Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Legal aspects of international, regional and bilateral
settlements of online disputes
Mokhinur BAKHRAMOVA
1
Tashkent state university of law
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 February 2022
Accepted 20 March 2022
Available online
15 April 2022
The ADR is derived from shortcomings, especially if the ADR
movement affects the traditional judiciary, while ODR will be
widely responded to the Offline Restrictions. One of the main
goals of the ODR movement is to reduce or even destroy the
need for the partition or listening can be done. In addition,
UNCITRAL Description has a very narrow idea of technologies
that may include in their services. UNCITRAL definition
emphasizes the types of possible communications tools due to
the creation of the latest developments of Internet and mobile
technologies.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss3/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
ADR,
ODR,
UNCITRAL,
international,
regional,
Cybersettle,
UNCITRAL TECHNICAL
INSTRUMENT,
O-ARB,
E-ARB,
Ross Intelligence,
traditional judicial system.
Onlayn nizolarni xalqaro, mintaqaviy va ikki tomonlama
hal etishning huquqiy jihatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ADR,
ODR,
UNCITRAL,
xalqaro,
mintaqaviy,
Cybersettle,
UNCITRAL Texnik
y
o‘
riqnomasi,
ADR harakati, ayniqsa, an
’
anaviy sud tizimiga ta
’
sir
k
o‘
rsatadigan kamchiliklardan kelib chiqqan b
o‘
lsa, ODR
umuman oflayn dunyo cheklovlariga nisbatan kengroq
munosabatda b
o‘
ladi. ODR harakatining asosiy maqsadlaridan
biri tomonlarning yi
g‘
ilish yoki tinglovda jismoniy ishtirok
etishiga b
o‘
lgan ehtiyojni kamaytirish yoki hatto y
o‘
q qilishdir,
shunda (onlayn) qiymat va murakkablik darajasi pastroq
darajadagi xavf ostida b
o‘
lgan narsaga (obyektiv) mos keladigan
1
A senior lecturer of Intelectual property law department of Tashkent state university of law.
E-mail: s0000000613@ud.ac.ae.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
319
O-Arb,
E-Arb,
ROSS Intelligence,
an
’
anaviy sud tizimi.
tarzda nizolar hal qilinishi mumkin. Bundan tashqari,
UNCITRAL ta
’
rifi ODR-provayderlari
o‘
z xizmatlariga kiritishi
mumkin b
o‘
lgan texnologiyalar turlari haqida juda tor
tushunchaga ega. UNCITRAL ta
’
rifi deyarli faqat internet va
uyali aloqa texnologiyalarining eng yangi avlodlari yaratilishi
tufayli mumkin b
o‘
lgan aloqa vositalarining turlarini ta
’
kidlaydi,
xolos.
Правовые аспекты разрешение международных,
региональных и двусторонних онлайн споров
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
ADR,
ODR,
UNCITRAL,
медждународный,
региональный,
Cybersettle,
технический инструмент,
O-Arb,
E-Arb,
Ross Intelligence,
традиционная судебная
система.
ADR получен из недостатков, особенно если движение
ADR влияет на традиционную судебную власть, в то время
как ODR будет широко отреагировать на автономные
ограничения. Одна из главных целей движения ODR –
уменьшить или даже разрушить потребность в разделе или
прослушивании. Кроме того, в описании UNCITRAL есть
очень узкая идея технологий, которые могут включать в их
услуги. Неотказанное определение подчеркивает типы
возможных инструментов связи из
-
за создания последних
разработок интернет
-
технологий и мобильных технологий.
Yevropa Ittifoqining ODR-nizomida ODR ta
’
rifi mavjud emas.
Bundan farqli o‘laroq,
UNCITRALning Texnik eslatmalari ODRni “elektron aloqa va boshqa axborot
-
kommunikatsiya texnologiyalaridan foydalanish orqali nizolarni hal qilish mexanizmi”
deb ta’riflaydi. Biroq bu ta’rif mutlaqo qoniqarli, chunki u ODRni hech bo‘lmaganda
ma’lum darajada
zamonaviy aloqa vositalarini qamrab olgan an’anaviy ADR texnikasidan
farqlash bo‘yicha hech qanday ko‘rsatma bermaydi. Misol uchun, OArb va tomonlarga
o‘zlarining tasdiqlovchi hujjatlarini elektron shaklda yuklash yoki virtual tinglovni
o‘rnatish uchun vi
deokonferensaloqa vositalaridan foydalanish imkonini beradigan
“an’anaviy” arbitraj tartibi o‘rtasida chegara chizish juda qiyin bo‘lishi mumkin
[1].
