Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The role of social security in the development strategy of the
new Uzbekistan
Makhmudjon ZIYADULLAEV
1
University of Public Security of the Republic of Uzbekistan
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received February 2021
Received in revised form
28 March 2022
Accepted 20 April 2022
Available online
15 May 2022
This article highlights the reforms carried out in the field of
social security in the Republic of Uzbekistan, the rights of the
population to social security are enshrined in the Constitution,
highlights the problems existing in the sphere in the coming
years, and ways to solve them.
In addition, one of the seven priorities set out in the "new
development strategy of Uzbekistan for 2022-2026", developed
in accordance with the principle of "action strategy - to the
development strategy", is the implementation of a fair social
policy, the development of human capital, the ongoing reforms
after 2017, including the appointment of pensions, the methods
of its payment are introduced.
2181-
1415/©
2022 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol3-iss4/S-pp120-125
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
pension,
pension,
compensation,
payment,
bank plastic cards,
disabled people,
social security,
social protection,
social insurance.
Ижтимоий
таъминотнинг
Янги
Ўзбекистоннинг
тараққиёт стратегиясида тутган ўрни
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
пенсия, нафақа,
компенсация, тўлов,
банк пластик карталари,
ногирон, ижтимоий
таъминот, ижтимоий
ҳимоя, ижтимоий суғурта.
Ушбу мақолада Ўзбекистон Республикасида ижтимоий
таъминот соҳасида амалга оширилаётган ислоҳотлар,
аҳолининг ижтимоий таъминотга бўлган ҳуқуқлари
Конститутция билан мустаҳкамлаб қўйилганлиги, яқин
йилларда соҳадаги мавжуд бўлган муаммолар ва уларнинг
ечимлари ёритиб берилган.
Шунингдек, “Ҳаракатлар стратегиясидан
-
Тараққиёт
стратегияси сари” тамойилига асосан ишлаб чиқилган
“2022
-
2026 йилларга мўлжалланган Янги Ўзбекистоннинг
1
Independent applicant of the University of Public Security of the Republic of Uzbekistan, Head of the Department of
Private and Legal Rights Specialized branch of Tashkent State Law University, (PhD), Associate Professor
E-mail: maxmud1970@rambler.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
121
тараққиёт стратегияси”да белгиланган етти устувор
йўналишдан айнан бири ҳам адолатли ижтимоий сиёсат
юритиш, инсон капиталини ривожлантириш эканлиги,
2017 йилдан кейин амалга оширилган ислоҳатлар,
жумладан пенсия тайинлаш, тўлаш бўйича жорий
қилинган усулларга тўхталиб ўтилган.
Роль социального обеспечения в стратегии развития
Нового Узбекистана
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
пенсия, пенсия,
компенсация, оплата,
банковские пластиковые
карты, инвалиды,
cоциальное обеспечение,
cоциальная защита,
социальное страхование.
В
данной статье освещаются реформы, проводимые в
сфере социального обеспечения в Республике Узбекистан,
права населения на социальное обеспечение закреплены
Конституцией, освещаются проблемы, существующие в
сфере в ближайшие годы, и пути их решения.
Кроме того, одним из семи приоритетов, изложенных в
"Новой стратегии развития Узбекистана на 2022
-2026
годы", разработанной в соответствии с принципом
"стратегия действий
-
к стратегии развития", является
проведение справедливой социальной политики, развитие
человеческого капитала, проводимые реформы после 2017
года, включая назначение пенсии, вводятся способы ее
выплаты.
Маълумки, аҳолининг ижтимоий ҳимояга муҳтож қатламларига давлат ва
жамият ғамхўрлиги ижтимоий таъминот институтлари орқали амалга оширилади.
Ўзбекистон
Республикаси
Конституцияда
белгиланган
ижтимоий ҳимоя
масалалари ҳаётда тўла
-
тўкис ўз аксини топмоқда.
Бугунги кунда республикада пенсионерларнинг муносиб пенсиялар билан
таъминланиши, ўзгалар парваришига мухтожларга доимий ижтимоий ёрдамлар
кўрсатилиши,
бепул
турли
хилдаги
озиқ
-
овқат
маҳсулотлари
билан
таъминланиши, ногирон шахсларни зарур протез
-
ортопедик
махсулотлар билан
бепул таъминланиши, санатория
-
даволаниш муассасаларига бепул йўлланмалар
берилиши, кам таъминланган шахсларга давлат томонидан ижтимоий нафақалар
тайинланиши, ишсиз фуқароларга моддий ёрдам ва нафақалар берилиши,
буларнинг барчаси Янги Ўзбекистонда ҳар бир инсоннинг ижтимоий таъминот
масалалари давлат томонидан кафолатланганлигидан далолатдир.
