История возникновения и развития института амнистии

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/socinov/index

The history of the emergence and development of the
institution of amnesty

Fayzullokhon DUMAEV

1

Andijan State Institute of Foreign Languages

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received August 2024
Received in revised form
15

September

2024

Accepted 15

October

2024

Available online
25

November

2024

The article provides a comprehensive analysis of the

historical origins and evolution of the institution of amnesty.

Research findings indicate that the institution of amnesty has

ancient roots, appearing in the Laws of Hammurabi, Ancient

Egyptian practices, the Roman legal system, and Eastern
traditions, including the "Avesta." The article outlines the stages

of amnesty’s develo

pment in the medieval and modern eras,

exploring its legal foundations and practical applications. It also

examines trends in the institution of amnesty during the years of
independence in the Republic of Uzbekistan, detailing its legal

framework. The stud

y traces the historical phases of amnesty’s

evolution, highlighting its distinctive characteristics in each

period. Notably, while amnesty in ancient times largely
represented the absolute authority of rulers, by the Middle Ages,

its scope expanded and began to incorporate certain legal

principles. Based on the research findings, the article proposes

amendments and additions to relevant articles of the Criminal
Procedure Code.

2181-

1415/© 202

4 in Science LLC.

DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-1415-vol5-

iss5-pp251-260

This is an open access article under the Attribution 4.0 International

(CC BY 4.0) license (https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru)

Keywords:

institution of amnesty,

criminal procedural
legislation,
pardon,

ancient legal systems,
"Avesta",
legal framework,
historical development,

judicial procedure,
criminal punishment,
legal reforms.

Амнистия

институтининг

пайдо

бўлиши

ва

ривожланиши

тарихи

АННОТАЦИЯ

Калит сўзлар:

амнистия институти,
жиноят

-

процессуал

қонунчилик,

афв этиш,

Мақолада амнистия институтининг пайдо бўлиши ва

ривожланиш тарихи ҳар томонлама таҳлил қилинган.

Тадқиқот натижаларига кўра, амнистия институти қадимги

даврларда, хусусан Ҳаммураппи қонунлари, Қадимги Миср,

Рим ҳуқуқи тизимида, шунингдек Шарқ мамлакатларида,

1

PhD, Vice-Rector, Andijan State Institute of Foreign Languages. Tashkent, Uzbekistan.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

5 (2024) / ISSN 2181-1415

252

қадимги

ҳуқуқий

тизимлар,

"Авесто",

ҳуқуқий

асослар, тарихий

ривожланиш,

суд тартиби,

жиноий жазо,

ҳуқуқий

ислоҳотлар.

жумладан "Авесто"да ҳам мавжуд бўлганлиги аниқланган.

Мақолада амнистия институтининг ўрта асрлар ва янги
даврдаги ривожланиш босқичлари, унинг ҳуқуқий асослари

ва амалиётдаги қўлланилиши масалалари ёритилган.

Шунингдек, Ўзбекистон Республикасида мустақиллик

йилларида

амнистия

институтининг

ривожланиш

тенденциялари, унинг ҳуқуқий асослари таҳлил қилинган.

Тадқиқот давомида амнистия институтининг тарихий

ривожланиш босқичлари ўрганилиб, унинг ҳар бир

даврдаги ўзига хос хусусиятлари аниқланган. Жумладан,
қадимги

даврда

амнистия

институти

асосан

ҳукмдорларнинг мутлақ ҳуқуқи сифатида намоён бўлган
бўлса, ўрта асрларга келиб унинг қўлланилиш доираси

кенгайиб, маълум қонуний асосларга эга бўла бошлаган.
Тадқиқот

натижалари

асосида

Жиноят

-

процессуал

кодексининг

тегишли

моддаларига

ўзгартиш

ва

қўшимчалар киритиш бўйича таклифлар ишлаб чиқилган.

