Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
The sad fate of prosecutor Shamsitdin Badriddinov and
the
“Badridinovchilik”
group
Uktamjon UBAYDULLAEV
Andijan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2023
Received in revised form
15 November 2023
Accepted 25 November 2023
Available online
25 January 2024
The article, with the help of primary sources and historical
literature, analyzes in detail the sad fate of prosecutor
Shamsitdin Badriddinov and the
“Badriddinovchilik”
group.
2181-
1415/©
2023 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
Shamsitdin Badriddinov,
prosecutor,
“Badriddinovchilik”,
group,
social justice,
Soviet system,
memory,
policy of repression.
Прокурор Шамситдин Бадриддинов ва “Бадриддиновчилик”
гуруҳининг аянчли қисмати
АННОТАЦИЯ
Калит
сўзлар:
Шамситдин
Бадриддинов,
прокурор,
“Бадриддиновчилик”,
гуруҳ,
ижтимоий
адолат,
совет
тузуми,
хотира,
қатағон
сиёсати.
Мақолада
прокурор
Шамситдин
Бадриддинов
ва
“Бадриддиновчилик”
гуруҳининг
аянчли
қисмати
бирламчи
манбалар
ва
тарихий
адабиётлар
ёрдамида
атрофлича
таҳлил
қилинган
.
1
Associate Professor, Candidate of Historical Sciences, Andijan State University.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4 № 6 (2023)
/ ISSN 2181-1415
72
Печальная судьба прокурора Шамситдина Бадриддинова
и группы «Бадридиновчилик»
АННОТАЦИЯ
Ключевые
слова:
Шамситдин
Бадриддинов,
прокурор,
«Бадриддиновчилик»,
группа,
социальная
справедливость,
советская
система,
память,
политика
репрессий.
В
статье
с
помощью
первоисточников
и
исторической
литературы
подробно
анализируется
печальная
судьба
прокурора
Шамситдина
Бадриддинова
и
группы
«Бадриддиновчилик».
Бугунги
кунда
совет
мустабид
тузуми
йилларида
қатағонга
учраган
ватандошларимиз
хотирасини
абадийлаштириш,
уларнинг
ибратли
ҳаёти
ва
фаолияти,
илмий
ижодий
меросини
чуқур
ўрганиш
ёшларимиз
қалбида
аждодларимиз
руҳига
эҳтиром,
ижтимоий
адолат
тантанасига
ишонч,
истиқлол
ғояларига
садоқат,
ватанпарварлик
ва
фидойилик
туйғуларини
уйғотишга
бўлган
эҳтиёж
янада
ортиб
бормоқда.
Ўзбекистон
Республикаси
Президенти
Шавкат
Мирзиёевнинг
қатағон
қурбонлари
ҳақида
:
“Уларнинг
айби
–
буюк
бўлгани.
Биз
шу
вақтгача
тарихнинг
ўзимизга
ёққан
жойларини
олиб,
ёқмаган
томонини
яшириб
ўтдик.
Бировга
ёқадими
-
ёқмайдими,
ғуруримизми
-
армонимизми,
муваффақиятми
ё
хиёнатми
–
ҳаммасини
ҳаққоний
ёзиш
керак”
[1],
дея
билдирган
фикрларининг
исботи
сифатида
сўнгги
йилларда
шаҳид
кетганлар
хотирасини
абадийлаштириш,
меросини
ўрганишга
доир
фармон
ва
қарорлар
имзоланиб,
хайрли
ишлар
амалга
оширилмоқда.
Совет
давридаги
қатағон
сиёсати
ва
унинг
оқибатлари
республикамиз
олимлари
томонидан
маълум
даражада
ўрганилди
ва
ўрганилмоқда.
Бироқ,
совет
давридаги
куч
ишлатиш
органлари
бўлган
суд,
прокуратура,
ички
ишлар,
армия,
адлия
тизимидаги
қатағонлар
ва
уларнинг
фожиали
оқибатлари
ҳали
ҳанузгача
мустақил
тадқиқот
объекти
бўлганича
йўқ.
Бу
борада
Ўзбекистон
Республикаси
Бош
прокурори
3-
даражали
Давлат
адлия
маслаҳатчиси
Н.Т.
Йўлдошевнинг
2023
йил
11
сентябрда
имзоланган
“Ватанимиз
истиқлоли,
халқимизнинг
озодлиги
ва
эркинлиги
йўлида
мардона
кураш
олиб
бориб,
мустабид
тузум
даврида
қатағон
қилинган
прокуратура
органлари
ходимлари
хотирасини
абадийлаштириш,
уларнинг
ҳаёт
йўллари
ва
фаолиятини
кенг
жамоатчилик,
айниқса
ёшлар
эътиборига
асосли
ҳамда
тўлақонли
етказиш,
фуқароларда
прокуратура
органларининг
шарафли
фаолияти
ҳақидаги
тасаввурларини
янада
бойитиш,
ёш
мутахассисларда
ғурур
ва
ифтихор
туйғуларини
кучайтириш
мақсадида”ги
40
–Ф
-
сонли
фармойиши
ниҳоятда
муҳим
аҳамият
касб
этади.
