Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/socinov/index
Theoretical and methodological foundations for developing the
professional competence of pedagogical staff in the context of
educational transformation
Nilufar KHAKNAZAROVA
1
Institute for Retraining and Professional Development of Higher Education Personnel under the Ministry
of Higher Education, Science and Innovation
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received October 2021
Received in revised form
15 October 2021
Accepted 20 November 2021
Available online
15 December 2021
This article analyzes the theoretical and methodological
foundations for developing the professional competence of
pedagogical personnel in the context of educational
transformation. The study examines the components of
pedagogical competence, methods for its development, and
strategies aligned with modern educational requirements. Based
on a comparative analysis, international experiences are
reviewed, and effective approaches for enhancing the
professional competence of teachers within Uzbekis
tan’s
education system are proposed.
2181-
1415/© 202
1 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol2-iss11/S-pp
This is an open access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)
Keywords:
educational transformation,
professional competence,
pedagogical competence,
innovative education,
interactive teaching,
continuous professional
development,
pedagogical diagnostics,
educational technologies,
international experience,
education quality.
Ta’lim transformatsiyasi sharoitida pedagog kadrlarning kasbiy
kompetentligini rivojlantirishning nazariy-metodologik asoslari
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
ta’lim transformatsiyasi,
kasbiy kompetentlik,
pedagogik kompetentlik,
innovatsion ta’lim,
interfaol o‘qitish,
Ushbu maqolada ta’lim transformatsiyasi sharoitida pedagog
kadrlarning kasbiy kompetentligini rivojlantirishning nazariy-
metodologik asoslari tahlil qilingan. Tadqiqot doirasida
pedagogik kompetentlik tushunchasining tarkibiy qismlari, uni
rivojlantirish u
sullari va zamonaviy ta’lim talablariga mos
strategiyalar o‘rganilgan. Qiyosiy tahlil asosida xalqaro tajribalar
1
Doctor of Philosophy (PhD) in Pedagogical Sciences, Independent Researcher, Institute for Retraining and
Professional Development of Higher Education Personnel under the Ministry of Higher Education, Science and
Innovation.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
420
uzluksiz kasbiy rivojlanish,
pedagogik diagnostika,
ta’lim texnologiyalari,
xalqaro tajriba,
ta’lim sifati
.
tahlil qilinib, O‘zbekiston ta’lim tizimi sharoitida pedagoglarning
kasbiy kompetentligini oshirish bo‘yicha samarali yondashuvlar
taklif etilgan.
Теоретико
-
методологические
основы
развития
профессиональной компетентности педагогических кадров
в условиях трансформации образования
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
трансформация
образования,
профессиональная
компетентность,
педагогическая
компетентность,
инновационное обучение,
интерактивное обучение,
непрерывное
профессиональное
развитие,
педагогическая
диагностика,
образовательные
технологии,
международный опыт,
качество образования
.
В
данной
статье
анализируются
теоретико
-
методологические основы развития профессиональной
компетентности педагогических кадров в условиях
трансформации образования. В рамках исследования
изучены
составляющие
понятия
педагогической
компетентности, методы её развития и стратегии,
соответствующие современным требованиям образования.
На
основе
сравнительного
анализа
рассмотрен
международный опыт и предложены эффективные
подходы к повышению профессиональной компетентности
педагогов в системе образования Узбекистана.
KIRISH
Zamonaviy ta’lim tizimi jadal rivojlanish va transformatsiya jarayonlarini boshdan
kechirmoqda. Globalizatsiya, texnologik innovatsiyalar, raqamli ta’lim platformalarining
kengayishi va ta’lim
jarayonlarining moslashuvchanligini oshirish ehtiyoji pedagog
kadrlarning kasbiy kompetentligini rivojlantirishni muhim masalaga aylantirdi. Ta’lim
transformatsiyasi jarayonida o‘qituvchilardan nafaqat an’anaviy bilim va ko‘nikmalarga
ega bo‘lish, balki zamonaviy texnologiyalarni qo‘llash, innovatsion metodlarni joriy etish
va pedagogik faoliyatga ijodiy yondashish ham talab etilmoqda.
Kasbiy kompetentlik tushunchasi bugungi kunda pedagogik tadqiqotlarning
markaziy yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, u nafaqat na
zariy bilimlar majmuasini, balki amaliy
ko‘nikmalar, kasbiy mahorat va innovatsion texnologiyalarni qo‘llash qobiliyatini ham o‘z
ichiga oladi. Shuning uchun pedagog kadrlarning kasbiy kompetentligini oshirish ta’lim
sifati va o‘quv jarayonining samaradorligini ta’minlashning muhim omillaridan biri
sifatida qaralmoqda.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Tadqiqotchilar, jumladan, U.Sh. Begimqulov, I.A. Eshmamatov, M.T. Axmedova va
boshqa olimlarning ilmiy ishlari pedagog kompetentligini shaxsiy tajriba, kasbiy mahorat
hamda innovatsion texnologiyalarni qo‘llash qobiliyati bilan chambarchas bog‘liqligini
ko‘rsatadi. Shu bilan birga, ta’lim transformatsiyasi sharoitida pedagoglarning kasbiy
kompetentligini
rivojlantirish
uzluksiz
kasbiy
rivojlanish
,
zamonaviy
ta’lim
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
421
texnologiyalarini joriy etish, raqamli ta’lim resurslaridan samarali foydalanish kabi omillar
bilan bog‘liq.