Darhaqiqat, ODR provayderlari ko‘pincha ushbu zamonaviy aloqa vositalarini
kompyuterlarning axborotni qayta ishlash quvvati [2] bilan birlashtiradi, xususan,
tomonlarning asosiy da’volari va muhim faktlarni rejalashtirish va olish kabi vazifalarni
avtomatlashtirish uchun [3].
Bundan tashqari, so‘nggi o‘zgarishlar sun’iy intellekt sohasi
texnologiya neytral sha
xsning qaror qabul qilish jarayonida ham katta rol o‘ynashi
mumkinligini ko‘rsatadi. Ularning nizolarni hal qilishning haqiqiy jarayoniga ta’siri
tufayli KATSH VA RIFKIN bunday transformatsion texnologiyalarni “to‘rtinchi tomon”
maqomi bilan bog‘ladilar” [
4]. Kompyuterning qayta ishlash quvvatidan foydalanish
anʼanaviy ADR texnikasining asosiy jarayonlarini keskin oʻzgartirishi mumkinligi sababli
ODRni internet orqali anʼanaviy ADRdan foydalanish sifatida ba’zi mualliflar da’vo
qilganlari kabi yetarlicha ta
ʼriflab boʻlmaydi.
ODRning aniq kelib chiqishi va ko‘rinib turgan o‘xshashliklariga qaramay, ADR dan
ajralib turishining ikkinchi sababi HÖRNLE aloqa texnologiyasining transformativ tabiati
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
320
sifatida tasvirlangan masaladir. Uning asosiy maqsadi shundaki, elektron pochta, onlayn
hamkorlikdagi ish joylari va videokonferensiya kabi zamonaviy aloqa texnologiyalaridan
foydalanish yuzma-
yuz muloqotga bo‘lgan ehtiyojni yo‘q qiladi va band jadvallardagi
asinxron aloqani osonlashtirishi mumkin, shunda tomonlar haddan tashqari muvofiq-
lashtirishga muhtoj bo‘lmaydilar. Boshqacha qilib aytganda, ODR geografik va vaqt
chegaralarini juda keskin tarzda yengib o‘tishi mumkin, bu, o‘z navbatida, nizolarni hal
qilish jarayonini tezlashtiradi va an’anaviy sud jarayo
nlari va ADR bilan bevosita va
bilvosita bog‘liq bo‘lgan barcha turdagi xarajatlarni sezilarli darajada kamaytiradi [5].
ODR va ADR o‘rtasida aniqroq farq qilishning uchinchi sababi shundaki, aniq
oflayn ekvivalenti bo‘lmagan ODRning ba’zi shakllari ham paydo bo‘lgan. Misol uchun,
qariyb yigirma yil oldin Cybersettle nomli startap avtomatlashtirilgan muzokaralar
jarayonini ishlab chiqdi, bu jarayon “ko‘r
-
ko‘rona savdo” deb nomlandi. Oddiy qilib
aytganda, ko‘r
-
ko‘rona savdo jarayonida tomonlar onlayn platforma orqali o‘zlarining
eng past va eng yuqori hisob-kitob takliflarini taqdim etishga taklif qilinadilar, bu
takliflarning hech biri boshqa tomonga oshkor qilinmaydi. Buning o‘rniga dasturiy
ta’minot algoritmi muvozanatni topish uchun ushbu takliflarni mosl
ashtirishga harakat
qiladi. Ilg‘or shaklda ko‘r
-
ko‘rona savdo dasturi ham xuddi shunday holatlarda taqdim
etilgan takliflarni hisob-kitob takliflari bilan solishtirishi mumkin. Bu tomonlarga ancha
obyektiv kelishuv taklifini berishi mumkin [6].
