Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Didactic possibilities of using the reflective method in
preparing students for professional activity
Nigora KHAYDAROVA
Fergana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received May 2024
Received in revised form
15 June 2024
Accepted 25 June 2024
Available online
15 July 2024
The article presents the problem of substantiating the
reflexive method as didactic possibility and shows the
processes of carrying out the acquired knowledge based on the
systematic features of didactic possibilities based on the
methods presented in pedagogical practice. One of today's
important researches is the need for professionals who can
independently solve their professional development problems
to achieve high results with the help of reflection mechanisms,
and the lack of sufficiently developed reflection skills for this.
This is partly due to insufficient theoretical, methodological,
and practical development of the problem in professional
pedagogical activity, including in the field of scientific research.
At the same time, reflection and its mechanisms have always
been and remain the most important means of development,
including professional development.
In addition, attention is paid to the analysis of existing
pedagogical practices and their integration with reflective
methods to create more effective educational programs.
Examples of successful application of the reflective method in
pedagogical practice are given and recommendations are
offered for its further development and implementation in
educational processes.
2181-
1415/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss6/S-pp154-161
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
reflection,
reflection method,
didactic method,
methodological instruction,
genesis,
integration with reflective
methods.
1
Doctoral student, Fergana State University. E-mail: khaydarova_nigora@bk.ru
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
155
Talabalarni kasbiy faoliyatga tayyorlashda refleksiv
usuldan foydalanishning didaktik imkoniyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
refleksiya,
refleksiya usuli,
didaktik usul,
uslubiy k
o‘
satma,
genesis,
refleksiv usullar bilan
integratsiya.
Maqolada refleksiv usulni didaktik imkoniyatlari sifatida
asoslash muammosi keltirilgan, didaktik imkoniyatlarining
tizimli xususiyatlari asosida egallagan bilimlarini pedagogik
amaliyotda taqdim etilgan usullar asosida olib borish
jarayonlari
k
o‘
rsatilgan.
Bugungi
kunning
muhim
tadqiqotlaridan biri bu refleksiya mexanizmlari yordamida
yuqori natijalarga erishish uchun
o‘
zlarining kasbiy rivojlanish
muammolarini mustaqil
ravishda
hal
qila
oladigan
mutaxassislarga b
o‘
lgan ehtiyoj va buning uchun yetarli
darajada rivojlangan refleksiya qobiliyatining y
o‘
qligidir. Bu
qisman kasbiy pedagogik faoliyatda, shu jumladan ilmiy
tadqiqot sohasidagi muammoning nazariy-uslubiy va amaliy
rivojlanishining yetarli emasligi bilan bo
g‘
liq. Shu bilan birga,
refleksiya va uning mexanizmlari har doim rivojlanishning, shu
jumladan professional rivojlanishning eng muhim vositasi b
o‘
lib
kelgan va shunday b
o‘
lib qolmoqda.
Bundan tashqari, mavjud pedagogik amaliyotlarni tahlil
qilish va yanada samarali ta
’
lim dasturlarini yaratish uchun
refleksli usullar bilan ularning integratsiyalashga e
’
tibor
qaratiladi.
Refleksiv
metodni
pedagogik
amaliyotda
muvaffaqiyatli q
o‘
llash misollari keltirilib, uni yanada
rivojlantirish va ta
’
lim jarayonlariga joriy etish b
o‘
yicha
tavsiyalar berilgan.
Дидактические
возможности
использования
рефлексивного метода при подготовке студентов к
профессиональной деятельности
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
рефлексия,
метод рефлексии,
дидактический метод,
методическое указание,
генезис,
интеграции с
рефлексивными
методами.
В
статье
представлена
проблема
обоснования
рефлексивного метода как дидактических возможностей,
показаны процессы осуществления полученных знаний с
учётом
системных
особенностей
дидактических
возможностей на основе представленных в педагогической
практике методов. Одним из важных исследований
современности является потребность в профессионалах,
способных
самостоятельно
решать
задачи
своего
профессионального развития для достижения высоких
результатов с помощью механизмов рефлексии, и
отсутствие для этого достаточно развитых навыков
рефлексии. Отчасти это связано с недостаточной
теоретической,
методологической
и
практической
разработкой
проблемы
в
профессиональной
педагогической деятельности, в том числе в области
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
156
научных исследований. При этом рефлексия и её
механизмы всегда были и остаются важнейшим средством
развития, в том числе профессионального.