Фармойишнинг
3-
бандида
қатағон
қурбони
бўлган
прокуратура
ходимларининг
номларини
аниқлаш,
тиклаш
ва
абадийлаштириш
бўйича
“Йўл
харитаси”
тасдиқланди.
Бу
ҳужжатда
“Тарихий
хотира
–
беқиёс”
номли
китоб
тайёрлаш
ҳамда
Ўзбекистон
Прокуратураси
тарихи
музейида
қатағон
қурбонлари
хотирасига
бағишланган
экспозиция
ташкил
этиш,
унда
қатағон
этилган
прокуратура
ходимлари
ҳақидаги
бор
ҳақиқатни
кенг
ва
тўла
-
тўкис
очиб
бериш
вазифаси
белгиланди.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4 № 6 (2023)
/ ISSN 2181-1415
73
Совет
ҳокимияти
йилларида
ноҳақдан
қатағон
домига
тортилганлардан
бири
–
Ўзбекистон
ССР
Олий
суди
прокурори
Бадриддинов
Шамситдин
Али
ўғлидир.
Қатағон
қурбони
Ш.
Бадриддинов
шахси
ҳақидаги
дастлабки
маълумотлар
таниқли
олим,
тарих
фанлари
доктори,
профессор
Р.Т.
Шамсутдинов
ва
профессор
Ш.
Каримовлар
муаллифлигида
1998
йилда
нашр
этилган
“Ватан
тарихи”
ўқув
қўлланмасида
берилган
[2].
Шундан
сўнг
бу
мавзу
бир
қанча
тадқиқотчилар
эътиборини
ўзига
жалб
этди
ва
мақолалар
эълон
қилинди
[3].
Уларда
“Бадриддиновчилар
иши”
ҳақида
қисқача
умумий
маълумот
берилган.
Умумтаълим
мактабларининг
10-
синф
ўқувчилари
учун
ёзилган
“Ўзбекистон
тарихи”
дарслигининг
русча
нашрида
ҳам
“Бадриддиновчилик”
гуруҳига
доир
қисқа
маълумот
берилиб,
унда
Шамси
Бадриддинов
тақдири
масаласи
нотўғри
талқин
қилинган
[4].
Умуман,
Шамситдин
Бадриддинов
фаолияти
ва
“бадриддиновлар
гуруҳи”
фаолиятига
доир
бор
ҳақиқатни
ўрганиш,
таҳлил
қилиш
ва
илмий
хулосаларга
келиш
учун
1932
йилнинг
5
майидан
15
июлига
қадар
Тошкент
шаҳрида
бўлиб
ўтган
СССР
Олий
Суди
сайёр
сессияси
материалларини
синчиклаб
ўрганиш
мақсадга
мувофиқдир.
Антонов
-
Саратовский
раислигида
ўтказилган
суд
жараёнида,
А.
Азол,
Рустамбек
Юнусбековлар
аъзо
сифатида,
Смолитский
котиб
сифатида,
СССР
Олий
суди
Прокурори
ёрдамчиси
Р.П.
Катанян
қораловчи
,
Мўмин
Усмонов
жамоат
қораловчиси
,
адвокатлар
жамияти
(аъзолари:
Сальников,
Аҳмедов,
Полонская,
Ниёзовлар)
иштирокида
109-
сонли
ишни
кўриб
чиқилади.
Суднинг
39
та
йиғилиши
баённомалари
Ўзбекистон
Миллий
архивининг
1714-
фонд,
5-
рўйхат,
1509
–
1521-
сонли
йиғма
жилдларида
сақланмоқда.
Суд
жараёни
ва
“бадриддиновлар
иши”га
доир
биргина
“Узбекстанская
Правда”
газетасининг
1932
йил
5
майидан
1932
йил
18
июнигача
бўлган
сонларида
22
та
мақола
эълон
қилинган
.
Шунингдек,
“Қизил Ўзбекистон (Qizil
O‘zbekiston)”
газетасининг
1932
йил
6
майдан
16
июлгача
“Бадриддиновчилар
суди”
рукни
остида
“Бадриддиновнинг
нишони”,
“Бадриддинов
ва
шерикларининг
сўроғи”,
“Мозийнинг
қора
-
қоронғи
пардалари
йиртила
бошлади”,
“Пролетар
суди
олдида
кўз
бўёвчилик”,
“Бадриддинов
-
босмачилар
ёвари”,
“Қулоқ
билан
ҳамтовоқ”,
“Торт
қўлларингни
мухбирдан”,
“Мухбир
ахлат
тозаласин,
қалами
ўткирлашади”,
“Бадриддинов
–
“Миллий
Иттиход”нинг
ишончли
кадри”,
“Сариқ
ит
сиртида
душман
қўли”,
“Гап
–
“Сариқ
итнинг
вазифаси”
устида”,
“Қарға
қарғанинг
кўзини
чўқимайди”,
“Зийрак
қуш
тумшуғидан”
“Жиноят
тамғасини
ёпиш
изида”,
“Малъум
синфий
душманга
қарши
кескин
зарба”
номли
Шамситдин
Бадриддинов
ва
унинг
шериклари
номларини
қораловчи
туҳматга
тўла
мақолалар
эълон
қилинди
.
Бош
“айбдор”
деб
топилган
Шамситдин
Али
ўғли
Бадриддинов
1897
йил
март
ойида
Казан
губернияси,
Маминский
райони,
Тунтар
қишлоғида
туғилган.