UNCITRAL Te
xnik eslatmalari ODRning onlayn va oflayn elementlarni o‘z ichiga
olgan gibrid jarayonlar uchun potensialga qimmatga ega ekanligini tushuntiradi. Bu,
ayniqsa, onlayn arbitrajga nisbatan to‘g‘ri keladi. Darhaqiqat, OArb va an’anaviy arbitraj
o‘rtasida aniq
va mazmunli farq qilish juda qiyin. Eng tor shaklda OArb atamasi faqat
arbitraj kelishuvini tuzishdan tortib arbitraj hal qiluv qarori chiqarilgunga qadar to‘liq
onlayn tarzda o‘tkaziladigan protseduralar turlariga ishora qiladi. Bu aniq o‘z ichiga
“faqat hujjatlar uchun” arbitrajni o‘z ichiga oladi. Tomonlarning shaxsan uchrashishi
shart bo‘lmagan arbitr tomonidan berilgan onlayn qarorni olish uchun qisqa vaqt ichida
tomonlar o‘z bayonotlarini yuklash va dalillarni veb
-saytga joylashtirishdan boshqa hech
narsa qilishlari shart emas [7].
Ammo zamonaviy kommunikatsiya texnologiyalarini o‘zida mujassam etgan
“an’anaviy” arbitraj muhokamasi haqida nima deyish mumkin? Masalan, quyidagi
–
xayoliy
–
faktlarni ko‘rib chiqing:
2016-yilning 19-iyulida Yevropa Komissi
yasi Shvetsiyani va o‘zi boshqariladigan
avtomobillar bozorida faol bo‘lgan yana besh nafar o‘yinchini, jumladan, mijozlarga
o‘tkazish bilan bog‘liq kartelda ishtirok etganliklari uchun rekord darajadagi
5,86 milliard yevro miqdorida jarimaga tortdi. Avtomatik tormoz tizimlari uchun
xarajatlar tobora kuchayib borayotgan Yevropa xavfsizlik standartlariga mos kelishi
kerak. Komissiya kartel deyarli 11 yildan beri mavjud ekanligini aniqladi. Huquqbuzarlik
to‘g‘risidagi qaror e’lon qilinishidan bir necha hafta
oldin, o‘zini o‘zi boshqaradigan
taksilar bo‘yicha yetakchi provayder va Shvetsiyaning eng yirik mijozi Gruber allaqachon
ortiqcha to‘lovlar uchun kompensatsiya to‘lash bo‘yicha Shvetsiya bilan yashirin
muzokaralarga kirishgan. Ikki audio konferensiyadan
so‘ng Shvetsiya binosida uchta
muzokaralar bo‘lib o‘tdi. Ikkala bosh direktor o‘rtasidagi nisbatan yaxshi munosabatlarga
qaramay
–
ularning har biri o‘zlarining muhim biznes munosabatlariga ko‘p zarar
bermaslikka intilishadi
–
tomonlar kelishuvga erisha ol
ishmadi. Gruber ko‘rgan zararni
aniq hisoblashda mudofaaga o‘tish va boshqa murakkabliklar mavjudligi juda xilma
-xil
fikrlarni keltirib chiqardi. Allaqachon chayqalib ketgan sanoatda keraksiz shov-shuvlarga
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
321
yo‘l qo‘ymaslik uchun Shvetsiya maslahatchisi Freshlaters “onlayn” maxsus arbitrajni
tashkil qilishni taklif qildi [8].
Arbitrajni tartibga soluvchi batafsil tartib qoidalarini ishlab chiqish uchun
Freshlaters va Gruberning maslahatchisi Slaughter & Chance yuqori darajada xavfsiz
bulut xizmatida arbitraj kelishuvi loyihasi ustida birgalikda ishladilar. Haqiqiy arbitraj
kelishuvi bir necha kundan keyin Freshlaters ofisida har bir tomon tomonidan
imzolangan. Bahslar boshlanishidan oldin tomonlar juda rivojlangan qidiruv funksiyasiga
ega bo‘lgan xavfsiz onlayn platformaga misli ko‘rilmagan miqdorda yozma dalillarni
yuklashdi. Ba’zi asosiy guvohlar videokonferensaloqa orqali so‘roq qilindi. Ular ichida
Shvetsiyaning Italiyadagi sho‘ba korxonasi, hozirda Bagama orollarida erta nafaqaga
chiqqan uning sobiq marke
ting va aloqa bo‘limi boshliqlari bor edi.