Кроме того, внимание уделяется анализу существующих
педагогических практик и их интеграции с рефлексивными
методами
для
создания
более
эффективных
образовательных программ. Приводятся примеры успешного
применения рефлексивного метода в педагогической
практике и предлагаются рекомендации по его дальнейшему
развитию и внедрению в образовательные процессы.
KIRISH
Zamonaviy ta
’
lim tizimi o
‘
quvchilarning bilimlarni to
‘
liq va chuqurroq
o
‘
zlashtirishi uchun pedagogik yondashuvlarni takomillashtirishga intiladi. Shu nuqtai
nazardan, ta
’
lim jarayoniga refleksiv usullarni joriy etish alohida o
‘
rin tutadi, chunki u
nafaqat ma
’
lumotlarni eslab qolishga, balki tanqidiy fikrlash, o
‘
zini o
‘
zi qadrlash va
kasbiy kompetentsiyani rivojlantirishga yordam beradi.
Refleksiv usulni didaktik imkoniyatlari sifatida asoslash muammosining
dolzarbligi talabalarning ta
’
lim faoliyatini tashkillash va keyinchalik ularning kasbiy
rivojlanishi refleksiya asosida amalga oshiriladigan bunday ta
’
lim tizimini birlashtirishga
bo
‘
lgan ijtimoiy ehtiyoj bilan belgilanadi. Buning uchun kasbiy qobiliyatlarni
rivojlantirish, shaxsiy funktsiyalarni amalga oshirish, qadriyatlarni shakllantirish
–
ta
’
limning maqsadini tashkil etadigan fikrlash va faoliyat usuli sifatida refleksiyani
asoslash kerak.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Usulni kategoriya sifatida tushunish an
’
anaviy ravishda biron bir maqsadga
erishish, muayyan muammoni hal qilish usullari, voqelikni bilish usullari to
‘
plami bilan
bog
‘
liq. Falsafiy usul falsafiy bilimlar tizimini qurish va asoslash usuli sifatida alohida
ta
’
kidlangan [8]. Falsafada amalda q
o‘
llaniladigan qoidalar usuldan, usul esa printsipdan
(Berkli) kelib chiqishi qayd etilgan. Masalan, Dekart, usullar not
o‘g‘
ri tushunchalar va aql
kuchlarini ortiqcha sarf qilmaslik uchun aqlni q
o‘
llashni boshqaradigan qoidalar
ekanligiga ishongan. Gegelning ta
’
kidlashicha, usul tarkibning bir shakli b
o‘
lib, unda
tushuncha tarkibning
o‘
zini
o‘
zi namoyish etish vositasi, tarkibning ichki
o‘
zini
o‘
zi
harakatlantirish shaklini anglash sharti hisoblanadi [3].
G.P. Shchedrovitskiy yangi bilimlarni ishlab chiqarish, shuningdek faoliyatni
amalga oshirish va
o‘
zgartirish imkoniyatini beradigan maxsus bilim turini usul deb
atadi. Usul G.P. Shchedrovitskiy tomonidan vazifa yoki usuldan k
o‘
ra kengroq k
o‘
rib
chiqiladi. Muammoni hal qilish uchun usul zarur va buning uchun siz uning shartlarini
bilishingiz, uni hal qilishning ma
’
lum vositalariga ega b
o‘
lishingiz, muammoni hal qilish
tartibini yoki jarayonini tuzishingiz kerak. Ushbu qoidalar birgalikda faoliyat yuritishga
y
o‘
naltiriladi [7]. Ikki elementning umumiyligi: ob
’
ektlarni
o‘
rganishga imkon beradigan
uslubiy bilimlar va faoliyatni boshqarishga imkon beradigan uslubiy k
o‘
rsatmalar,
G.P. Shchedrovitskiy tomonidan usul sifatida belgilangan.
Faoliyatni boshqarishda usulning me
’
yoriy funktsiyasi namoyon b
o‘
ladi. Shuning
uchun, O.S. Anisimovning fikriga k
o‘
ra, usullar faoliyatni takror ishlab chiqarish uchun
qat
’
iy talablarni nazarda tutmaydi va moslashuvchan qoidalarni yaratish uchun asosdir.