Ushbu maqola ta’lim transformatsiyasi sharoitida pedagog kadrlarning kasbiy
kompetentligini rivojlantirishning nazariy-metodolo
gik asoslarini tahlil qilish, ilg‘or
yondashuvlarni o‘rganish va samarali usullarni tavsiya etishga qaratilgan. Tadqiqot
davomida pedagogik kompetentlik tushunchasining tarkibiy qismlari, rivojlanish yo‘llari
va xalqaro tajriba asosida ta’lim sifatini oshi
rishga xizmat qiluvchi model va strategiyalar
tahlil qilindi.
Shunday qilib, ushbu tadqiqotning dolzarbligi pedagoglarning kasbiy rivojlanishi va
ta’lim
transformatsiyasi
o‘rtasidagi
uzviy
bog‘liqlikni
aniqlash,
innovatsion
yondashuvlarni ishlab chiqish va
O‘zbekiston ta’lim tizimida zamonaviy pedagogik
texnologiyalarni kengroq joriy etish zaruratidan kelib chiqadi.
MUHOKAMA (DISCUSSION)
Ta’lim transformatsiyasi sharoitida pedagog kadrlarning kasbiy kompetentligini
rivojlantirish bo‘yicha turli xil yondashu
vlar mavjud. Uzluksiz kasbiy rivojlanish
konsepsiyasiga ko‘ra, pedagog kadrlar o‘z malakasini doimiy oshirib borishi, yangi o‘quv
texnologiyalarini o‘zlashtirishi va ularni amaliyotda qo‘llashi kerak.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki:
• Shaxsga yo‘na
ltirilgan yondashuv asosida pedagoglarning kasbiy kompetentligini
rivojlantirish o‘quvchilarning ta’lim olish sifatini oshiradi.
• Innovatsion ta’lim texnologiyalari, masalan, elektron o‘qitish va onlayn kurslar
pedagoglarning doimiy o‘qish va rivojlanish
imkoniyatlarini kengaytiradi.
• Pedagogik diagnostika tizimini rivojlantirish orqali pedagoglarning kasbiy
kompetentligini baholash va monitoring qilish zarurati mavjud.
Bundan tashqari, O‘zbekiston ta’lim tizimi kontekstida pedagoglarning kasbiy
kompetentligini rivojlantirish uchun[1]:
• Kasbiy rivojlanish kurslarini amaliyotga yaqinlashtirish,
• O‘qitish jarayonida interfaol texnologiyalardan foydalanish,
• Pedagogik kompetentlikni baholash tizimini takomillashtirish kabi chora
-
tadbirlarni amalga oshirish tavsiya etiladi.
METODLAR (METHODS) VA NATIJALAR (RESULTS)
Tadqiqot davomida quyidagi ilmiy metodlardan foydalanildi:
1. Nazariy tahlil
–
pedagogik kompetentlik tushunchasining tarixiy va zamonaviy
talqinlari o‘rganildi[4].
2. Tahliliy-metodik yondashuv
–
pedagoglarning kasbiy kompetentligini
rivojlantirish bo‘yicha ilg‘or tajribalar tahlil qilindi.
3. Qiyosiy tahlil
–
turli mamlakatlardagi pedagog kadrlarni tayyorlash va
rivojlantirish tizimlari solishtirildi.
4. Ekspert so‘rov usuli –
pedagog v
a ta’lim mutaxassislarining kasbiy
kompetentlikni oshirish bo‘yicha fikrlari o‘rganildi.
Tadqiqot materiallari sifatida pedagogika, psixologiya va ta’lim menejmenti
bo‘yicha ilmiy maqolalar, xalqaro tajriba, normativ hujjatlar va strategik rivojlanish
dasturlari asos sifatida olindi.
Tadqiqot natijalari quyidagilarni ko‘rsatdi:
• Kasbiy kompetentlik tushunchasi pedagogik jarayonning uzviy qismi bo‘lib,
nafaqat nazariy bilimlarni, balki mustaqil fikrlash, ijodiy yondashuv va innovatsion
texnologiyalarni o‘zlashtirishni o‘z ichiga oladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
422
• Pedagog kompetentligi tarkibiy tuzilmasi qadriyatli
-motivatsion, tashkiliy-
normativ, axborot-faoliyatli va shaxsiy-refleksiv komponentlar asosida shakllanishi
aniqlangan.
• Ta’lim transformatsiyasi sharoitida pedagoglar uchun interfaol o‘qitish metodlari,
raqamli ta’lim texnologiyalari va muammoli ta’lim asosida kompetensiyalarni
rivojlantirish samarali usul ekani tasdiqlandi.