История возникновения и развития института
амнистии

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

институт амнистии,
уголовно

-

процессуальное

законодательство,
помилование,

древние правовые
системы,

"Авеста",

правовые основы,
историческое развитие,

судебный порядок,
уголовное наказание,
правовые реформы.

В

статье

всесторонне

анализируется

история

возникновения

и

развития

института

амнистии.

Исследование показало, что амнистия существовала ещё в

древности, что подтверждается законами Хаммурапи,
упоминаниями в Древнем Египте, в системе римского права,

а также в странах Востока, включая "Авесту". В статье также

рассмотрены этапы развития института амнистии в

Средневековье

и Новое время, его правовые основы и

практическое применение. Отдельное внимание уделено

тенденциям развития института амнистии в период

независимости Республики Узбекистан, его современным

правовым основам. В ходе исследования подробно изучены
исторические этапы развития института амнистии,
выявлены его особенности на каждом этапе. Например, если

в древности амнистия представляла собой абсолютное

право правителей, то к Средневековью сфера её

применения расширилась, приобретая определённые
правовые черты. На основе результатов исследования

разработаны предложения по внесению изменений и

дополнений в соответствующие статьи Уголовно

-

процессуального кодекса.

Амнистия ва афв этиш энг қадимги ҳуқуқий институтлардан ҳисобланади.

Ҳуқуқшунос олимлар ушбу институтлар қадимги даврга яъни Хаммураппи
қонунлари амалда бўлган (эрамиздан аввалги XVIII асрга) даврга бориб
тақалолишини маълум қилинади. Масалан, Бобил давлати подшоси ўғли

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

5 (2024) / ISSN 2181-1415

253

Хаммурапининг ўз қулини ўлим жазосидан қутқариб унга нисбатан афв этиш
институтини қўллаганлиги маълум [1, Б. 336

-337].

Мазкур даврдан 200 йил аввал ҳам қадимги Мисрда “Синухе ҳикоялари” деб

номланган папирусда ёзилган ҳамда Берлин музейини сақланган манбаларда
дастлабки афв этиш, амнистия институтларининг қўлланилиши ҳақида
маълумотлар мавжуд. Ушбу маълумотларга кўра, афвнинг, амнистиянинг энг
қадимги тури эрамиздан аввал XX асрларда қўлланилган [2].

Кўпгина ҳуқуқшунос олимлар амнистия ва афв этиш институтларини

Қадимги Римда Республика даврида пайдо бўлган халқ комиссияси ёки Сенат
томонидан қўлланилганлиги, Республика Империяга айлангандан сўнг эса ушбу
ҳуқуқ император ваколатига ўтганлиги маълум қилишади [3].

Римда Республика даврида амнистия қуйидагича шакларда намоён бўлган:

Римдан ҳайдаб чиқарилган аскарларга нисбатан Брутус ва Валериус
консулларининг таклифига биноан амнистия берилган; Авестан тепалигида
плебейларнинг шаҳарга қайтарилиши учун амнистия берилган; иккинчи Пунич
урушидан сўнг, тартибсизликларни олдини олиш ва Ганнибалга қарши курашда
жипсликни таъминлаш мақсадида Сенат Италия халқига амнистия берган [4].

Амнистия шакллари афв яъни индулгенция ҳуқуқидан пастроқ даражада

бўлган. Баъзи муаллифлар инсонларнинг Трибунларга (машҳур нотиқлар, жамоат
арбоблари) [5] тегишли бўлган шафоат ҳуқуқини ҳам амнистия акти
кўринишларидан

бири сифатида баҳолашган. Рим империяси вақтида амнистиядан

жамоатчилик ва ташкилотларни қўллаб

-

қувватлаш мақсадларида фойдаланилган.

Византия давлатида ҳам Императорга афв этиш ва амнистия ҳуқуқи берилган[6].