O‘z qaroriga kelishda arbitrlar ROSS Intelligencedan, IBM Watson tomonidan
ishlab chiqilgan juda murakkab yuridik tadqiqot dasturidan foydalanishdi. Bu ularga
Buyuk Britaniya Apellyatsiya sudi (Newson; OBG v Allen; British Airways v Emerald
Supplies) and the Dutch Supreme Court (TenneT v ABB). ROSS Intelligence-dan keyingi
foydalanish orqali ular Shvetsiyaning raqobatchilari bilan bog‘liq shunga o‘xshash keyingi
ishlarda yaqinda berilgan zararning o‘rtacha miqdorini ham ko‘z ochib yumguncha
tekshirishlari mumkin edi. Shunga qaramay, tomonlarga OBG v Allenning aniq nisbati
bo‘yicha qarama
-
qarshilik munozaralarini o‘tkazish uchun ikkita jismoniy tinglov
o‘tkazilishi kerak edi. Va nihoyat, qarorning tegishli tarzda imz
olangan nusxalari
tomonlarga elektron pochta va oddiy pochta orqali yuborildi [9].
Yuqoridagi faktlar turkumini OArb deb kvalifikatsiya qila olamizmi? Bu yerda
texnologiyadan foydalanish faqat yordamchi bo‘lgan deb ayta olamizmi? Shubhasiz,
texnologiyadan foydalanish tomonlarga xarajatlarni kamaytirish va sud jarayonini
tezlashtirish imkonini bergan bo‘lishi kerak. Shubhasiz, texnologiya ham qaror qabul
qilish jarayoniga ta’sir qilgan bo‘lishi kerak, lekin bu har doim ham shunday emasmi?
Masalan, sudya West
law, LexisNexis yoki an’anaviy hajmdagi qonun hisobotlaridan
foydalanilishi, shunga o‘xshash ta’sir ko‘rsatishi mumkin. OArbni an’anaviy arbitrajdan,
aytaylik, texnologiyadan yordamchi va dominant foydalanish yoki, aksincha, uning har
qanday varianti o‘rtasidagi farq bo‘yicha ajratishga urinish bu masalaga hech qanday
oydinlik kiritmaydi.
To‘liq onlayn tarzda o‘tkaziladigan arbitraj muhokamasi bilan yuzma
-yuz aloqa
hali ham talab qilinadigan arbitrajlar o‘rtasidagi qat’iy farq biroz qo‘pol, lekin hech
bo‘l
maganda ravshanlik va soddalik foydasiga ega. Bundan ham muhimi, tomonlarning
jismoniy ishtirokini talab qiladigan arbitraj, asosan, turli mamlakatlarda tashkil etilgan
iste’molchilar va savdogarlar ishtirokidagi transchegaraviy sotuvlardagi taqiqlovchi
xa
rajatlarni bartaraf etish maqsadini darhol yo‘q qiladi. Shu nuqtayi nazardan, OArbni tor
ma’noda ta’riflash o‘rinli ko‘rinadi [10].
Bundan tashqari, taraflar arbitr bilan qandaydir yuzma-
yuz aloqada bo‘lishi
mumkin bo‘lgan arbitraj muhokamasi va ular qila olmaydigan ish yuritish o‘rtasidagi farq
tartibga solish maqsadlari uchun ham tegishli bo‘lishi mumkin. Sababi, oxirgi vaziyatda
taraflarning arbitraj jarayoni ustidan nazorati kamayishi muqarrar.
Agar “OArb” tushunchasi shunga mos ravishda talqin qilinsa,
an’anaviy arbitraj
sudidan quyidagi ikkita farqni kuzatish mumkin:
Birinchidan, an’anaviy arbitraj muhokamasidan farqli o‘laroq, OArb protsesslari
maxsus asosda olib borilishi mumkin emas. ODRning boshqa har qanday shakllari singari
OArb jarayoni ODR platformasining aralashuvini talab qiladi. Bu texnologiyaga
asoslangan vositachi bo‘lib, tomonlarga ma’lumotlar xavfsizligini ta’minlaydigan tarzda
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
322
aloqalarni yaratish, jo‘natish, qabul qilish, saqlash, almashish va qayta ishlash tizimini
taqdim etadi [11].
Ik
kinchidan, OArb orqali hal qilinishi mumkin bo‘lgan nizolarning tabiatini hisobga
olgan holda, OArb qarorlarini ijro etish an’anaviy arbitraj qarorlarini ijro etish usulidan
farq qilishi mumkin. OArb qarorlari bilan samarali muvofiqlikni ta’minlash uchun b
unday
qarorlar an’anaviy sud tizimi orqali emas, balki boshqa usullar bilan (o‘z
-
o‘zidan)
bajarilishi kerak. Shuning uchun III QISMda, jumladan, kredit kartadan to‘lovlarni
qaytarish va obro‘ga asoslangan mexanizmlar bu ehtiyojni qondira oladimi yoki yo‘qm
i,
baholanadi.