Usullar normalar ierarxiyasining mavhumligining
o‘
rta darajasida joylashgan, ammo
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
157
harakatlarning
o‘
zi bilan aloqada b
o‘
lgan pastki qismida emas. Usullar mavhum
muammolarni yoki asosiy jarayonni tashkil etadigan muammolarni hal qilishda
q
o‘
llaniladi [2]. Usul hech qachon sof shaklda faoliyatda uchramaganligi sababli, uni ideal
deb hisoblash mumkin.
Amalda, usul k
o‘
pincha shakllar bilan bir hil mazmunda ifodalaniladi, shuning
uchun usulning mohiyatini va uning faoliyatning
o‘
ziga xos shakllaridan farqini tushunish
uchun uning paydo b
o‘
lishi va shakllanish y
o‘
lini tushunish muhimdir. O.S. Anisimov
usulning genezisini aqliy faoliyat zarurati bilan bo
g‘
laydi. Usulni ta
’
kidlash uchun faoliyat
bilimga (tadqiqotga, refleksiyaga) duch keladi, natijada ushbu faoliyat tasviri yaratiladi.
Vaqt
o‘
tishi bilan, faoliyatning takroriy takrorlanishi bilan bu tasvir takrorlana boshlaydi,
lekin har safar biroz boshqacha k
o‘
rinishda b
o‘
ladi. Shunday qilib, faoliyatni takrorlashda
uning takrorlanishining xilma-xilligi paydo b
o‘
ladi, unda ushbu faoliyatning
umumlashtiruvchi tasvirini tuzatish uchun asos beradigan naqshlarni ajratish mumkin.
Turli xil, ammo
o‘
xshash faoliyatlar
o‘
rganilgan taqdirda, natijada mavhum faoliyatning
umumlashtirilgan tasviri aniqlanadi.
Shunday qilib, usulni tavsiflash uchun uning shakllanish bosqichlarini ajratib
k
o‘
rsatish kerak:
1. Bir xil turdagi k
o‘
plab aniq faoliyatning tavsifi.
2. Tizim hosil qiluvchini (muhim) ajratib k
o‘
rsatish bilan tavsiflarni
umumlashtirish,
o‘
rganilayotgan faoliyatning asosiy) xususiyatlari.
3. Umumlashtirilgan tasvirni yozish.
Yozilgan umumlashtirilgan tasvirni (usulni) hayotda topish mumkin emas, uni
faqat faoliyatda amalga oshirish orqali k
o‘
rish mumkin. G.P. Shchedrovitskiy bu usulni
“uslubiy ko‘rsatma” deb atagan. Pedagogik amaliyotda bu odatda
metodologiya deb
ataladi.
“Metodologiya mantiqiy tashkil etilgan fikrlash jarayoni natijasida paydo bo‘
ladi,
bu jarayon usulning mazmunini aniqlashga qaratilgan. Bitta usulga asoslangan k
o‘
plab
texnikalar b
o‘lishi mumkin”, deb yozadi O.S.
Anisimov [3]. Usul metodologiyaning
q
o‘
llanilishini ta
’
minlaydi, chunki u faoliyatning asosiy xususiyatlarini saqlaydi va uning
naqshlarini etkazadi. Shuni ta
’
kidlash kerakki, natijaga erishish t
o‘g‘
risida turli xil
g‘
oyalar mavjud b
o‘
lgan strategik faoliyatda usulga,
o‘
ziga xoslik va tafsilotlar muhim
b
o‘
lgan taktik faoliyatda esa metodologiyaga tayanish kerak.
Pedagogikada usul va metodologiya
o‘
rtasidagi farqlarni tushunish muhimdir,
chunki hozirgi vaqtda pedagogik adabiyotlarda
o‘
qitish usullarini k
o‘
rib chiqishda t
o‘
rtta
daraja ajralib turadi, bunda diskriminatsiya mezonlari usullar yoki uslubari hisoblanadi.
Birinchi daraja umumiy didaktikdir. U o‘qitish usullari muammosiga umumiy nuqtai
nazarni belgilaydi. Ushbu darajada o‘qitish usullari pedagogik faoliyat tarkibi, tuzilishi va
funktsiyalarining modeli, umumlashtirilgan xarakteristikasi vazifasini bajaradi.