Миллати
–
татар,
1909
йилда
отаси
вафотидан
кейин,
онаси
ва
4
нафар
синглиси
билан
Сирдарё
областида
яшовчи
амакиси
олдига
кўчиб
келишган.
Амакисини
исми
Вайфи
бўлиб,
у
мануфактурист
Хамзиннинг
қўлида
ижрочи
бўлиб
хизмат
қилар
эди.
13
ёшимга
қадар
у
киши
қармоғида
бўлиб
дастлабки
таълимни
мусулмон
мактабида
олган.
1913
йилда
амакиси
уни
Андижондаги
пахта
тозалаш
заводида
ишлаётган
хизматдоши
Хабибулло
Хасанов
олдига
юборган.
Андижонга
келиб
Хасановнинг
уйида
бир
неча
ой
яшагач,
уни
андижонлик
йирик
бойлардан
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4 № 6 (2023)
/ ISSN 2181-1415
74
Аҳмадбекхожи
Темирбеков
хизматига
тайинлаган.
У
ерда
1917
йилга
қадар
маҳсулотлар
омборида
ишлаган,
инқилоб
туфайли
завод
ёпилди
ва
ишчилар
уюшмаларга
тарқатиб
юборилгач,
Ш.Бадриддинов
пахта
-
мой
уюшмасида
ташкил
топган
дружина
таркибида
шаҳар
ва
қалъани
қўриқлаш
ишларини
бажарган.
Қизил
гвардия
отрядлари
таркибида
Жалалабодда
“қулоқ”лар
қўзғолонини
бостириш
учун
Соколов
бошчилигидаги
полкда
хизмат
қилган
. 1919
йилда
РКП
(б)
компартия
сафига
кириб,
кўнгилли
қизил
гвардиячилар
сафига
қўшилган
.
Уезд
комиссарининг
кўрсатмасига
биноан
Қорасувдаги
2-
батальонида
бир
йил
давомида
хизмат
қилгач
,
уни
Скобелев
шаҳридаги
6
ойлик
ҳарбий
-
сиёсий
мактабга
юборишган.
Ҳарбий
қисмларда
ишлашга
лаёқатли
сиёсий
ходим
сифатида
у
8
ой
1-
мусулмон
кавалерия
полки
(илгари
шу
номда
полк
бўлган)
ҳарбий
қўмондони
бўлган.
Сўнгра,
18-
пиёда
полкида
сиёсий
ишлар
бўйича
ўринбосар
этиб
тайинланган,
Марғилон
райони
яқинидаги
жангда
яраланиб,
хизматга
яроқсиз
деб
топилган
ва
ҳисобда
туриш
шарти
билан
ҳарбий
сафарбарликдан
озод
қилинган
.
1923
йили
Ҳарбий
трибунал
аъзоси
сифатида
Андижон,
Фарғона
ва
Қўқонда
фаолият
кўрсатган.
Кейин
Скобелевда
ташкил
этилган
кичик
командирларни
тайёрловчи
мактабнинг
ҳарбий
қўмондони
этиб
тайинланган.
Сўнгра,
яна
ҳарбий
сафарбарликка
чақирилган,
бу
сафар
ҳарбий
ходим
сифатида
милиция
идорасига
ишга
юборилган
[5]. 1924
йил
охири
–
1925
йил
бошларида
Андижон
область
милициясининг
сиёсий
бўлимига
раҳбар
этиб
тайинланган
[6]. 1925
йилнинг
ноябридан
область
судининг
аъзоси
сифатида
1927
йилгача
ишлаган.
1927
йилдан
1929
йил
бошларигача
округ
судининг
раиси
ўринбосари,
1929
йил
феврал
ойи
бошларидан
шу
йил
ноябрига
қадар
округ
прокурори
лавозимида
фаолият
кўрсатган.
1929
йил
ноябрида
ЎзССР
Олий
Суди
Прокурори
этиб
тайинланган
[7].
Ўз
даврининг
билимдони,
кенг
мушоҳадали
кишиларидан
бири
бўлган
Шамситдин
Бадриддинов
қайси
лавозимда
фаолият
олиб
бормасин,
аввало
маҳаллий
аҳоли
манфаатларини
ҳимоя
қила
олган,
жазо
тайинлаш
органларидаги
фаолиятида
ҳам
адолат
устуворлигини
таъминлашга
ҳаракат
қилган
.
Бироқ,
бу
марказга
ёқмаган,
советларнинг
миллий
кадрларга
бўлган
ишончсизлиги,
ўлкадаги
барча
лавозимларга
марказ
вакилларини
тайинлашдек
мудҳиш
сиёсати
натижасида
Ш.Бадриддиновга
нисбатан
“Миллий
Иттиҳод”
ташкилоти
аъзоси,
миллий
истиқлолчиларга
(“босмачилик”)
хайрихоҳ
бўлганлик,
уларни
қурол
-
яроғ
билан
таъминлаганлик,
ўз
лавозимини
суиистеъмол
қилганлик
айблари
қўйилиб
Ўзбекистон
ССР
Олий
Суди
Прокурори
лавозимида
ишлаётган
вақтида
1932
йил
майида
ҳибсга
олинади.