Дарҳақиқат “Ҳаракатлар стратегиясидан
-
Тараққиёт стратегияси сари”
тамойилига асосан ишлаб чиқилган “2022
-
2026 йилларга мўлжалланган Янги
Ўзбекистоннинг
тараққиёт
стратегияси”да
белгиланган
еттита
устувор
йўналишдан айнан бири ҳам адолатли ижтимоий сиёсат юритиш, инсон
капиталини ривожлантириш деб бежиз белгиланмаган.[1]
Ушбу Тараққиёт стратегиясида инсон қадрини улуғлашга йўналтирилган
ижтимоий ҳимоя сиёсати бўйича бир қанча муҳим ва кечиктириб бўлмас
вазифалар алоҳида белгилаб берилган, жумладан:
-
2026 йилга қадар эҳтиёжманд аҳоли ижтимоий нафақа ва моддий ёрдам
билан тўлиқ қамраб олиш;
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
122
-
аҳолини ижтимоий ҳимоя қилиш миллий стратегия лойиҳасини
ишлаб
чиқиш;
-
ижтимоий ҳимоя соҳасида ягона давлат сиёсатини амалга ошириш;
-
ижтимоий суғурта тизимини яратиш, жумладан ижтимоий суғурта
жамғармасини ташкил этиш;
-
кам таъминланган оилаларга ижтимоий ёрдам ва хизматларни ижтимоий
шартнома асосида тақдим этиш;
-
2023 йил 1 январдан бошлаб пенсияни ҳисоб
-
китоб қилиш учун иш
ҳақининг
максимал миқдори пенсияни ҳисоблаш базавий миқдорининг ўн
баробаридан
-
ўн икки баробаригача ошириш каби масалалар белгиланган.
Шунингдек, Тараққиёт стратегиясида Ўзбекистон Республикасининг
«Фуқароларнинг давлат пенсия таъминоти тўғрисида»ги Қонунига қуйидаги
ўзгартиришлар киритилишини назарда тутувчи алоҳида Қонун лойиҳасини ишлаб
чиқиш вазифаси ҳам белгилаб берилган.
Ушбу лойиҳани ишлаб чиқишда;
-
аёлларга пенсия ҳисоблашда уларнинг болани парваришлаш таътилида
бўлиш вақтининг ҳаммасини жамлаганда иш стажига қўшиб ҳисобланадиган уч
йиллик даврни олти йилга ошириш;
-
болаликдан ногиронлиги бўлган болаларга 18 ёшгача қаралган даврни
пенсия тайинлашда иш стажига қўшиб ҳисоблаш каби муҳим масалаларни ҳисобга
олиш назарда тутилган.
Юқорида белгилаб берилган устувор вазифалардан ҳам кўриниб турибдики,
мамлакатимизда ижтимоий ҳимоя масалалари давлат раҳбари даражасига
кўтарилганлиги, ижтимоий муҳофазага муҳтож фуқароларнинг фаровонлигини
янада ошириш, инсон ҳуқуқлари ва манфаатларини сўзсиз таъминлаш ҳамда фаол
фуқаролик жамиятини шакллантиришга йўналтирилган ислоҳотларнинг устувор
мақсади «Инсон қадри учун» тамойилига қаратилганлигининг яққол
далилидир.
2017-
2021 йилларда Ўзбекистон Республикасини ривожлантиришнинг
бешта устувор йўналиши бўйича Ҳаракатлар стратегияси доирасида ўтган қисқа
давр мобайнида давлат ва жамият ҳаётининг барча соҳаларини тубдан ислоҳ этиш
мақсадида 300 га яқин қонун, 4 мингдан ортиқ Президент қарорлари қабул
қилинган бўлса, таҳлилларга кўра биргина аҳолини ижтимоий таъминотига оид
60 яқин қарор ва фармонлар қабул қилинган.
Маълумки, яқин йилларга қадар фуқароларга пенсия ва нафақалар
тайинлаш ҳамда тўлашда бир қатор муаммолар мавжуд эди.
Жумладан, авваллари пенсия тайинлаш учун 30 га яқин ҳужжатлар талаб
қилинган
ёки пенсияларни банк пластик карталарига мажбурий тарзда
ўтказилган, ишловчи пенсионерларга пенсиялар 50 фоиз миқдорида тўланган,
пенсия тўловлари эса ойлаб кечикиб тўланган ва бошқа муаммолар аҳолини ҳақли
эътирозларига сабаб бўлган.
Ўзбекистон Республикаси Конституциясининг 39
-
моддасида “Ҳар ким
қариганда, меҳнат лаёқатини йўқотганда, шунингдек боқувчисидан маҳрум
бўлганда ва қонунда назарда тутилган бошқа ҳолларда ижтимоий таъминот олиш
ҳуқуқига эга” эканлиги белгилаб қўйилган. [2]
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
123
Ўтган қисқа муддатда мобайнида юқорида кўрсатилган муаммолар ўз
ечимини топиб, ҳаттоки дунё давлатлари тажрибасида кам учрайдиган ижтимоий
таъминот шакллари жорий этилди.