Ikkinchi daraja
–
xususiy didaktik. Xususiy didaktik darajada
o‘
qitish usullarining
funktsiyalari har qanday
o‘
quv jarayoniga xos b
o‘
lgan havolalarda k
o‘
rib chiqiladi
(bilimlarni tekshirish va boshqalar).
O‘
qitish usulini namoyon b
o‘
lishining uchinchi darajasi
–
bu fan darajasi. Umumiy
didaktik
o‘
qitish usullari bu yerda
o‘
qitish usullari va barqaror usullarning
kombinatsiyasida namoyon b
o‘
ladi.
Ta
’
limning
o‘
ziga xos texnikasi t
o‘
rtinchi daraja b
o‘
lib, u ushbu
o‘
qitish uslubiga
nisbatan
o‘
ziga xos maqsadlarni k
o‘
zlaydigan har xil turdagi harakatlardir.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
158
O‘
qitish usullarini k
o‘
rib chiqishga k
o‘
p bosqichli yondashuv turli xil
o‘
qitish
usullari muammosiga aniqlik kiritadi. Pedagogik adabiyotlarda
o‘
qitishning umumiy
didaktik usullari an
’
anaviy (hikoya, suhbat) bilan bo
g‘
liq. Ammo bu holda, yuqoridagi
usulning genezisi manti
g‘iga rioya qilgan holda, “an’anaviy” o‘
qitish usullari
metodologiya sifatida k
o‘
rib chiqilishi kerak, chunki ular umumiy didaktik usullarni
amalga oshirish usuli sifatida ishlaydi.
O‘
qitish usuli tarixiy toifadir. Eng qadimiy usul bu reproduktiv, bu ijtimoiy
tajribadan kelib chiqqan, kattalar va bolalar
o‘
rtasidagi aloqa tajribasi va uning ma
’
nosi
faoliyat namunasini k
o‘
rsatishdir. Yozuv paydo b
o‘
lishi bilan kitoblar ommaviy b
o‘
lib
qoldi
o‘
qitish vositasi sifatida matinlardan foydalanildi
–
shunday qilib,
o‘
rta asrlarda
ta
’
limning dogmatik usuli shakllandi. Uy
g‘
onish davrida ta
’
limning maqsadi inson
shaxsini rivojlantirish edi,
o‘
quv jarayoni hissiy idrok etish, kuzatish, eksperiment bilan
boshlandi. Talabalar mustaqil bilim olish usullari bilan qurollangan. XIX asr boshida
ta
’
limni faollashtirish
g‘
oyasi paydo b
o‘
ldi vizual usullar (I.G. Pestalozzi), talabalarga
tayyor uzatish usullari bilim (I.F. Gerbart), F.A. Disterveg asarlarida esa o
g‘
zaki-vizual
usullar ishlab chiqilgan. XIX
–
XX asrlar orali
g‘
ida eski usullar tanqid qilindi,
o‘
qitishda
o
g‘
zaki variantlardan biri muhim
o‘
rin egalladi.
Shunday qilib,
o‘
qitish usullari nazariyasining rivojlanishi takrorlanishdan kognitiv
faoliyat tabiatining
o‘
zgarishiga
o‘
tdi. P.F. Kapterev didaktika arsenalida mavjud b
o‘
lgan
usullarni umumlashtirdi va ularni
o‘
quvchilarning bilim faoliyati nuqtai nazaridan
tasnifladi. U bilim tayyor shaklda uzatiladigan dogmatik usulni,
o‘
qituvchi bilimlarni
elementlarga ajratadigan, ularning har biri bilan tanishtiradigan, s
o‘
ngra elementlardan
tayyor bilimlarni tuzadigan analitik usulni va bilimlarning paydo b
o‘
lishi jarayonini,
uning rivojlanishini k
o‘
rsatish bilan bo
g‘
liq genetik va bilimning yakuniy formulasini
berish usulni ajratib k
o‘
rsatdi.