Жазо
белгилашда
“катта
тажриба”га
эга
бўлган
давлат
қораловчиси
Р.Катанян:
“...Бадриддинов
“Миллий
иттиҳод”га
аъзолигини
исботловчи
ҳужжат
талаб
қилмоқда
.
Ҳар
қандай
аксилинқилобий
ташкилотга
аъзо
бўлганини
исбот
қилиш
мумкин
эмаслигини
биз
ўз
бошимиздан
ўтган
тажрибалардан
билмас
эканмизми?
Балки
Бадриддинов
бизни
ёш
бола
ҳисоблаб
“Миллий
иттиҳод”чиликда
айблаш
учун
мазкур
ташкилот
яширин
қўмитасидан
имзо
ва
муҳр
билан
расмий
маълумотнома
олиш
керак”
дегандай
сўзларни
айтмоқчими?
Аксилинқилобий
ташкилот
ўта
махфий
ишлаган.
Уни
бирор
дастури
ва
тактика
режаси
ҳали
-
ҳануз
қўлимизда
йўқ.
Боз
устига
қуролли
қўзғолонлар
пайтида
қўлга
тушиб
қолган
аксилинқилобчилар
ўша
жойни
ўзида
отиб
юборилган.
Демак
бизда
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4 № 6 (2023)
/ ISSN 2181-1415
75
“Миллий
иттиҳод”
аъзолари
рўйхати
бўлмаса
-
да,
Бадриддинов
унинг
аъзоси
сифатида
босмачиларга
қурол
етказиб
бергани
ҳақида
гувоҳларнинг
кўрсатмаси
етарли
[8]
–
деган
хулосага
билан
суд
коллегиясидан
қуйидаги
жазо
тайинлашни
сўраган:
“Бадриддинов
1918
йилдан
бошлаб
Ўзбекистон
Компартияси
ишчи
ва
деҳқонлари
устидан
жосуслик
ролини
ўйнади
ва
мен
шу
сабабли
қўрбоши
Шамситдин
Бадриддиновга
отув
ҳукми
чиқаришни
талаб
қиламан”
[9].
Суд
жараёнида
ўндан
ортиқ
ёлланма
гувоҳлар
жалб
этилади,
уларни
айримлари
Ш.Бадриддинов
ва
унинг
шерикларини
биринчи
маротаба
кўриб
турса
-
да,
олдиндан
ёзиб
берилган
кўрсатмаларни
беришган.
Масалан,
суднинг
1932
йил
9
майдаги
йиғилишида
мухбир
Мирза
Хотам
Олимов
қуйидагиларни
айтади:
“1928
йилнинг
ёз
мавсумида
айбдор
Маҳмудхонов
уйида
йиғилиш
бўлиб,
унда
Қўқон
аксилинқилобчиларидан
Ашурали
Зоҳирий,
Маҳмудхон
Аҳмаджонов,
Лутфулло
Олимий,
Абдулла
Раҳмат,
Мухтор
Муҳаммадий,
Мамат
Хайдаров,
Саъдулла
Қосимов
,
ҳозирги
айбдор
Шамси
Бадриддинов
ва
бошқалар
қатнашдилар
.
Ичкиликдан
сўнг
“Ватан,
миллат
қайғуси”
бошланди.
Маҳмудхон
Аҳмаджонов
“мамлакатни
чипта
ковушлар,
маймунлар
босиб
кетганини”
сўзлаб
кўз
ёш
қилди
.
Саъдулла
Қосимов
эса
столни
урар
экан
“Биз
уларга
кўрсатиб
қўямиз”
деди.
Масала
жиддийлашиб
кета
бошлагандан
сўнг
мен
“ёт
унсур”ни
чиқариб
юбориб,
ўзлари
мажлисни
давом
эттирдилар”
[10].
Суд
жараёнида
Бадриддиновнинг
маслакдошлари
сифатида
5
нафар
шахснинг
иши
ҳам
кўрилади.
“Айбдорлардан
бири
44
ёшли
Раҳмонов
Абдураҳмондир.
У
дастлабки
бошланғич
таълимни
мусулмон
мактабида
олган.
1913
йилда
Қўқонда
Рудольф
ва
Киндер
акционерлик
жамиятининг
Лодзин
фирмаси
бўлимида
хизматчи
бўлиб
ишлаган.
1916
йилда
Лодзь
немислар
томонидан
босиб
олингач,
бошқарувчи
Шульц
Москвага
кетиб,
жамиятнинг
Самарқанд
бўлимини
очилганда
Абдураҳмон
Раҳманов
у
ерда
февраль
инқилобига
қадар
ишлаган.
Октябрь
тўнтаришидан
сўнг
Пономарёв
идорани
эгаллаб
олган,
унда
таржимон
бўлиб
ишлаган,
“Қўқон
мухториятчилари”
билан
уруш
бошлангач,
Пономарёв
бошчилигидаги
4-
ҳарбий
эшелон
билан
Қўқонга
келганда
партияга
қабул
қилинган
. 1925
йил
1
октябридан
бошлаб
у
вилоят
суди
раиси
Чудаевга
тилмочлик
қилган
. 1927
йилда
у
Андижон
округида
терговчи,
сўнг
Қўқон
шаҳрининг
2-
участкасида
терговчи
бўлиб
хизмат
қилган
. 1929
йилда
Саъдулла
Қосимов
томонидан
Риштон
тумани
судяси
этиб
тайинланган.