Мисол учун манзил
-
колонияларда жазони ўтаётган, озодликдан маҳрум
этишга ҳукм қилинган шахсларга пенсия тайинлаш ва тўлаш ҳуқуқи
берилганлиги, ривожланган давлатлар қонунларида ҳам кам учрайдиган тажриба
ҳисобланади
.
Маълумки 2020 йилдан бошлаб дунё давлатлари коронавирус пандемияси
оқибатларини
бошидан
кечирди.
Пандемия
шароитига
қарамасдан
мамлакатимизда ижтимоий ҳимояга мухтож шахсларга манзилли ёрдамлар
кўрсатилиши, пенсия миқдорлари мунтазам оширилиши, пенсионерларга қулай
шарт
-
шароитлар яратилиши, ижтимоий ёрдамга мухтож шахсларга моддий ёрдам
кўрсатилиши бўйича тегишли норматив ҳужжатлар қабул қилинди ва унда
белгиланган ишлар амалга оширилди.
Жумладан;
-
2020 йилда фуқароларнинг пенсия ишларини текшириш натижасида
аниқланган ортиқча тўловлар ҳисобдан чиқарилди;
-
паспорт
ва
ишончнома
амал
қилиш
муддатлари
тугаган
фуқаролардан ҳамда ногиронлиги бўлган шахслардан ҳужжат талаб этилмасдан
тўловлар муддати узайтирилди;
-
пенсияга ҳуқуқи пайдо бўлган фуқароларга, карантин тугаганидан кейин
бир ой давомида мурожаат этиш ҳуқуқи берилди;
-
боқувчисини йўқотган ва болаликдан ногиронлиги мавжуд ҳар бир болага
қишқи
кийим, мактаб формаси ва ўқув қуроллари харид қилишлари учун Пенсия
жамғармаси маблағлари ажратилди.
Ваҳоланки, пандемия даврида хориж давлатларида, ҳаттоки иқтисоди
ривожланган мамлакатлар ҳам;
-
пенсияларни миқдорларини аввалги ҳолатда сақлаб туриш;
-
бадаллар ставкаларининг вақтинчалик қисқариш;
-
пенсия миқдорларини вақтинча оширмаслик;
-
ижтимоий суғурта жамғармаларига бадалларни кечиктириш каби чоралар
ишлаб чиқишга мажбур бўлдилар.
Ушбу амалга оширилаётган ислоҳатларнинг узвий давоми сифатида ва
пенсионерларнинг ижтимоий муҳофазасини янада ошириш мақсадида жорий
йилининг 7 апрелида Ўзбекистон Республикаси Президентининг “Давлат
пенсиялари, нафақалар,
компенсациялар ва бошқа ижтимоий тўловларни тўлаш
тизимини янада такомиллаштиришга доир қўшимча чора
-
тадбирлар тўғрисида”
ПҚ
-
198 сон қарори қабул қилинди.[3]
Ушбу қарорга асосан пенсия ва нафақа, компенсацияларни ўз вақтида тўлаш
ва етказиб беришда бир қатор қулай имкониятлар ва шароитлар яратиб берилди.
Бугунги кунда республикада 4 млн.дан ортиқ пенсия ва нафақа олувчилар
мавжуд бўлиб, уларга зарур бўлган маблағлар ҳар ойнинг 5
-
санасига қадар
молиялаштириш тизими жорий қилинди.
Айниқса жорий йилнинг 1 майдан бошлаб, “Темир дафтар”, Ёшлар дафтари”
ва “Аёллар дафтари”га киритилган фуқароларга, шунингдек ишсизлик
нафақалари, стипендиялар ҳамда жазони ўтаб озодликка чиққан фуқароларга
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
124
тўланадиган моддий ёрдам пуллари каби ижтимоий аҳамиятга эга тўловлар ҳар
ойнинг 5
-
санасига қадар молиялаштирилиши ва белгиланган тартибда тўланиши
назарда тутилди.
Маълумки бугунги кунда пенсия ва нафақалар тўловларини нақд пулда ўз
вақтида етказиб бериш вазифаси АТ “Халқ банк” зиммасига юклатилган. Ушбу
хизматни амалга оширганлиги учун 1 фоиз
миқдорида банкка хизмат ҳаққи тўлаб
бериш вазифаси белгиланди.