Zamonaviy tasniflarda axborot-retseptiv (tushuntirish-illyustrativ), k
o‘
rsatma-
reproduktiv, muammoli taqdimot usuli, evristik, tadqiqot,
o‘
quv aktini talabalarning
ehtiyojlari va motivlari bilan bo
g‘
lash usuli ajratib k
o‘
rsatiladi (M.N. Skatkin, I.Ya. Lerner)
[1]. Y.K. Babanskiy tasnifida uchta usul guruhi ajratilgan:
o‘
quv va kognitiv faoliyatni
tashkil etish va amalga oshirish, ra
g‘
batlantirish, motivatsiya [8].
Didaktik usullarning rivojlanishiga va ularning bilish usullariga mos kelishiga ta
’
sir
qiluvchi muhim muammo bu tadqiqot faoliyati va boshqaruviga ta
’
sir qiluvchi bilim turi
sifatida aks ettirishning yetarli darajada ishlab chiqilmaganligi. Adabiyotda mavjud
b
o‘
lgan didaktik usullarning tasnifida refleksiv usul haqida hech narsa aytilmagan. Biroq,
pedagogik faoliyatning adabiyoti va amaliyotida refleksiv metodologiya,
o‘
qitishning
interaktiv shakli, dialog usullari tushunchalari mustahkam
o‘
rnashgan, ularning har biri
refleksiv usulni amalga oshirish usuli hisoblanadi.
Didaktik usulni asoslash uchun uning muhim xususiyatlarini aniqlash kerak.
MDX mamlakatlari pedagogik entsiklopediyasida
o‘qitish usuli “ta’
lim mazmunini
o‘
zlashtirishni ta
’
minlaydigan
o‘
qituvchi va talabalarning ketma-ket
o‘
zaro bo
g‘
liq
harakatlari tizimi” deb ta’
riflanadi [5]. Ta
’
kidlanishicha,
o‘
qitish usuli uchta xususiyat
bilan tavsiflanadi: bu
o‘
rganish maqsadini, assimilyatsiya usulini,
o‘
quv sub
’
ektlarining
o‘
zaro ta
’
sirining xususiyatini anglatadi. Ushbu uchta belgi asos b
o‘
lib xizmat qiladi,
ularning pozitsiyasidan refleksiv usulni didaktik deb ta
’
riflash mumkin.
Biroq, bu asoslar yetarli b
o‘
lishi mumkin emas, chunki refleksiya faoliyatning
umumlashtirilgan usuli ekanligi haqidagi savolga hali ham javob berish kerak.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
159
NATIJA VA MUHOKAMA
Shunday qilib, refleksiya usulini didaktik usul sifatida tavsiflash uchun refleksiya
usulining mavjudligini isbotlash, refleksiya orqali erishilgan
o‘
quv maqsadining
o‘
ziga xos
xususiyatlarini aniqlash, refleksiya orqali bilimlarni
o‘
zlashtirish usullarini tavsiflash va
refleksiya usulini amalga oshirishda
o‘
quv sub
’
ektlarining
o‘
zaro ta
’
sirining xususiyatini
aniqlash kerak. Bunday holda, refleksiv usulni
o‘
rganish nazariyasida mavjudlik
muammosi paydo b
o‘
lishi mumkin.
Ta
’
lim muassasalarida refleksiya usulidan foydalanishning zamonaviy amaliyotini
tahlil qilib, bir nechta asosiy xulosalar chiqarish mumkin:
1. Tanqidiy fikrlash va mustaqillikni oshirish: Refleksiv metod
o‘
quvchilarda
tanqidiy fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi. Ular
o‘
z harakatlarini tahlil qilishni,
xatolarni aniqlashni va ularni tuzatish y
o‘
llarini topishni
o‘
rganadilar, bu ularning
mustaqilligini va
o‘
quv jarayoni uchun mas
’
uliyatini oshiradi.
2. Yaxshilangan ta
’
lim natijalari: refleksiv amaliyotidan foydalanadigan talabalar
k
o‘
pincha akademik jihatdan yaxshi natijalarga erishadilar. Bu materialni chuqurroq
tushunish va bilimlarni amaliyotda q
o‘
llash qobiliyati bilan bo
g‘
liq.
3. Hissiy va psixologik rivojlanish: Mulohaza
o‘
quvchilarga
o‘
z his-tuy
g‘
ularini,
motivatsiyalarini va xatti-harakatlarini yaxshiroq tushunishga yordam beradi, bu
ularning shaxsiy
o‘
sishi va hissiy intellektning rivojlanishiga yordam beradi.
4.