“Янги
Фарғона”
газетасининг
24
–
25
август
сонларида
ўз
лавозими
доирасида
совет
ҳукумати
амалга
ошираётган
турли
тадбирларни
барбод
қилиш
борасидаги
фаолияти
кўрсатилгач,
эгаллаб
турган
мансабидан
бўшатилган,
1931
йил
1
январидан
то
ҳибсга
олингунга
қадар
қишлоқ
хўжалик
банкида
катта
инспектор
бўлиб
ишлаган
[11].
Садихонов Муҳитдин
31
ёшда,
қўқонлик
,
хизматчи,
партиясиз,
судланмаган,
Бағдод
тумани
халқ
терговчиси
лавозимида
ишлаётганида
қамоққа
олинган,
унинг
отаси
1910
–
1920-
йилларда
Қўқон
шаҳри
қозиси
,
Совет
ҳукуматининг
дастлабки
йилларидан
эса
халқ
судьяси
вазифасида
Бағдод,
Риштон,
Янгийўл,
Фарғона
районларида
ишлаган,
Мадрасани
тамомлаган
Муҳитдин
отасига
иш
юритувчи
сифатида
кўмаклашган,
1921
йил
15
мартдан,
5-
участка
судьяси
этиб
тайинланади.
Бироқ,
1922
йил
25
апрелида
тартибсизлик
ишларига
ён
босганликда
айбланиб,
ишдан
олингач,
у
вилоят
суди
раиси
Султонов
кўмагида
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4 № 6 (2023)
/ ISSN 2181-1415
76
Фарғона
округ
суди
жиноят
-
қидирув
бўлимида
котиб
бўлиб
ишлайди,
1930
йилдан
Қўқон
округ
суди
котиби,
2
ой
ишлагач,
эса
халқ
суди
терговчиси,
қамоққа
олингунча
Бағдод
тумани
суди
терговчиси
вазифаларида
ишлаган.
Мусахонов Иброҳимжон
26
ёшда,
Қўқон
райони
Чамаш
қишлоғида
яшовчи
холаси
қўлида
тарбияланган,
дастлабки
маълумотни
мусулмон
мактабида
олган.
1917
йилдан
1923
йилга
қадар
милиция
органларида
ишлаган.
1923
йилда
ўз
аризаси
билан
ишдан
бўшагач,
вилоят
судида
ишловчи
жияни
Убайдулла
Охунов
ёрдамида
журналист
сифатида
фаолият
олиб
борган,
1924
йилда
суд
котиблари
курсини
тамомлагач,
вилоят
судида
котиб,
Бешариқ,
Чуст
-
Поп
туманларида
халқ
терговчи,
1927
йил
январига
қадар
вилоят
судининг
шикоятлар
бўлимида
котиблик
қилган
. 1930
йилда
Қўқон
шаҳрида
терговчи
лавозимида
ишлаётганида
[12]
ҳибсга
олинган.
Хўжаев Муҳаммадхон
ёши
32да,
хизматчи,
партиясиз,
аввал
судланмаган.
1908-1912
йилларда
янги
усул
мактабида
таҳсил
олган,
1916
–
1918
йилларда
Андижонда
Аҳмадбек
Хожи
Темирбековнинг
пахта
заводида
таржимонлик
қилган
,
1920
йилдан
1923
йилга
қадар
Самарқанд
вилоят
Хўжанд
уездида
халқ
суди
котиби,
1924
–
1927
йилларда
Фарғона
вилоят
суди,
1928
–
1929
йиллари
Фарғона
вилоят
прокуратураси
терговчиси,
1930
–
1932
йилларда
Қўқон
трикотаж
саноати
уюшмаси
бошқарув
котиби,
Фарғона
округ
судида
катта
терговчи
[13]
лавозимида
хизмат
қилган
.
Аҳмаджонов Махмудхон
36
ёшда,
қўқонлик
,
сайлов
ҳуқуқидан
маҳрум
қилинган
,
партия
аъзолигидан
чиқарилган.
1927
йилдан
ўзбек
давлат
нашриётининг
Самарқанд
вилоят
бўлимини
бошқарган.
Юқорида
номлари
келтирилганлар
Ўзбекистон
ССР
Жиноят
Кодексининг
63-
моддаси,
яъни
иқтисодий
аксилинқилобчи
сифатида
айбланиб,
сўроқ
қилинган
.
Бу
судланувчиларнинг
ҳаммаси
ўзларига
қўйилган
сиёсий
жиноятларни
тан
олишмаган,
берилган
ҳар
қандай
саволларга
жавоб
беришган,
лекин
маҳбусларнинг
кўрсатмалари
эътиборга
олинмаган.
Давлат
қораловчиси
Катанян
Ахмаджоновга
қуйидагича
айб
қўйган
:
“Ахмаджонов
1917
йилдан
аксилшўровий
курашнинг
фаол
аъзоси.
Қўқон
мухторияти
ва
Ленин
миллий
сиёсати
ўртасида,
“Миллий
иттиҳод”
билан
Ўзбекистон
Компартияси
ўртасида,
Дутов
билан
Ленин
ўртасидаги
фарқларни
ўзича
таҳлил
қилган
.