Ushbu xulosalarga muvofiq ushbu dissertatsiya davomida OArbning quyidagi
ta’rifidan foydalanaman: “OArb
–
bu sud jarayonining xususiy va institutsional shakli
bo‘lib, unda tomonlar yuzma
-yuz uchrashishi shart emas hamda taraflarning xabardor
qilingan roziligi bilan tayinlangan neytral uchinchi shaxs tomonlarga ularning nizosini
qanday hal qilish kerakligi to‘g‘risida qaror qabul qilishga haqli”.
OArbni to‘g‘ri kontekstga qo‘yish uchun ko‘rib chiqilishi kerak bo‘lgan yana bir
muhim
masala uning boshqa ODR texnikasi bilan aloqasidir. Shunisi e’tiborga loyiqki,
UNCITRAL Texnik eslatmalari ko‘pchilik huquqiy tizimlarga tanish bo‘lgan subsidiarlik
tamoyilini o‘z ichiga oladi, chunki bu eslatmalar odatiy ODR jarayonini tavsiflashi
mumkin
bo‘lgan ketma
-ket uchta bosqichni belgilab beradi. Birinchi bosqich tomonlar
o‘rtasida ODR platformasi orqali o‘tkaziladigan tuzilgan muzokaralar jarayonidan
tashqarida bo‘lishi mumkin. E’tiborga molik jihat shundaki, LODDER va ZELEZNIKOW
tomonlarga ushbu
bosqichda o‘zlarining “BATNA”larini hisoblashda yordam beradigan
qo‘llab
-quvvatlovchi texnologiyalarni loyihalash uchun batafsil nazariy modelni
yaratganlar va kompensatsiya strategiyalarini aniqlab chiqqanlar. Muhimi, bunday
texnologiyalar mumkin bo‘lgan
yechimlarni ham tavsiya qilishi mumkin.
Agar muzokaralar bosqichi oqilona vaqt ichida kelishuvga olib kelmasa, ikkinchi
bosqichga ko‘maklashish mumkin (o‘qing: mediatsiya), bunda neytral shaxs tayinlanadi
va kelishuvga erishish uchun tomonlar bilan muloqot qiladi [12]. Agar neytral taraf
kelishuvni osonlashtira olmasa, texnik eslatmalar faqat taraflarni yakuniy bosqichning
tabiati va bunday bosqich qanday shaklda bo‘lishi mumkinligi haqida xabardor qilishi
mumkinligini ko‘rsatadi. III QISMda batafsil bayon
qilinganidek, bu noaniq ma’lumot
yakuniy bosqichga UNCITRAL bunday bosqichning sudlov xususiyati bo‘yicha
konsensusga erisha olmaganligidan kelib chiqadi. Boshqacha qilib aytganda, bunday faza
majburiy bo‘lmagan tavsiya yoki majburiy OArb bosqichi bo‘lish
i kerak.
Ideal dunyoda qatlamli ODR sxemasi piramida ko‘rinishida bo‘lishi kerak, uning
pastki qismida muzokaralar yo‘li bilan hal qilinadigan ishlarning katta miqdori, onlayn
mediatsiya orqali hal qilinadigan ishlarning sezilarli darajada kichikroq markazi va,
nihoyat, faqat OArb orqali hal qilinishi mumkin bo‘lgan tor miqdordagi ishlarning yuqori
qismi bo‘lishi kerak. Amaliy nuqtayi nazardan, bu zarur, chunki ODR sxemasi faqat
uchinchi tomonning ozgina aralashuvi bilan muzokaralar yo‘li bilan erta hal qil
ingan
taqdirdagina ODR sxemasi moliyaviy jihatdan foydali bo‘ladi.