Аҳамиятли жихати шундаки, банк пластик карталари орқали пенсия ва
нафақа олувчиларга АТ “Халқ банки”нинг сайёр кассалари томонидан
карталаридаги маблағларни уларнинг хоҳишига кўра нақд пулга алмаштириб
бериш вазифаси ҳам юклатилди. Шунингдек, ушбу тоифа фуқароларга, яъни банк
карталари орқали пенсия, нафақа, компенсация тўловлари ва бошқа моддий ёрдам
пуллари олувчиларга ҳар ойлик пенсия ва нафақа пулининг 1
-
фоизи миқдорида
қўшимча тўлов жорий қилиниши белгилаб берилди. [4]
Қарорда
собиқ иттифоқ давридан давом этиб келаётган ҳарбийлаштирилган
тизим
ходимларининг
пенсия
тўловлари
бўйича
тижорат
банкларида
юритиладиган пенсия варақларини юритиш амалиёти бекор қилинди ва 2022 йил
1
сентябрдан уларнинг пенсияларини ҳисоблаш ва тўлов ҳисоб
-
китоблари
тизимни автоматлаштириш кўзда тутилди.
Ушбу қарор билан тижорат банкларига ҳам бир қатор вазифалар юклатилди,
жумладан аҳолини, айниқса олис ҳудудларда истиқомат қилувчиларнинг пул
-
муомуласидаги масалаларини тўлиқ ечиш ва уларга янада қулай шарт
-
шароитлар
яратиш мақсадида хориждан банкоматлар олиб келиниши, пенсионерлар
томонидан пенсия ва нафақа маблағларини масофадан бошқариш имконини
берувчи банкнинг янги мобил иловларини ишлаб чиқиш топшириқлари
белгиланди[5].
Хулоса ўрнида шуни таъкидлаш жоизки республикада амалга оширилаётган
барча ижтимоий –
иқтисодий исолоҳотлар замирида инсон, унинг ҳуқуқ ва
эркинликлари энг олий қадрият эканлиги эътироф этилиши ва барча нарсалар
инсоннинг бахт
-
саодати ҳамда фаровонлигига бўйсундирилиши лозимлиги
ҳақидаги инсонпарвар ғояни жамиятда кенг қарор топтирилиши янгича инсоний
ва ижтимоий муносабатларни юзага келишига, воқеа
-
ҳодисаларга янгича
ёндашувларга сабаб бўлмоқда.[6]
Зероки, Ўзбекистон Республикаси Президенти таъбири билан айтганда:
“Ислоҳот
-
ислоҳот учун эмас, аввало инсон учун”
-
деган тамойилга асосланган
Янги Ўзбекистонда ижтимоий соҳадаги ислоҳотлар, халқнинг ҳаёт даражаси ва
сифатини оширишга қаратилганлигидан далолатдир.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР
1.
2.
3.
https://lex.uz/search/all?form_id=3972
4.
Бурханова
Л.
М.
ОСОБЕННОСТИ
ПРАВОВОГО
РЕГУЛИРОВАНИЯ
ПРАВОСПОСОБНОСТИ
ФИЗИЧЕСКИХ
ЛИЦ
ПО
ГРАЖДАНСКОМУ
ЗАКОНОДАТЕЛЬСТВУ РЕСПУБЛИКИ УЗБЕКИСТАНИ НЕКОТОРЫЕ ВОПРОСЫ ЕГО
СОВЕРШЕНСТВОВАНИЯ //Эволюция российского права. –
2019.
–
С. 143
-149.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
04 (2022) / ISSN 2181-1415
125
5.
Ziyadullaev M. D. Development Of The Legislative System Of Non-State Pension
Provision In The Republic Of Uzbekistan //The American Journal of Political Science Law
and Criminology.
–
2021.
–
Т
. 3.
–
№.
03.
–
С. 49
-54.
6.
ХУДАЙБЕРДИЕВА Г. ТУРДОШ ҲУҚУҚЛАРНИНГ ҲУҚУҚИЙ АСОСЛАРИНИ
ТАКОМИЛЛАШТИРИШ: ХОРИЖИЙ ВА МИЛЛИЙ ТАЖРИБА //Юрист ахборотномаси.
–
2021.
–
Т. 2. –
№. 1. –
С. 110
-118.
7.
Abdullaeva D. LEGAL REGULATION OF PART-TIME WORK IN LABOR
RELATIONS //European International Journal of Multidisciplinary Research and
Management Studies.
–
2022.
–
Т
. 2.
–
№.
04.
–
С. 5
-12.
8.
Абдуллаева
Д.
ЎЗБЕКИСТОН
РЕСПУБЛИКАСИ
ВА
ХОРИЖИЙ
МАМАЛАКАТЛАРДА ИШ ВАҚТИНИ ҲУҚУҚИЙ
ТАРТИБГА СОЛИШНИНГ АЙРИМ
МАСАЛАЛАРИ //ЖУРНАЛ ПРАВОВЫХ ИССЛЕДОВАНИЙ. –
2020.
–
№. SPECIAL 2
-1.