Яна
у
1929
йилда
хотин
-
қизларни
30
йилдан
кейин
озодликка
чиқариш
керак,
ҳали
“Ҳужум”га
тайёр
эмасмиз
деган.
Шўро
маориф
ишларида
раҳбарлик
вазифасини
ишғол
қилиб
,
мактабларни
бой,
савдогар,
босмачилар
болалари
билан
тўлдиради,
шу
йўл
билан
аксилинқилобчилар
учун
ёш
кадр
ва
ўринбосарлар
тайёрлаб
беради.
1929
йилда
Аҳмаджонов
хонадонида
яширин
йиғилиш
ўтказилади.
Унда
Қосимов
,
Бадриддинов
ҳам
қатнашади
.
Йиғилишда
совет
ҳукуматига
қарши
кураш
вақти
етгани
айтилиб,
уни
амалга
ошириш
йўллари
муҳокама
қилинади
.
Мен
Аҳмаджоновни
юқоридаги
ҳаракатлари
ҳатто
1931
йилда
ҳам
давом
этганини
ҳисобга
олиб,
унга
отув
жазоси
берилишини
талаб
қиламан”
[14].
Судда
Абдураҳмон
Рахмоновга
қуйидаги
айблар
қўйилади
:
“Раҳмонов
Қўқон
шаҳрида
1927
йилдан
1929
йилгача
терговчи
бўлган.
Ур
-
йиқитлик
вақтларида
айбланган
бойларни
қамоқдан
озод
қилган
.
Ишчи
-
деҳқон
мухбирларини
таъқиб
қилган
.
Масалан,
батрак
Ғанини
ўлдиришда
шубҳаланган
Тўхтабой
Исматов
ва
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4 № 6 (2023)
/ ISSN 2181-1415
77
Орифовни
тергови
уч
ярим
йил
чўзилади
ва
улар
қамоқдан
озод
қилинади
.
1928
йил
апрелида
милиция
бошлиғи
Мўминжонов
ўлдирилади,
унинг
қотиллари
аниқланиш
ўрнига,
Мўминжонов
ўлдирилмаган
балки
ўз
жиноятлари
фош
бўлишидан
қўрқиб
қочиб
кетган
деган
хулоса
чиқарилади”
[15].
Суд
терговида
“айбдор”
Мусахонов
ҳақида
қуйидаги
хулосага
келинган:
“Қизил
партизан
Мусахонов
Қўқон
шаҳрида
халқ
терговчиси
бўлиб
турган
чоғида
Бадриддинов
таъсирига
берилиб
ишчи
мухбирларни
суд
-
тергов
аппарати
орқали
таъқиб
қилишда
иштирок
этади.
Хуллас
аксилинқилобий
гуруҳ
топшириқларини
ўз
вақтида
бажаришга
доим
тайёр
турган”
[16].
Муҳитдин
Садихонов
ҳақида
хулосага
келинганда,
уни
бир
вақтнинг
ўзида
прокуратурада
саркотиб
ва
терговчилик
ишини
олиб
боргани
таъкидланиб,
ишларни
синчковлик
билан
текширмай,
Ўзбекистон
ССР
Олий
судига
жўнатганликда
айбланган.
Суднинг
якуний
хулосасига
кўра
сохта
айблов
ва
сохта
гувоҳлар
билан
Бадриддинов,
Хўжаев,
Раҳмонов,
Мусахонов,
Аҳмаджонов,
Садихоновларни
Ўзбекистон
Жиноят
қонунлари
тўплами
63-
моддасида
кўрсатилган
жиноятларда
айбдор
деб
топади
ва
ҳукм
қилади
:
Муҳитдин Садихонов
143-
модданинг
ва
140-
модданинг
1-
қисмига
мувофиқ
2
йилга
озодликдан
маҳрум
қилишга
,
Иброҳимжон Мусахонов
63-
моддага
мувофиқ
3
йил
муддатга,
Муҳаммаджон Хўжаев
,
Абдураҳмон Раҳмонов
ва
Махмудхон Аҳмаджонов
63-
моддага
биноан
10
йил
муддатга
озодликдан
маҳрум
қилишга
ҳукм
қилинган
.
Шамситдин Алиевич Бадриддинов
га
Ўзбекистон
ССР
Жиноят
Кодексининг
63-
моддасига
биноан
эълон
қилинган
отув
ҳукми
эълон
қилинган
[17].
Бироқ,
ҳукм
кечиктирилиб,
10
йилга
Россиянинг
Сибир
ўлкасига
сургун
билан
алмаштирилган.
Суд
ҳукмидан
сўнг
маҳкумлар
узоқ
ўлкаларга,
концлагерларга
юборилади.
Уларнинг
аксарияти
ўта
оғир
шароитдан
ва
мажбурий
меҳнатдан
хасталикка
чалинади.
Баъзилари
ўша
жойда
вафот
этади,
қайтиб
келганлари
ҳам
узоқ
яшай
олмайди.