Agar OArb bosqichiga olib keladigan haqiqiy holatlar kichik foiz bo‘lsa ham,
samarali ODR tizimi piramidaning yuqori qismida arbitraj bosqichisiz mavjud
bo‘lolmaydi. Asosiy sabab shundaki,
bunday bosqichning mavjudligi, ayniqsa, kuchliroq
tomon uchun da’voni hal qilish uchun muhim rag‘batlar yaratadi. Muzokaralar, odatda,
tomonlarning qat’iy qonuniy huquqlari fonida o‘tkazilayotganligi sababli arbitraj
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
323
bosqichining mavjudligi jabrlanuvchinin
g da’vosi to‘g‘ri bajarilishini ta’minlaydi. Boshqa
tomondan, agar faqat yengillashtirilgan muzokaralar va mediatsiya mavjud bo‘lsa,
respondentlar sudda o‘z da’volarini ko‘rib chiqayotgan da’vogar uchun kelishuv
bo‘lmasligini bilgan holda, “qabul qiling yoki tark eting” degan yengillashtirilgan kelishuv
taklifini kiritishga moyil bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari, kelishuv taklifi majbur
-
lanmagan va sud da’vosi yoki OArb da’vogarga ishonchli muqobil bo‘lgan holatlarda ham,
u kelishuv taklifini qabul qilgani
yaxshiroq bo‘lishi shart emas. Agar ish to‘liq ko‘rib
chiqilsa, javobgar har doim da’vogarning ehtimoliy xarajatlarini oldindan bilishi va
shunga mos ravishda o‘z taklifini kamaytirishi mumkin
[13].
ODRga arbitraj bosqichini kiritishning ikkinchi sababi shundaki, hal qilish
istalmagan ko‘plab vaziyatlar mavjud
[14]. Ko‘pincha, tomonlar muzokaralar olib
borishni xohlamaydilar yoki samarali muzokaralar olib bora olmaydilar, chunki ular
o‘zlarining qat’iy huquq va majburiyatlarini aniq belgilay olmaydilar, chu
nki bu masala
bo‘yicha qonun tushunarsizdir
[15]. Bunday vaziyatga tushib qolgan tomonlar tinch-
lanish uchun uchinchi tomonning majburiy qarorini talab qiladilar. Nizolarni suddan
tashqari hal etish mexanizmlarining yuqori hal qilish stavkalari, aslida, boshqacha
narsani ko‘rsatmaydi. Aslida, ular faqat muzokaralar olib borishga yoki mediatsiyani olib
borishga tayyor bo‘lgan tomonlar, ko‘pincha, kelishuvga erishishlarini ko‘rsatadi
[16].
Nizoning past baholiligi ham bu dalilning dolzarbligiga ta’sir qilmayd
i. Albatta,
bunday nizolarning ko‘pchiligi aniq belgilangan huquqiy qoidalar yoki juda sodda bo‘lgan
haqiqat savollarini o‘z ichiga olishi mumkin (masalan, elektron tijorat kontekstida
tovarlarning kelmasligi, buzilgan tovarlar, va’da qilinganidek bo‘lmaga
n tovarlar, haddan
tashqari ko‘p haq talab qilish va h.k.)
[17]. Biroq qiymatning pastki qismidagi barcha
bahslar, birinchi qarashda o‘ylagandek oddiy bo‘lmasligi mumkin
[18].
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, OArb bosqichining mavjudligi tomonlarni
(adolat
liroq) kelishuvga erishishga undaganligi sababli va barcha holatlar tinch yo‘l bilan
hal qilinishi mumkin emasligi sababli ODR provayderlari majburiy bo‘lmagan va
majburiy ODR texnikasini qo‘llash huquqiga ega bo‘lishi kerak
[19]. Bunday moslashuv-
chanlik
past qiymatli maxrajga to‘g‘ri keladigan ko‘plab turdagi nizolarga moslashish
uchun zarur bo‘lib, shu bilan birga, barcha holatlarda yakuniy, aniq qarorlar qabul
qilinishini ta’minlaydi.
ODRni an’anaviy sud tizimiga integratsiyalash?
ADR/ODR jarayonlarini
anʼanaviy sud tizimiga integratsiya qilish orqali adolatga
erishishni kengaytirish gʻoyasi F.
Sanderning 1976-
yilda Pound konferensiyasida soʻzla
-
gan nutqiga borib taqaladi, bu, koʻpincha, ADR harakatining tugʻilishi sifatida koʻriladi.