• Qiyosiy tahlil natijalariga ko‘ra, pedagoglarning kasbiy kompetentligini oshirish
bo‘yicha ilg‘or tajribalar Yevropa va Osiyo mamlakatlarida uzluksiz kasbiy rivojlanish
dasturlari orqali amalga oshirilayotganligi aniqlandi[4].
• Ekspert baholash natijalari shuni ko‘rsatdiki, innovatsion yondashuvlar asosida
pedagoglarning kasbiy kompet
entligini rivojlantirish o‘quv jarayonining samaradorligini
25-30% ga oshirishga xizmat qiladi.
XULOSA (CONCLUSION)
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatdiki, ta’lim transformatsiyasi sharoitida pedagog
kadrlarning kasbiy kompetentligini rivojlantirish muhim strategik vazifadir. Innovatsion
yondashuvlar, interfaol ta’lim texnologiyalari va uzluksiz kasbiy rivojlanish tizimi orqali
pedagoglarning malakasini oshirish ta’lim sifati va natijadorligini sezilarli darajada
oshirish imkonini beradi.
Bu jarayon nafaqat o‘qituvchilarning kasbiy bilim va ko‘nikmalarini oshirishni, balki
ularning zamonaviy pedagogik yondashuvlar, innovatsion texnologiyalar va shaxsiy
rivojlanish imkoniyatlarini kengaytirishni ham o‘z ichiga oladi.
Pedagoglarning kasbi
y kompetentligini rivojlantirish uchun quyidagi yo‘nalishlarda
tizimli yondashuv zarur:
1. Innovatsion o‘qitish usullari –
interfaol ta’lim texnologiyalari, muammoli ta’lim,
raqamli vositalar va virtual laboratoriyalarni o‘quv jarayoniga joriy etish.
2. Uzluksiz kasbiy rivojlanish
–
pedagoglarning doimiy ravishda malakasini oshirish
kurslari, vebinarlar va xalqaro tajribalarni o‘rganish orqali kasbiy kompetentligini
yangilab borishi.
3. Pedagogik diagnostika va baholash tizimi
–
o‘qituvchilarning kompete
ntligini
baholashning aniq mezonlarini ishlab chiqish va ularning kasbiy rivojlanishini muntazam
monitoring qilish.
4. Hamkorlik va tajriba almashish
–
pedagoglarning professional hamjamiyatlar,
ilmiy-amaliy konferensiyalar va seminarlar orqali tajriba almashish imkoniyatlarini
kengaytirish.
5. Ta’lim muhitini takomillashtirish –
pedagoglarning ijodiy va innovatsion
faoliyatini qo‘llab
-
quvvatlaydigan zamonaviy ta’lim infratuzilmasini yaratish.
Tadqiqot natijalari asosida pedagoglarning kasbiy kompetentligini rivojlantirish
orqali o‘quv jarayonining samaradorligini 25
-30% ga oshirish mumkinligi aniqlandi. Shu
bilan birga, zamonaviy ta’lim talablariga mos holda o‘qituvchilarning kasbiy o‘sishini
ta’minlash uchun davlat siyosati va ta’lim muassasalari darajas
ida kompleks chora-
tadbirlar amalga oshirilishi lozim.
Ushbu tadqiqotning amaliy ahamiyati shundaki, u O‘zbekiston ta’lim tizimida
pedagogik kadrlarni tayyorlash va ularning malakasini oshirish dasturlarini
takomillashtirish uchun metodologik asos sifatida xizmat qilishi mumkin. Kelgusida
pedagoglarning kasbiy kompetentligini oshirish bo‘yicha ilg‘or raqamli texnologiyalar va
innovatsion metodlarni yanada kengroq joriy etish muhim vazifalardan biri bo‘lib qoladi.
Жамият
ва
инновациялар
–
Общество
и
инновации
–
Society and innovations
Special Issue
–
11 (2021) / ISSN 2181-1415
423
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI :
1.
Бегимкулов
У.Ш.
Информационно
-
образовательный
портал
педагогических высших образовательных учреждений Республики Узбекистан. //
Образование через всю жизнь: непрерывное образование в интересах устойчивого
развития.
-
№5.
- 2007. -
С. 42
-45.
2.
Бегимкулов У.Ш., Каримхожаев А.А., Имамов Э.З. Образование взрослых в
Узбекистане. // Образование через всю жизнь: непрерывное образование для
устойчивого развития: Труды международного сотрудничества в области
непрерывного образования для устойчивого развития. Т. 5. –
2007. -
С. 36
-41.
3.
Бегимкулов У.Ш., Шоймардонов Т.Т. Личностно
-
ориентированный
инновационный подход в организации процессов повышения квалификации
педагогических кадров высших образовательных учреждений. // Приоритетные
направления использования технологий обучения разносистемным языкам:
Республика илмий
-
амалий конференция материаллари. –
Тошкент, 2015.
-
С. 11
-16.
4.
Axmedova M.T. Pedagogik konpetentlik (uslubiy qoʻllanma): 5110900
-
Pedagogika va psixologiya. -T.: Nizomiy nomidagi TDPU, 2018. - 80 bet.
