Гигиеническая характеристика системы удаления твёрдых бытовых

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

Hygienic characteristics of the system for removing
municipal solid waste from the population annotation

Guzal ISKANDAROVA

1

, Shakhnoza KURBANOVA

2

,

Aziza YUSUPKHUZHAEVA

3

, Munisa TASHPULATOVA

4

Tashkent Medical Academy

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received August 2024

Received in revised form

15 September 2024
Accepted 25 September 2024

Available online

15 October 2024

An analysis of the general aspects of the theory of solid

waste management highlights the persistent challenges of

municipal solid waste management in various countries,

making it a highly relevant issue in Uzbekistan. Four main areas

of waste management have been identified: collection and
logistics, the use of machinery and equipment for waste

treatment, business models, and tools for collecting, storing,

and processing data. While the implementation of various

technologies and installations for waste processing and sorting

requires significant material investment for each specific
installation, it ultimately contributes to optimizing solid waste

management.

2181-

1415/©

2024 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-iss1

0

/S-pp

5

18-523

This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

solid household waste,
landscaping,

special transport,

garbage collection pavilions,

neutralization,

soil ecology.

Aholidan hosil bo‘luvchi chiqindilarni chetlashtirish

tizimining gigiyenik tavsifi

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar

:

qattiq maishiy chiqindilar,
obodonlashtirish,
maxsustrans,

chiqindi pavilyonlari,
zararsizlantirish,

tuproq ekologiyasi.

O‘zbekistonda shahar aholisidan hosil bo‘ladigan qattiq

chiqindilarni boshqarish muammosi yildan yilga dolzarb

bo‘lib bormoqda. Chiqindilarni boshqarishning to‘rtta asosiy
yo‘nalishlari aniqlangan: yig‘ish va logistika, chiqindilarni

yig‘ish uchun qurilma va mashinalarni qo‘llash, biznes modellar

va ma’lumotlarni to‘plash, saqlash va qayta ishlash uchun

asboblardan foydalanish.

1

Tashkent Medical Academy.

2

Tashkent Medical Academy.

3

Tashkent Medical Academy.

4

Tashkent Medical Academy.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

519

Гигиеническая характеристика системы удаления

твёрдых бытовых отходов от населения

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

твердые бытовые отходы,

благоустройство,

спецтранспорт,

мусор сборные павилоны,

обезвреживание,

экология почвы.

Анализ общих аспектов теории управления твердыми

отходами выявил актуальность проблемы управления

твердыми городскими отходами в различных странах, что

делает эту тему особенно значимой для Узбекистана. Были

определены четыре ключевых направления в управлении

отходами: сбор и логистика, использование оборудования

и технологий для обработки отходов, разработка бизнес

-

моделей, а также внедрение инструментов для сбора,

хранения и анализа данных. Применение современных

технологий и оборудования для обработки и сортировки

отходов требует значительных материальных инвестиций

в каждую конкретную установку, однако это способствует

оптимизации системы управления твердыми отходами в

долгосрочной перспективе.

KIRISH

XXI asrning ikkinchi o‘n yilligida jahonda chiqindilar hajmi ortishini

ng

turg‘un

tendensiyasi kuzatilmoqda. 2023-

yilda barcha chiqindilarni hosil bo‘lish hajmi 23 mlrd

tonnaga yetdi, qattiq maishiy chiqindilar generatsiyasining hajmi esa 1,4 mldrdan ortib

ketdi.

Jahon taraqqiyot banki ma’ruzasida ko‘rsatilishicha, 2050

-yilga borib aholidan

hosil bo‘ladigan qattiq maishiy chiqindilar hajmi 3,4 mlrd tonnadan ortib ketadi. Qattiq

chiqindilarni to‘planishi jahonning barcha mamlakatlarida bo‘lgani kabi O‘zbekiston

Respublikasi uchun xavfli vaziyatlarni hosil qilayotgan omillardan biridir. Yurtimizda

yiliga 14 million tonna chiqindilar hosil bo‘ladi. Lekin ularning atigi 4

-5 foizi qayta

ishlanadi. Chiqindi poligonlaridan 7 million tonnadan ziyod issiqxona gazlari atmosferaga

chiqadi, 43 ming tonna zaharli filtratlar yer ostiga singadi [1, 2].