O‘sha nutqida SANDER “ko‘p eshikli sud binosi” tushunchasini ta’kidlab o‘tdi, bu uning
fikricha, sudlar da’vogarlarni o‘z nizolarini hal qilish uchun eng maqbul jarayonga
yo‘naltirishlari kerak bo‘lgan faol rolning metaforasidir
[20]. Shunday qilib, qandaydir
on
layn hay’at yoki sud tashkil etish mutlaqo yangi g‘oya emas. 2016
-yilda Britaniya
Kolumbiyasida, Kanadada Fuqarolik qarorlari boʻyicha hay’at (“CRT”) ishga tushiril
-
ganligi sababli unga eʼtibor ortib bormoqda. Bundan tashqari, Buyuk Britaniyada “Onlayn
sud
”ni tashkil etish boʻyicha xuddi shunday taklif LORD JUSTICE tomonidan BRIGGS
o‘zining Fuqarolik sudlari tuzilmasini ko‘rib chiqishda taklif qilingan (“CCSR”)
[21]. Oxirgi
taklif tabiatan ancha mazmunli bo‘lganligi sababli keyingi muhokama deyarli faqat
CCSRga qaratiladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
324
CCSR Buyuk Britaniya sud tizimi 2020-yil apreligacha amalga oshirishi kutilayot-
gan keng qamrovli islohot dasturiga mos keladi. Ushbu hisobot Lord Bosh sudya va Rolls
Master tomonidan topshirilgan va keyinchalik ma’qullangan. Onlayn sud CC
SRning eng
muhim tavsiyasidir. U yangi tashkil etilgan ODR Maslahat Guruhining oldingi taklifiga
asoslanadi. Ustoz tomonidan ODR fuqarolik adliyasining kelajagida muhim rol o‘ynashi
mumkinmi yoki yo‘qligini alohida ko‘rib chiqishni so‘ralgan.
CCSR okrug su
dining mahalliy bo‘linmalaridan alohida, birlamchi qonun hujjatlari
bilan ruxsat etilgan va o‘zining protsessual qoidalari bilan tartibga solinadigan mutlaqo
yangi Onlayn sudni tashkil etishni tavsiya qiladi. U 25 000
funt sterlinggacha bo‘lgan
barcha da’volar bo‘yicha majburiy yurisdiksiyaga ega bo‘lar edi, shu jumladan, noaniq
da’volar, lekin alohida istisnolar bundan mustasno. Kanadalik hamkasbi kabi onlayn sud
ham UNCITRAL texnik eslatmalari tomonidan tavsiya etilgan ketma-ket uchta bosqichga
o‘xshash qatlamli protsessual modelni o‘z ichiga oladi, albatta, yanada rasmiy
jamoatchilikka moslashish uchun moslashtirilgan tizim ko‘rinishida.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Rustambekov I.R. (2018)
“O‘zbekiston Respublikasida Xalqaro tijorat
arbitraj
tizimini shakllantirishning amaliy jihatlari
”
.
–
B. 6.
2.
Rustambekov I.R. (2018)
“
Xalqaro tijorat arbitraji
”
. Darslik.
–
B. 13
–
14.
3.
AnuFrieva L.P. Xalqaro xususiy huquq: 3 jildda. 3. Chegara bankrotligi. Xalqaro
tijorat arbitraji. Xalqaro fuqarolik tartibi: darslik. M: 2011 yil nashriyot uyi, 2011 y.
–
B. 35
–
36.
4.
Rustambekov Islambek.
“
Uzbekistan: The New
–
and First
–
International
Commercial Arbitration Law
”
. ICC Dispute Resolution Bulletin 2 (2021);
5.
Samarxodjaev B.B. Fuqarolik huquqiy munosabatlariga xususiy xalqaro
huquqning normalarini qo‘llash // O‘zbekiston Respublikasining fuqarolik qonunlari
(2 qismi).
–
T.: Adolat, 1999 yil.
–
B. 32
–
33.
6.
Rustambekov, Islambek, and Mokhinur Bakhramova.
“
Legal Concept and
Essence of Int
е
rn
а
tion
а
l Arbitr
а
ti
о
n
”
. https://ijsshr.in/v5i1/Doc/18.pdf.
7.
Рустамбеков
И. и Гулямов
С. 2022. Международное частное право в
киберпространстве (коллизионное кибер право).
Обзор законодательства
Узбекистана. 1, 2 (мар. 2022), 88–
90 http://www.cybersettle.com.
8.
Oqyulov O. Tadbirkorlik subyektlarining huquqiy himoya tizimini mustahkamlash
masalalari.
–
T.: TDYUI, 2010.
–
B. 12.
9.
Bahramova, Mohinur Bahramovna.
“
Nizolarni onlayn hal qilish (ODR) va uning
xalqaro yurisdiksiyasi
”
.
Интернаука
35-2 (2021): 43
–
44;
10.
Bahramovna, Bahramova Mohinur.
“Onlayn arbitrajda nizolarni hal etish tartibi”
.
International Journal of Philosophical Studies and Social Sciences (2022): 104
–
109.
11.
Bakhramova Mokhinur.
“
The role and importance of online arbitration and
electronic dispute resolution in private international law
”
.