Амнистияга оид император фармонлари қуйидаги

қисмлардан ташкил

топган: императорга ва фуқароларга қарши жиноятлар рўйхати, императорни
«адолатнинг зўравонликка шафқат кўрсатиши»га ундаган сабаблар, суд ҳукмининг
бекор қилиниши, жабрланганларга етказилган зарарни қоплаш ҳуқуқини сақлаб
қолиши, кечирилмайдиган жиноятчилар рўйхати, фармонни эълон қилиш
тўғрисидаги қироллик мулозимларига буюртма бериш, сана, марка ва
маслаҳатчилар рўйхати [7].

Римда «индулгенция генералис» [8] энг деб номланган амнистия шакли бўлиб

одатда, ўта оғир жиноятларни содир этган (қотиллик, фирибгарлик каби
жиноятларни) айбдорларга нисбатан қўлланилган.

Қадимги

қулдорлик ва антик даврларда амнистия институти нормаларининг

илк элементлари шаклланган. Фақат бу даврда Миср, Месопотамия каби илк
қулдорлик давлатларида амнистия институти билан боғлиқ нормалар олий табақа
вакилларининг мутлақ ҳуқуқи бўлиб, муайян жиноий

-

ҳуқуқий муносабатларга

татбиқ қилинган [9, Б. 96].

Бу борада қадимги шарқ давлатларидан бири бўлмиш, Ҳиндистонда асосан

икки тизимли: подшоҳлик ва ички жамоа судлари мавжуд бўлган. Брахманлар ва
тажрибали маслаҳатчилар билан бирга подшоҳнинг шахсан ўзи қатнашган суд ёки
унинг томонидан ваколат берилган махсус суд ҳайъати (сабха) олий суд
инстанцияси ҳисобланган. Суд ҳайъати подшо томонидан тайинланган брахман ва
3 та судьядан иборат таркибда тузилган. (Ману қонунлари VIII боб, 10

-

модда).

Подшоҳ олий судья сифатида ҳар йили амнистия эълон қилиш ҳуқуқига эга бўлган

[10].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

5 (2024) / ISSN 2181-1415

254

Мамлакатимизда ислом дини кириб келгунга қадар амнистия институтини

қўллаш билан боғлиқ бўлган муносабатлар асосан зардуштийларнинг муқаддас
китоби “Авесто” қоидалари асосида ҳал қилинган.

Оромий ёзувида битилган мазкур манба 21 наск (китоб)дан ташкил

топганлиги аниқланган. Авестошунос олим М. Исхоқов изланишларига кўра
Авестонинг 8

-

наски “Ҳуқуқий масалалар”; 16

-

наски эса “Адлия ва ҳарбий қонунлар,

никоҳда қариндошликка қарши қонунлар, диннинг асосий аҳкомлари”га
бағишланган [11, Б. 13].

“Авесто” нормалари асосида амнистия актларини қўллашнинг ўзига хос

хусусиятга эга бўлган масалан, ҳуқуқий манбалар суд процессининг 3 та шакли
ҳақида қуйидагича гувоҳлик беради: кечириладиган шахсларнинг иши бўйича
(Вандидод китоби, 5

-

қисми, 45

-82-

моддалар); жазоланиши масалан, ўлимга ҳукм

этилиши лозим бўлган шахсларнинг иши бўйича (Вандидот, 9

-

қисми, 171

-186

қаторлар); ҳақоратланганни поклаш чоғидаги поклаш иши бўйича.

Судда ишни кўриш тортишувчилик асосида бўлган. Ишни ҳал этишдан олдин

қоида бузувчининг айби, айбдорлик шакли, жиноятни биринчи маротаба ёки
такроран содир қилганлиги, айбдорнинг ўз айбини тан олиши, айбдорнинг диний
мансублиги ва бошқалар аниқланган.

“Авесто” асосидаги ҳуқуқ нормалари жазо беришдан кўра афвга, яъни

жиноятчиларга ачиниш ва уларни қайта тарбиялашга қаратилган эди.

Шу боисдан “Авесто”да судьялар ва олий коҳин

-

магупат томонидан

жиноятчиларни кечиришга қаратилган ундовлар мавжуд.