Гуруҳ
аъзоларининг
кейинги
тақдири
ҳақида
маълумот
йиғиш
мақсадида
уларнинг
яқинларини
излаш
ва
хотиралари
асосида
муаммога
ойдинлик
киритишга
ҳаракат
қилинди
. 2003
йилда
Шамсиддин
Бадриддиновнинг
қизи
,
1928
йилда
туғилган
Наила
Шамсиевна
Бадриддинова
билан
суҳбат
қилинган
.
Наила
Шамсиевна
отасининг
кейинги
тақдири
ҳақида
қуйидагиларни
айтиб
берган:
“Отув
ҳукми
бекор
қилиниб
,
дадам
10
йилга
дастлаб
Сибирдаги
концлагерга
юборилади,
бир
йилдан
сўнг
Калуга
шаҳридаги
концлагерга
ўтказишди.
Дадам
у
ерда
комендантлик
вазифасида
ҳам
ишлади.
1938
йилда
қамоқдан
муддатидан
аввал
озод
қилиниб
,
Андижонга
келди.
Облпотребсоюзда
(вилоят
матлубот
уюшмаси)
юрист
бўлиб
ишлай
бошлади.
Бироқ,
дадам
оғир
хасталикдан
1942
йил
10
февралда
касалхонада
вафот
этди,
шаҳардаги
Оқгўр
қабристонига
дафн
этилган.
Шундан
кейин
“халқ
душмани”нинг
оила
аъзолари
сифатида
бизларни
ҳамма
ҳуқуқлардан
маҳрум
қилишди
.
Онам
Зоҳида
Исмоиловна
1904
йилда
Москва
атрофидаги
Косимов
шаҳарчасида
туғилган.
Бобом
Исмоил
оиласи
нима
сабабдан
Андижонга
келишганини
билмайман.
Хуллас
шу
ерда
дадам
билан
танишиб
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4 № 6 (2023)
/ ISSN 2181-1415
78
турмуш
қуришган
.
Дадамни
Андижонда
Хабибулло
Ҳасанов
ўз
қарамоғига
олиб,
аввал
мадрасада,
кейин
рус
-
тузем
мактабида
ўқитган
экан.
Андижонда
тарбияланган
дадам
шу
юртга
меҳр
қўйган
.
Икки
нафар
синглисини
ҳам
Андижонга
олиб
келиб,
шу
ерда
турмушга
чиқарган.
“Халқ
душмани”
оиласи
тамғаси
остида
онам
1973
йилга
қадар
нафақа
олишдан
маҳрум
бўлиб
яшади.
Ёлғиз
ўзи
уч
фарзандни
–
акам
Муқаддас,
мен
ва
укам
Наримонни
боқди,
тарбиялади.
ЎзССР
Министрлар
Совети
шахсий
пенсия
белгиловчи
комиссиясининг
1973
йил
4
январдаги
қарори
билан
онамга
республика
миқёсидаги
шахсий
пенсионер
сифатида
нафақа
тайинлади.
Аммо
бу
кечиктириб
кўрсатилган
ғамхўрликлар
бечора
онамнинг
қалб
яраларини
тузата
олмади.
Онам
1985
йил
8
январида
вафот
этди
ва
дадам
ёнига
қўйилди
..
Ўқишда
ҳам
ишда
ҳам
бизни
“халқ
душмани”
фарзанди
сифатида
қувғинга
олишди.
Узоқ
йиллар
ишсиз
ҳам
қолдик
.
Мен
зўрға
ўқитувчилар
тайёрлов
курсини
тамомлашга
улгурдим”
[18].
Суҳбатда
Шамсиддин
Бадриддинов
қандай
айблар
билан
ҳибсга
олинганини
сўраганимизда
у:
“Биз
Тошкентдаги
Первомайский
кўчаси,
61-
уйда
яшардик.
Дадам
ҳибсга
олинишидан
бир
кун
олдин
Кавказдан
дам
олишдан
қайтган
эди.
1932
йил
15
апрель
куни
уйимизга
шиддат
билан
кириб
келган
ҳарбийлар
ҳибсга
олиш
ҳақидаги
ордерни
кўрсатди
ва
зудлик
билан
дадамни
олиб
кетдилар.
Қолган
икки
ҳарбий
уйимизни
тинтув
қилди
ва
“тинтув
пайтида
ҳар
хил
ёзишмалардан
иборат
иккита
папка,
4
дона
фотосурат
ва
№821152
рақамли
партбилет
топилди.
Шунингдек,
“Браунинг”
русумли
иккита
пистолет
14
дона
патрон
билан
мусодара
қилинди”.
Шундан
сўнг
бизлар
яшаётган
уй
ҳам
мусодара
қилинди
ва
бизлар
Андижонга
машаққатлар
билан
қайтиб
келдик.
Бизлар
узоқ
йиллар
дадамни
оқлаш
ҳақида
оғиз
очмай
яшашга
мажбур
бўлдик.
Бироқ,
1960
йиллар
бошида
дадамни
котибаси
бўлиб
ишлаган
Зоҳида
исмли
аёл
ёрдамида
дадамга
тегишли
кўплаб
ҳужжатларни
ва
партия
билети
рақамларини
билиб,
Москвага
ўндан
ортиқ
ариза
билан
мурожаат
қилдик
.
Ҳатто
,
шахсан
мен
ўзим
Москвада
бўлиб,
СССР
Прокурори
ёрдамчиси
билан
ҳам
учрашдим.