Chiqindilarni qayta ishlash orqali ham uning tabiatga ta’sirini kamaytirish, ham

foyda olish mumkin. Shu maqsadda Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va iqlim

o‘zgarishi vazirligi tomonidan xorijiy investorlar bilan hamkorlikda qator loyihalar ishlab

chiqilgan. Qariyb 1 milliard 300 million dollarlik investitsiyalarni jalb etgan holda,

8 ta chiqindi yoqish zavodi qurish hamda Ohangaron poligonida chiqindi gazini qayta

ishlash rejalashtirilgan. Xitoyning CAMC Engineering kompaniyasining 350 million

dollarli

to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri investitsiyasi hisobidan Andijon va Toshkent viloyatlarida

2 ta zavod barpo etiladi. Ularda kuniga 4 ming tonna chiqindi qayta ishlanib, yiliga

630 million kilovatt soat elektr energiyasi ishlab chiqariladi [3, 4].

Bu sohaga Xitoyning boshqa bir kompaniyasi

–

Shanghai SUS Environment ham

qiziqish bildirgan. U 310 million dollar to‘g‘ridan

-

to‘g‘ri investitsiya kiritib, Samarqand

va

Qashqadaryo viloyatlarida 2 ta zavod qurishni rejalashtirgan. Ularda kuniga 3 ming tonna

chiqindi qayta ishlanib, yiliga 480 million kilovatt soat elektr energiyasi olinadi.

Birlashgan Arab Amirliklarining Tadweer Group kompaniyasining 200 million dollar

mablag‘i evaziga Buxoro va Navoiy viloyatlari uchun bitta zavod quriladi. Und

a kuniga

1 ming 500 tonna chiqindini qayta ishlash va yiliga 363 million kilovatt soat elektr

energiyasi ishlab chiqarish quvvati yaratiladi. Koreya Respublikasining Sejin

komp

aniyasi ishtirokidagi loyiha ham juda muhim. Unga ko‘ra, 55 million dollar evaziga

Toshkent viloyati Ohangaron tumanidagi maishiy chiqindi poligonida hosil bo‘ladigan

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

520

gazdan muqobil elektr energiyasi olish yo‘lga qo‘yiladi. Uning quvvati 16 megavatt

bo‘lishi ko‘zda tutilgan. Yiliga 4,7 million tonnadan ortiq chiqindi yoqilib, 2 milliard

100 million kilovatt soat elektr energiyasi ishlab chiqariladi. 97 million AQSh dollari

qiymatidagi elektr energiyasi sotiladi. Shuningdek, bular orqali 152 million metr kub

tabiiy gaz iqtisod qilinadi hamda 2,4 million tonna issiqxona gazlari kamayadi. 1 ming

200 ta yangi ish o‘rni yaratiladi. Loyihalar 2025–

2027-yillarda Andijon, Buxoro, Jizzax,

Qashqadaryo, Navoiy, Namangan, Samarqand, Sirdaryo, Farg‘ona, Toshkent viloyat

lari va

Toshkent shahrida amalga oshirilishi rejalashtirilgan [1, 4, 5, 6].

Jami aholining 70 foizga yaqin qismi istiqomat qiladigan shaharlardan hosil

bo‘ladigan chiqindilarning 64 foizi aynan xo‘jalik

-maishiy chiqindilari guruhiga kiradi.

Chiqindilar epidemiologik jihatdan xavfli bo‘lib, ular o‘zidan atrof muhitga turli patogen

mikroorganizmlarni ajratadi, kemiruvchilar va kasallik tashuvchi hasharotlar uchun

asosiy yashash muhiti bo‘lib hisoblanadi va nihoyat ular hududning estetik ko‘rini

shiga

katta zarar yetkazadi. Qattiq chiqindilarning hosil bo‘lish manbalariga asosan xo‘jaliklar,

ishlab chiqarish korxonalari, maishiy va ma’muriy binolar, umumiy ovqatlanish

korxonalari va h.k.lar kiradi. Ular orasida xo‘jalik

-maishiy chiqindilar asosiy massani

tashkil etib, ularni hosil bo‘lish joyidan chetlashtirish muhim gigiyenik va epidemiologik

ahamiyatga ega. Maishiy chiqindilarning tarkibi 1-jadvalda taqdim etilgan [7, 8, 9].