O‘
zgarishlarga va innovatsiyalarga moslash: Refleksiya usuli
o‘
quvchilarga
yanada moslashuvchan va
o‘
zgarishga tayyor b
o‘
lishga yordam beradi. Ular yangi
sharoitlarga tezda moslashishni va
o‘
z faoliyatiga innovatsion yondashuvlarni joriy
qilishni
o‘
rganadilar.
5.
O‘
zaro ta
’
sir va muloqot k
o‘
nikmalarini takomillashtirish: Guruhda
o‘
z
harakatlarini muhokama qilish va tahlil qilish orqali
o‘
quvchilarda samarali muloqot va
o‘
zaro ta
’
sir k
o‘
rsatish k
o‘
nikmalari shakllanadi, bu ularning kelajakdagi kasbiy
faoliyatida muhim ahamiyatga ega.
6.
O‘
qituvchini q
o‘
llab-quvvatlash va jarayonni tashkil etish: Refleksiya usulining
samaradorligi k
o‘
p jihatdan
o‘
qituvchilarning yordami va y
o‘
l-y
o‘
riqlariga bo
g‘
liq.
Mulohaza yuritish uchun qulay shart-sharoitlar, jumladan, vaqt, makon va
o‘
z-
o‘
zini
refleksiyava muhokama qilish vositalarini yaratish muhimdir.
Ushbu topilmalar ta
’
lim jarayonida refleksiya usulining ahamiyatini va uning
o‘
quvchilar rivojlanishining turli jihatlariga ijobiy ta
’
sirini k
o‘
rsatadi.
Refleksiya tushuncha sifatida falsafa, psixologiya, metodologiyada keng
o‘
rganilgan
va k
o‘
plab ta
’
riflarga ega. Ensiklopedik lu
g‘atda refleksiya “inson tafakkurining
tamoyillari, uni
o‘
z shakllarini tushunish va anglashga y
o‘
naltirish; bilimning
o‘
zini
ob
’
ektiv k
o‘
rib chiqish, uning mazmuni va bilish usullarini tanqidiy tahlil qilish; insonning
ma
’
naviy dunyosining ichki tuzilishi va
o‘
ziga xos xususiyatlarini ochib beradigan
o‘
z-
o‘zini bilish faoliyati” deb ta’
riflanadi [6]. T
o‘
liq falsafiy ta
’
rifni refleksiya usulini asoslash
uchun uslubiy, muhim narsalar bilan t
o‘
ldirish mumkin: refleksiya
–
bu aqliy faoliyatning
har xil turlarida namoyon b
o‘
ladigan va voqelikni tahlil qilish, tanqidiy qayta qurish va
faoliyatni normallashtirishni
o‘
z ichiga olgan voqelikning umumlashtirilgan turidir.
Refleksiya jarayoni yordamida faoliyatni tahlil qilish va uni tanqidiy qayta qurish
asosida mustaqil ravishda yangi faoliyat normalarini topish kabi
o‘
quv maqsadlariga
erishiladi. Bundan tashqari, biz nafaqat bilimlarni oshirish (kognitiv paradigma) haqida
emas, balki tushunish, ma
’
no-qadriyatlarni shakllantirish (shaxsiy paradigma) haqida
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
160
gapiramiz. Buning tasdi
g‘
i G. Gegelning ta
’
lim haqidagi mulohazalari b
o‘
lishi mumkin,
chunki u falsafada birinchi marta refleksiyani nafaqat fikrlash toifasi, balki hissiy-qiymat
toifasi sifatida ham tushunishga harakat qilgan.
Keyingi tadqiqotlarda biz Hegel topilmalarining tasdi
g‘
ini topamiz. Masalan,
D.
Dyui refleksiyani “o‘
z e
’tiqodlari asoslarini baholash” deb talqin qilgan [2]. Qiymat
kategoriyasi sifatida refleksiyaning yanada chuqurroq ta
’
rifi J. Mezirov tomonidan
berilgan: “refleksiya –
bu intellektual va hissiy faoliyat uchun umumiy tushuncha b
o‘
lib,
unda shaxs
o‘
z tajribasini yangi tushuncha va qiymat munosabatlariga erishish deb
tushunadi” [3]. Xorijiy pedagogik tadqiqotlarda ta’kidlanishicha, “refleksiya bu xulosalar,
umumlashmalar,
o‘
xshashliklar, taqqoslashlar va baholashlar, shuningdek tajriba, eslash
va muammolarni hal qilishni
o‘
z ichiga oladi va talqin qilish, harakatlarni amalga oshirish,
muhokama qilish yoki baholash uchun e
’
tiqodlarga murojaat qilishni
o‘z ichiga oladi” [5].