Мазкур қоидаларни таҳлил қилиш шуни кўрсатадики, бу хилдаги нормаларни

қўллашда жиноят содир қилган шахсни ахлоқан тузатиш ва етказилган зарарни
қоплаш масалалари олдинги ўринга қўйилган.

«Авесто»нинг «Вандидот» қисмининг 5

-

бобида уй ҳайвонларига зиён

етказган киши 10.000 барсум, 10.000 руҳиятни тетиклаштирадиган ўсимлик барги
териб бериши лозимлиги, шунингдек, у 1000 та эчкиэмар, 1000 та сув қўнғизи, 1000
та касал тарқатувчи пашшани ўлдириб гуноҳини ювиши

лозимлиги белгиланган

[12, Б. 30].

Хулоса ўрнида айтадиган бўлсак, “Авесто”даги кўпгина ҳуқуқий нормалар

диний тусда бўлишига қарамай, ундаги амнистия (кечириш, афв этиш) билан
боғлиқ бўлган нормалар мавжуд бўлган [13, Б. 28]. Мамлакатимизга ислом дини
кириб келгандан сўнг, жиноят содир қилган шахсларга амнистия шаклидаги
нормаларни қўллаш масалалари мусулмон ҳуқуқи манбалари

-

Қуръон, Ҳадис,

Ижмо, Қиёс билан тартибга солина бошлади.

Мазкур нормаларга мувофиқ, жиноят содир этган шахс жабрдийдага товон

тўлагани учун жабр кўрган тараф уни кечириб, суддан айбдорни жазодан озод
қилишни сўрашга ҳақли бўлган. Жумладан, Бурхониддин Марғилонийнинг «Ҳидоя»
асарида товон ҳақи жазо сифатида қўлланилгандан сўнг уни айбдор уч йил
мобайнида тўлаши лозим, деб кўрсатилган

[14].

Ислом қонунчилигида бу институт товон тўлаш деб аталган. Агарда

жабрланувчи ярашувга рози бўлмаса, айбланувчига нисбатан қасос олиш ҳолати
мавжуд бўлган. Агарда ярашувга рози бўлса, хун (дийа) тўлаши лозим бўлган.
Тўкилган қон учун 6 турдаги хунни тўлаш вазияти мавжуд бўлган [15, Б. 65].

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

5 (2024) / ISSN 2181-1415

255

Ўрта асрларга келиб, марказлашган давлатларда монарх ҳокимиятининг

таъсири кучайиши натижасида амнистия актини қўллаш билан боғлиқ бўлган
ваколатлар давлат раҳбарлари қўлида тўплана борган ва улар ўзининг хоҳишига
кўра мазкур ҳуқуқлардан фойдаланган [16, Б. 8].

Ўрта асрларда ХV

-

XVI асрларга келиб амнистия актини қўллашга асос бўлувчи

ҳолатлар шакллана бошланган.

Хусусан, Рус шоҳи Иван IV 1584 йил 10 мартда ўзининг васиятномасида

ўзининг ўлимидан кейин қамоқхоналардаги барча шахсларни озод қилишни
сўраган.

Ўрта асрларнинг сўнгги даврига келиб, давлат бошлиқларининг амнистия

актини чиқариш билан боғлиқ бўлган ҳуқуқлари қонуний равишда белгилаб
қўйила бошланди. Мисол сифатида айтадиган бўлсак, 1649

-

йилда қабул қилинган

Собор қоидаларига мувофиқ, давлат раҳбари эндиликда амнистия актларини
чиқариши лекин, амнистия акти қўлланилган шахсларнинг давлат фойдасига
мусодара қилинган мол

-

мулки қайтариб берилмаслиги белгиланди [17, Б. 197].