1-jadval

Shahar maishiy chiqindilarining tasnifi

Chiqindilarning

hosil bo‘lish joyi

Chiqindilarning tabiiy tarkibi

Aholi uylaridan hosil bo‘ladigan maishiy

chiqindilar

Ovqat qoldiqlari, supu

rindilar, qog‘oz,

shisha, metall, qurilish chiqindilari, shox-

shabba, to‘qimachilik, rezina, plastik

Ma’muriy binolardan hosil bo‘ladigan

maishiy chiqindilar

Qog‘oz, shisha, plastik, lyuminessent

chiroqlar

Jamoat

joylaridan

hosil

bo‘ladigan

chiqindilar

Plastik, qoldirilgan turli buyumlar, xazon,

ko‘cha sup

urindilari

Davolash profilaktika muassasalaridan hosil

bo‘l

adigan chiqindilar

Plastik, qog‘oz, shisha, metal

l, tekstil

Sanoat korxonalaridan hosil bo‘ladigan

chiqindilar

Metall, plastik, shisha, turli moy, rezina,

charm

Savdo muassasalaridan hosil bo‘ladigan

chiqindilar

Qog‘oz, ovqat qoldiqlari,

plastik, shisha,

yog‘och, kul

Qattiq maishiy chiqindilar (QMCH) resursi tuganmasdir, bir odamdan bir yilda

hosil bo‘ladigan QMCH miqdori turli davlatlarda turlicha miqdorda bo‘lib, ularni

umumlashtirsak, o‘rtacha 400 kg ni hosil qiladi, O‘zbekiston Respu

blikasida bir odamdan

bir yilda hosil bo‘ladigan QMCH miqdori shaharlarda 438, qishloqlarda esa 150

kgni

tashkil etadi.

MAVZUNING DOLZARBLIGI

Sanoat va qishloq xo‘jaligining rivojlanishi, shahar va qishloqlarning kengayishi,

yildan-yilga yer yuzida

aholi sonining ortishi ulardan hosil bo‘ladigan qattiq va suyuq

chiqindilarni yig‘ish, saqlash, tashish va zararsizlantirish usullari oldiga katta vazifalarni

qo‘yadi. Chunki aynan chiqindilar yirik aholi punktlarini ifloslantiruvchi eng zararli

omillardan hisoblanadi.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

521

AQShda 2023-

yilda har bir iste’molchiga 1 tonnadan xavfli chiqindi to‘g‘ri

kelganligi qayd etildi. Turli xil eritmalar, pestitsidlar va boshqa kimyoviy moddalar suv
havzalari, tuproq, atmosfera havosi va boshqa omillarni ifloslanishiga sabab

bo‘ladi.

Biroq hozirgi kunda chiqindilarni utilizatsiya qilishning turli usullaridan foydalangan

holda ularni qayta ishlash natijasida xalq xo‘jaligining turli sohalarida keng
foydalaniladigan mahsulotlarni olishga erishilmoqda. Masalan bir tonna xo‘jalik

chiqindilarini saralash yo‘li orqali 250 kg qog‘oz, 30 kg qora metall, 3,5 kg rangli metall
ajratib olish mumkin. Afsuski, bizda bunday tadbirlarga e’tibor juda sust, bu esa har yili
qishloq va xalq xo‘jaligining turli sohalarida keng foydalanishi mumkin bo‘lgan va katta
iqtisodiy samara berish qobiliyatiga ega bo‘lgan minglab tonna xom ashyo mahsulotlari
turli chiqindi pavilyonlarida ko‘mib tashlanmoqda. Bu esa nafaqat moliyaviy zararni,

balki atrof-muhit omillarining ekologik holatini ham tang ahvolga keltiruvchi holatni

yuzaga keltiradi. Birgina Moskva shahri aholisidan hosil bo‘luvchi qattiq maishiy
chiqindilarni yoqish zavodidan hosil bo‘ladigan energiya minglab turar joy va jamoat
binolarini issiqlik bilan ta’minlash vazifasini bajaradi. Aholidan hosil bo‘ladigan maishiy

chiqindilar shu darajada boy va turli tumanki, undan hattoki chiqindilarni kislotalar

yordamida gidroliz qilish yo‘li bilan aholi salomatligi uchun muhim ahamiyatga ega
bo‘lgan farmatsevtika sohasida qo‘llaniladigan antibiotiklar, turl

i guruh vitaminlari,

og‘riq qoldiruvchi mazlarni olish mumkin bo‘ladi. Buning uchun esa gidroliz zavodlarini
qurish va chiqindilarni saralashning o‘zi kifoyadir [4,

5, 6].