Refleksiyani tushunishda shunga
o‘
xshash yondashuvlar mahalliy tadqiqotlarda ham
amalga oshiriladi.
A.A. Tyukov refleksiyani ong sohasiga, refleksiya asosini esa uning fikriga k
o‘
ra,
faoliyat va harakat ham faoliyat, ham shaxsiyatning namoyon b
o‘
lishi sifatida shakllanadi.
Umuman olganda, psixologiyada refleksiya psixologiya yadrosining uchta toifasiga kiradi:
ong, shaxs, faoliyat. A.A.
Tyukov refleksiya joyini quyidagicha belgilaydi: “inson
sub
’
ektivligining rivojlanishi va holatiga ta
’
sir qilib, refleksiya uchta shakllantiruvchi
b
o‘
shliqda joylashgan: fikrlash, xotira, idrok. Uning paydo b
o‘
lishi uchun asos bu faoliyat,
kategorik yadro-ong. Shunday qilib, refleksiya shaxsiy kategoriya sifatida harakatga
bilvosita ta
’sir qiladi” [7].
Mavjud pedagogik amaliyotlarni tahlil qilish va yanada samarali ta
’
lim dasturlarini
yaratish uchun refleksiv usullarni birlashtirishni k
o‘
rib chiqaylik. B
o‘
lajak
mutaxassisning kasbiy fazilatlarini rivojlantirish uchun quyidagi pedagogik amaliyotlar
mavjud:
a) An
’
anaviy ma
’
ruza usullari: K
o‘
pgina ta
’
lim dasturlarining asosini ma
’
ruzalar
tashkil etadi, bu esa
o‘
qituvchiga katta hajmdagi ma
’
lumotlarni tizimli ravishda etkazish
imkonini beradi. Biroq, ular k
o‘
pincha
o‘
quvchilarning faol ishtirokini va fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam bermaydi.
b) Seminar va amaliy mash
g‘
ulotlar: Bu usullar
o‘
quvchilarning interaktiv
muloqotini, mavzularni muhokama qilish va tahlil qilishni
o‘
z ichiga oladi. Ular faol
ishtirok etish uchun imkoniyatlar yaratadi, lekin aks ettirish darajasi darslarning tuzilishi
va
o‘
qituvchining tayyorgarlik darajasiga bo
g‘
liq b
o‘
lishi mumkin.
c) Muammoga asoslangan ta
’
lim (PBL): PBL talabalarni hayotiy muammolarni hal
qilishga jalb qiladi, bu esa tanqidiy fikrlash va fikrlashni rivojlantirishga yordam beradi.
Biroq, bu usulning muvaffaqiyati k
o‘
p jihatdan vazifalarning sifati va
o‘
qituvchining y
o‘
l-
y
o‘
riq k
o‘
rsatmalariga bo
g‘
liq.
d) Case Study: Aniq holatlarni
o‘
rganish va ularni tahlil qilish talabalarga nazariy
bilimlarni amaliyotda q
o‘
llashga yordam beradi. Keys tadqiqotlari talabalardan olingan
ma
’
lumotlar haqida fikr yuritishni va ularni q
o‘
llashni talab qiladi, bu esa mulohaza
yuritishga undaydi.
Shuningdek, ta
’
lim tizimiga refleksiv usullarning integratsiyasi:
1. Refleksiv jurnallar: Refleksiv jurnallarning joriy etilishi
o‘
quvchilarga
o‘
quv
jarayoni va olingan bilimlar haqidagi
o‘
z fikrlari, his-tuy
g‘
ulari va amalga oshirishlarini
muntazam yozib borish imkonini beradi. Bu
o‘
z-
o‘
zini aks ettirish va tanqidiy fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
06 (2024) / ISSN 2181-1415
161
2. Guruhdagi mulohaza mash
g‘
ulotlari: Talabalar
o‘
z fikr-mulohazalarini baham
k
o‘
rishlari va fikr-mulohazalarini olishlari mumkin b
o‘
lgan muntazam guruh
muhokamalarini
o‘
tkazish fikrlash va tanqidiy baholash k
o‘
nikmalarini rivojlantirishga
yordam beradi.