Ниҳоят
1972
йилда
СССР
Олий
судининг
1972
йил
20
апрелидаги
№02
-
ДС
-109-32
қарори
билан
дадам
Шамситдин
Бадриддинов
оқланди”
[19].
Андижон
давлат
университети
катта
ўқитувчиси
Гўзал
Раҳматуллаева
бобоси
Ш.
Бадриддиновни
авлодлари
ҳақида
қуйидаги
маълумотни
берди
:
“Бобомнинг
катта
ўғли
Муқаддас
1924
йилда
туғилган,
ҳарбий
соҳада
хизмат
қилган
, 2004
йил
24
октябрда
Тошкентда
вафот
этган,
уни
қизи
Ноила
1954
йилда
туғилган,
ҳозир
Тошкентда
яшайди,
набираси
Рината,
ўғли
Бадриддинов
Темур
1956
йилда
туғилган,
ҳозирда
Москвада
яшайди.
Бобомни
қизи
-
онам
Ноила
Шамсиева
Бадриддинова
1928
йил
10
февралда
туғилган,
бошланғич
синф
ўқитувчиси
бўлган,
2017
йилда
вафот
этган.
Унинг
қизи
-
мен
Гўзал
Рахматуллаева
1957
йилда
туғилганман,
укам
Рахматуллаев
Элбек
1963
йилда
туғилган
-
ҳозир
Тошкентда
истиқомат
қилади
.
Бобомни
кичик
ўғли
Нариман
Бадриддинов
1937
йилда
туғилган,
ҳарбий
соҳада
фаолият
кўрсатган,
қизи
Нона
1965
йилда
таваллуд
топган,
ҳозирда
улар
Москва
шаҳри
Болобников
кўчаси
4
уй
2
корпус,
31
уйда
яшайди”
[20].
Мустамлакачилик
сиёсатига
қарши
одилона
курашган,
мавжуд
ноҳақлик
ва
нуқсонларни
фош
эта
олган,
миллий
ғурур
ва
маданиятимизни
топталишига
қарши
бўлган
миллий
арбоб
ва
прокуратура
ходимлари
адолатсиз
тузум,
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Issue
–
4 № 6 (2023)
/ ISSN 2181-1415
79
тоталитар
режим
туфайли
қатағон
қурбони
бўлдилар.
Уларнинг
босиб
ўтган
аянчли,
машаққатли,
лекин
шарафли
ҳаёт
йўли
ҳозирги
авлод
учун,
келгуси
авлодлар
учун
ниҳоятда
ибрат
мактаби,
ҳаёт
сабоғи,
кураш
тажрибаси
хизматини
ўтайди.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1.
Президент Шавкат Мирзиёевнинг 2022 йил 31 август куни “Шаҳидлар
хотираси” хиёбонидаги нутқи. “Халқ сўзи” газетаси 2022 йил 31 август.
2.
Қаранг: Р.Шамсутдинов, Ш.Каримов –
Ватан тарихи (Ўзбекистон шўролар
истибдоди даврида). Иккинчи китоб. –
Андижон: Мерос, 1998. –
Б. 279
-410.
3.
Ў.Убайдуллаев, Қатағон қурбони // Фан ва турмуш. 2001. №3. –
Б. 24.;
Қ.Ражабов –
Оммавий қатағон сиёсати // “Туркистон” газетаси, 2001 йил 24, 27 ноябрь.
4.
Алимова Д.А. и др. История Узбекистана (1917
-
1991). Учебник для
10 классов. –
Ташкент: Шарқ, 2002. –
С. 126
-127.
5.
Ўзбекистон Миллий архиви 1714 –фонд 5 рўйхат 1509 –иш 7
-
8 варақлар
6.
Андижон вилояти давлат архиви, 59
-
фонд, 1
-
рўйхат, 925
-
иш, 2
-
варақ.
7.
Ўзбекистон Миллий архиви 904 фонд, 1 рўйхат 224 –иш 124
-
варақлар
8.
Ўз МА, 1714
-
фонд, 5
-
рўйхат, 1509
-
иш, 32
-
варақ.
9.
“Қизил Ўзбекистон” газетаси, 1932 йил 16 июнь.
10.
Ўз МА, 1714
-
фонд, 5
-
рўйхат, 1511
-
иш, 116
-
варақ.
11.
Ўзбекистон миллий архиви 1714 –фонд 5 рўйхат 1509 иш 133
-
134 варақлар
12.
Ўша жойда, 1509
-
иш, 56
-58-
варақлар.
13.
Ўзбекистон миллий архиви 1714
-
фонд, 5
-
рўйхат, 1509 иш, 136
-
137 варақлар
14.
“Қизил Ўзбекистон” газетаси, 1932 йил 16 июнь.
15.
“Қизил Ўзбекистон”, 1932 йил 18 июнь.
16.
Ўша жойда.
17.
Қизил
Ўзбекистог. 1932 й, 18
-
июнь.
18.
Хотира ушбу мақола муаллифи томонидан 2003 йил
19 январда ёзиб олинган.
19.
Хотира ушбу мақола муаллифи томонидан 2003 йил 19 январда ёзиб олинган.
20.
Хотира ушбу мақола муаллифи томонидан 2023 йил 5 октябрда ёзиб олинган.