Aholi turar joylari va yirik massivlardan hosil bo‘ladigan maishiy chiqindilarni

chetlashtirish hozirgi kundagi eng dolzarb muammolardan biri hisoblanadi. Bir kishidan

bir kunda o‘rtacha 0,8 kg qattiq maishiy chiqindi hosil bo‘lishini inobatga olsak,

aholisining soni 3 mln 20 ming kishini tashkil etayotgan Toshkent shahri uchun bu
kuniga

2400 tonna qattiq chiqindi degani, uni esa zudlik bilan hosil bo‘lgan joyidan

chetlashtirish zarur, aks holda esa bu hududning mikroiqlim, sanitar-gigiyenik va

ekologik ko‘rsatkichlariga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Mazkur masala O‘zbekiston

Respublikasida h

ukumat darajasidagi muhim vaziyat bo‘lib, bu O‘zbekiston Respublikasi

Prezidentining 2020-yil 29-

avgustidagi “Maishiy va qurilish chiqindilari bilan bog‘liq

ishlarni boshqarish tizimini yanada takomillashtirish chora-

tadbirlari to‘g‘risida”gi

qarori; O 2019-yil 17-

aprelidagi 4291 sonli “2019–

2028-

yillar davrida O‘zbekiston

Respublikasida qattiq maishiy chiqindilar bilan bog‘liq ishlarni amalga oshirish
strategiyasini tasdiqlash to‘g‘risida”gi qarida ham o‘z aksini topgan.

TADQIQOT MATERIALLARI VA USULLARI

Ilmiy ishni olib borishda gigiyena sohasida keng qo‘llaniladigan anketa

so‘rovnoma, bayon etish va statistik usullardan foydalanildi. Tadqiqotlarni olib borishda

Toshkent shahridagi Uchtepa, Yunusobod Maxsustrans korxonasi ish faoliyatida
yuritiladigan jur

nallarni tahlil qilish orqali korxonaga tegishli bo‘lgan materiallardan

foydalanildi.

SHAXSIY TEKSHIRISH NATIJALARI

Aholidan hosil bo‘luvchi qattiq maishiy chiqindilarni o‘z vaqtida va samarali

chetlashtirish ishlari Toshkent shahri kabi tez sur’atda keng

ayib borayotgan shahar

uchun global muammolardan biri hisoblanadi. Shu maqsadda biz Toshkent shahridagi

ikkita asosan bir qavatli turar joy binolaridan iborat bo‘lgan Uchtepa tumani va asosan
ko‘p qavatli turar joy binolaridan iborat bo‘lgan Yunusobod tuma

nlari aholisidan hosil

bo‘ladigan qattiq maishiy chiqindilarni chetlashtirish ishlarini tashkil etilganlik holatini

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

522

baholadik. Uchtepa tumani aholisining soni 265 ming kishini tashkil etadi. Tumanda 61 ta

mahalla mavjud bo‘lib, ularning har 50

-da chiqindi

to‘plash pavilyonlari mavjud, qolgan

11 mahallada chiqindilarni olib ketishning “signal” usulidan foydalaniladi. Chiqindi
to‘plash pavilyonlari turar joy binolaridan o‘rtacha 30–

100 metr masofada tashkil etilgan

bo‘lib, ularning aksariyat katta qismi (80%)

gigiyenik jihatdan to‘g‘ri tashkil etilgan. Ya’ni

har bir pavilyon uchun 3x3m joy tashkil etilgan bo‘lib, ularning atrofi va poli qattiq
qoplamali; har bir pavilyonda o‘rtacha 4

-

6 chiqindi solish taralari bilan ta’minlangan.

Pavilyon hududi obodonlashtiri

lgan, ko‘kalamzorlashtirilgan, tungi chiroqlar va

markazlashtirilgan ichimlik suvi bilan ta’minlangan. Signal usulidan foydalanganda esa

aholi turar joy mintaqasiga haftaning belgilangan kunlari tuman Maxsustrans korxonasi
avtotransporti keladi va aholi to

monidan chiqindini olib ketilishi ta’minlanadi.