3. Refleksiv insholar va tezislar: Talabalar
o‘
zlarining ta
’
lim tajribalari va kasbiy
rivojlanishini aks ettiruvchi insho yozishlari mumkin. Bu ularning kuchli va zaif
tomonlarini tushunishga va yaxshilash rejalarini shakllantirishga yordam beradi.
4. Mentorlik va murabbiylik:
o‘
quvchilarga ta
’
lim jarayoni va kasbiy maqsadlarini
tushunishga yordam beradigan, chuqur fikrlash va rivojlanishga yordam beradigan
murabbiy yoki murabbiy bilan shaxsiy ish.
Mavjud
o‘
qitish amaliyotiga refleksiv usullarni kiritish yanada samarali ta
’
lim
dasturlarini yaratishga yordam beradi. Bu
o‘
quvchilarga nafaqat bilimlarni egallashga,
balki tanqidiy fikrlash,
o‘
z-
o‘
zini tahlil qilish va kasbiy kompetensiyalarni rivojlantirishga
yordam beradi.
XULOSA
Refleksiv usulning asoslanishi bugungi kunda ma
’
lum b
o‘
lgan didaktik usullarning
tasniflarida uning
o‘
rni haqida savol tu
g‘
diradi. Agar biz Yu.K. Babanskiy [8] usullarining
ma
’
lum tasnifiga tayanadigan b
o‘
lsak, unda refleksiv usulni
o‘
quv harakatlari va
operatsiyalarini amalga oshirishni tashkil etish usullari (aqliy operatsiyalarni tashkil
etish va amalga oshirishga qaratilgan gnostik usullarning kichik guruhi) deb nomlangan
usullarning ikkinchi guruhiga kiritish mumkin. Refleksiv usulni ushbu guruhga kiritish
uchun asos muammoli qidiruv va evristik faoliyatni refleksiv protseduralar asosida
amalga oshirish imkoniyati b
o‘
ladi. Agar biz usullarni tasniflashning umumiy qabul
qilingan asoslariga tayansak (funktsiyalari, bilim manbalari, shaxsga ta
’
siri va boshqalar
b
o‘
yicha), unda bunday tasniflash refleksiv usulga q
o‘
llanilishi mumkin, bu yerda asos
kognitiv faoliyatning faollik darajasi b
o‘
lib, uni tadqiqot, qisman qidirish (evristik)
usullari va muammoli usul bilan bir qatorga q
o‘
yadi. Shunday qilib, didaktik usulning
asosiy xususiyatlariga ega b
o‘
lgan va amaliy pedagogik faoliyatda refleksiv usullar bilan
tasdiqlangan refleksiv usulni didaktik deb hisoblash mumkin. U didaktik usullarni
zamonaviy tasnifga kiritish uchun barcha kerakli va yetarli parametrlarni
o‘
z ichiga oladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1. Anikina V. G., Koval N. A., Semenov I. N. Muammoli-ziddiyatli vaziyatlarda
ekzistensial refleksiyani
o‘
rganish. M., 2003 yil.
2. Anisimov O. S. Metodologiya funktsiyasi, mohiyati, shakllanishi (zamonlarning
dinamikasi va aloqasi). M.: lma, 2006 yil.
3. Anisimov O. S. Metodologiyaga kirish. Vilnius: Balticon, 2001 Yil.
4. Baxtin M. M. San
’
at va mas
’
uliyat / / Baxtin M. M. O
g‘
zaki ijod estetikasi.
–
M.:
Pedagogika, 2016.
5. Klarin M. V. Xorijiy pedagogik izlanishlarda
o‘
qitishning innovatsion modellari.
M.: Arena, 2004 yil.
6. Lerner I. Ya.
O‘
qitish usullarining didaktik tizimi-M., 2006.
7. Mamardashvili M. K. Ong
–
falsafiy muammo sifatida / / Vopr. falsafa.
–
2000.
–
№ 10.
8. Skatkin M. N. Pedagogik tadqiqotlar metodologiyasi va metodikasi. M., 2006 yil.