Теоретические
аспекты
юриспруденции
и
вопросы
правоприменения
. 2021;
12.
Bahramovna Bahramova Mohinur.
“
Raqamli makonda onlayn nizolar
tushunchasi va ularning huquqiy maqomi
”
.
Барқарорлик
ва
етакчи
тадқиқотлар
онлайн
илмий
журнали
(2022): 163
–
168.
13.
Yusupov Sardor. Robot texnikasini tartibga solish muammolari: huquqiy va
axloqiy muammolarni hal qilish bo‘yicha ba’zi ko‘rsatmalar
// ORIENSS. 2022.
–
№3.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
02 (2022) / ISSN 2181-1415
325
URL: https://cyberleninka.ru/article/n/robot-texnikasini-tartibga-solish-muammolari-
huquqiy-va-axloqiy-muammolarni-hal-qilish-bo-yicha-ba-zi-ko-rsatmalar.
14.
Якубова
Ирода
.
“Муаллифлик
ҳуқуқи
бўйича
мулкий
ҳуқуқларни
жамоавий
бошқарув
ташкилотларини
такомиллаштириш
билан
боғлиқ
айрим
масалалар”
.
Юрист
ахборотномаси
1.1 (2022): 32-39. https://www.yuristjournal.uz/
index.php/lawyer-herald/article/view/304.
15.
Ubaydullaev Z.S. (2004)
“O‘zbekiston Respublikasidagi hakamlik
sudlari va
xalqaro tijorat arbitraji to‘g‘risidagi qonun hujjatlarini ishlab chiqish kontseptsiyasi:
O‘zbekistonda hakamlik sudlari: Tahlil va rivojlanish tendentsiyasi.
T.: Sharq B. 340
–
341.
16.
Rustambekov Islambek Genesis of alternative dispute resolution mechanisms
in the Republic of Uzbekistan
. // Review of law sciences. 2020. №
November
Е
xclusive
issue. URL: https://cyberleninka.ru/article/n/genesis-of-alternative-dispute-resolution-
mechanisms-in-the-republic-of-uzbekistan.
17.
Yusup
о
v S
а
rd
о
r.
“Sun’iy intelle
kt va robototexnika sohasi yutuqlarining
qonunchilikka muvofiq yuridik shaxs maqomiga ega bo‘lishining ilmiy
-nazariy tahlili
”
.
Oriental renaissance: Innovative, educational, natural and social sciences 2.4 (2022):
685-692
https://cyberleninka.ru/article/n/sun-iy-intellekt-va-robototexnika-sohasi-
yutuqlarining-qonunchilikka-muvofiq-yuridik-shaxs-maqomiga-ega-bo-lishining-ilmiy-
nazariy.
18.
Boguslavskiy
M.M.
Institutsional
hakamlik
sudlarining
ko‘lamini
kengaytirishning zamonaviy tendentsiyalari // Xalqaro tijorat arbitrajining dolzarb
masalalari. A.S. Kommarov.
–
M.: Spark, 2002.
–
B. 39.
19.
Yakubova I.B. A persons right to health, as his non-property rightS // Theoretical &
Applied Science.
–
2016.
–
№. 12. –
С
. 124-126. https://www.researchgate.net/ profile/Iroda-
Yakubova/publication/312416391_A_PERSON’S_RIGHT_TO_HEALTH_AS_HIS_NON
-
PROPERTY_RIGHTS/links/60a20545458515c26599508a/A-PERSONS-RIGHT-TO-HEALTH-
AS-HIS-NON-PROPERTY-RIGHTS.pdf.
20.
Yusup
о
v S
а
rd
о
r.
“
R
о
b
о
ti
с
s as an
А
rtifi
с
i
а
l Int
е
llig
е
n
сеа
nd th
е
N
ее
d f
о
r its
Int
е
rn
а
ti
о
n
а
l L
е
g
а
l R
е
gul
а
ti
о
n
”
. Middle European Scientific Bulletin 23 (2022): 131
–
136
http://cejsr.academicjournal.io/index.php/journal/article/view/1205.
21.
Bakhramovna Y. I. et al. Problems of Copyright Protection: Plagiary And Piracy
On The Internet // Turkish Journal of Computer and Mathematics Education
(TURCOMAT).
–
2021.
–
Т
. 12.
–
№.
4.
–
С
. 1132
–
1135. https://turcomat.org/index.php/
turkbilmat/article/view/625.