Bu jarayonda uzilishlar bo‘lishiga yo‘l qo‘yilmaydi. Mazkur pavilyonlarda chiqindilarni
saralash ishlari samarali tashkil etilgan bo‘lib, bunda chiqindilar chiriydigan va

chirimaydigan guruhlarga ajratiladi, chirimaydigan guruhlar asosan plastik, shisha va

metallar bo‘yicha alohida idishlarga to‘planadi. Uchtepa tumani aholisidan hosil
bo‘ladigan qattiq maishiy chiqindilar Yakkasaroy tuman chiqindi to‘plash pavilyonlariga

olib boriladi. Bu chiqindilarni samar

ali chetlashtirishda ijobiy omil bo‘lib hisoblanadi.

Yunusobod tumani Toshkent shahridagi eng katta tumanlardan biri bo‘lib,

aholisining umumiy soni (360,9 ming) bo‘yicha shahardagi ikkinchi tuman hisoblanadi.
Tumanda 63 mahalla tashkil etilgan bo‘lib, ularning aksariyat qismi ko‘p qavatli turar joy
binolari bo‘lgani uchun qattiq maishiy chiqindilar chiqindi to‘plash pavilyonlariga olib

borib tashlanadi va ulardan Yunusobod tuman Maxsustrans korxonasi avtomashinalari
orqali chetlashtiriladi. Pavilyonlar (8

8%) obodonlashtirilgan, ko‘kalamzorlashtirilgan

holatda faoliyat olib boradi. Chiqindilarni chetlashtirishda uzilishlar kuzatilmaydi.

Yunusobod tuman aholisidan hosil bo‘ladigan qattiq maishiy chiqindilar Yunusobod

tuman chiqindi yuklash stansiyasiga olib boriladi.

XULOSA

Yuqorida keltirilgan ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, Toshkent shahridagi ikkita

tumanidan hosil bo‘ladigan qattiq maishiy chiqindilarni chetlashtirish tizimi ijobiy tashkil
etilgan. Seliteb mintaqada qattiq maishiy chiqindilarni to‘pla

nmasligi hududning estetik

ko‘rinishiga, aholi o‘rtasida tuproq bilan bog‘liq bo‘lgan kasalliklarni tarqalmasligi,
aholini hayot sifatini oshirishga o‘zining ijobiy ta’sirini ko‘rsatadi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Юсупхужаева

А. М. Значимость мусороперегрузочных станций в

организасии санитарной очистки населенных мест г. Ташкента //Молодой ученый.
–

2016.

–

№. 8

-6.

–

С. 46

-47.

2.

Кравсова М. С. Инновасионные методы обращения с отходами для

комплексных схем санитарной очистки населенных мест //Физика. Технологии.
Инновасии (ФТИ

-2015).

–Екатеринбург, 2015. –

2015.

–

С. 325

-327.

3.

Рогачев Р. А. Совершенствование деятелности по обеспечению санитарной

очистки и уборки населенных мест //радиоэлектроника, электротехника и
энергетика. –

2018.

–

С. 569

-569.

4.

Искандарова Г. Т., Юсупхужаева А. М. Основы санитарного контроля за

системами очистки населенных мест в Узбекистане //Молодой ученый. –

2016.

–

№. 2. –

С. 343

-346.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Special Issue

–

10 (2024) / ISSN 2181-1415

523

5.

Чурилова Ю. С., Волосникова Г. А. Методические подходы к разработке

генералных схем санитарной очистки городов (на примере Хабаровска)
//Философия современного природоползования в бассейне реки Амур. –

2016.

–

С.

102-106.

6.

Лихоманова М. А. Организасионная инфраструктура санитарной очистки

территорий Волгограда //Научные основы стратегии развития АПК и селских
территорий в условиях ВТО. –

2014.

–

С. 33

-36.

7.

Поршакова А. Н., Акимова М. С. Благоустройство и озеленение населенных

пунктов. Учебное пособие. –

2016.

8.

Литвиненко Н. А., Чуянова Г. И. Разработка проекта генералной схемы

санитарной очистки территории москаленского мунисипалного района омской
области //Экологические чтения–

2018.

–

2018.

–

С. 166

-171.

9.

Остякова А., Кустикова Ю. Разработка проекта санитарной очистки и

благоустройства эксплуатируемых городских территорий. –

Литрес, 20

22.