Бу даврга келиб амнистия актлари асосан манифест, шоҳ фармони, васият

шаклида бўлиб турли давлатлардаги ҳуқуқий тизимларга боғлиқ бўлган. Мисол
сифатида айтадиган бўлсак, 1721 йил 4 ноябрда Россияда император томонидан
қабул қилинган манифестга мувофиқ, барча жазони ўтаётган маҳбуслар ва сургунда
бўлган шахслар, қотиллик ва босқинчилик жиноятини содир қилган шахслардан
ташқари, Швеция билан тузилган тинчлик битимига мувофиқ, жазодан озод
қилинган.

Бу даврларда чиқарилган амнистия актларини қўллашда асосан иккита

мақсад кўзда тутилган:

Биринчидан, мамлакатнинг кенг оммасини давлат раҳбари томонга оғдириб

олиш;

Иккинчидан,

мамлакатдаги

мураккаб

ижтимоий

-

сиёсий

вазиятни

барқарорлаштириш.

XIX асрнинг 3 чорагига келиб, Ўрта Осиё давлатлари ҳудудининг Чор Россияси

томонидан босиб олиниши муносабати билан империянинг амнистия актини
қўллаш билан боғлиқ нормалари кенг қўлланила бошланди.

Мазкур даврда 1845 йилда қабул қилинган жиноий ва ахлоқ тузатиш ишлари

бўйича жазолар тўғрисидаги қоидаларга мувофиқ амнистия институти кенг
қўлланилган. Хусусан,

қоидаларнинг 170,171

-

моддаларига мувофиқ, амнистия олий

ҳукмдорнинг хоҳиш

-

иродасига боғлиқ бўлган. Амнистия мазкур даврларда жиноий

жазони тўлиқ бекор қилиш, жазони енгилроғи билан алмаштириш ёки жиноий
таъқибни тугатиш каби шаклларда амалга оширилган.

1

865 йил 25 ноябрдаги фармонга мувофиқ, судлар томонидан афв этиш

масаласи бўйича киритилган тақдимномалар адлия вазирлиги орқали юборилган
[18, Б. 46].

Жиноят процессида амнистия институти билан боғлиқ навбатдаги ҳуқуқий

нормалар 1903 йилда Жиноий жазолар билан боғлиқ Қоидаларнинг
тасдиқланишида намоён бўлди. Мазкур қоидалар 1845 йилдаги амнистия актини
қўллаш билан боғлиқ нормалар мазмунидан чекинмаган ҳолда, кечириш суднинг
иродасига боғлиқ бўлмаслигини, бевосита олий ҳукмдор иродасига ва меҳр

-

шафқатига боғлиқ бўлишини кўрсатиб ўтди.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

5 (2024) / ISSN 2181-1415

256

1917 йилгача бўлган даврда Чор Россиясидаги жиноят процессида амнистия

актини қўллашда Э.Я.Немировскийнинг фикрича, амнистия актлари қуйидаги
шаклларда қўлланилган:

1. Суд томонидан чиқарилган ҳукмни бекор қилиш, ўзгартириш ёки

енгилроғи билан алмаштириш;

2. Жиноий таъқибни тугатиш;

3. Муайян турдаги жиноятлар бўйича маҳкумларни жазодан озод қилиш [19,

Б. 221].

1917 йил 7 мартда Вақтли ҳукумат томонидан чиқарилган амнистия

тўғрисидаги фармонда илк бор “амнистия” атамаси қўлланилганлиги муҳим
ҳуқуқий аҳамиятга эга бўлди [20, Б. 393

-394].

1918 йилда қабул қилинган РСФСР Конституциясининг 49

-

моддасига

мувофиқ, Советларнинг умумроссия съезди ва бутуниттифоқ МИК умумий ва
хусусий амнистия актларини қабул қилишга ҳақли эканлиги белгиланди.

Совет давлати томонидан қабул қилинган биринчи амнистия 1918 йил

6 ноябрда советларнинг умумроссия съездида қабул қилинган “Айрим

тоифадаги маҳкумларни озод қилиш тўғрисида”ги қарор бўлди. Қарорга мувофиқ
барча революцион трибуналлар ва халқ судлари республика манфаатларига хилоф
бўлмаган барча жиноятлар бўйича амнистия актларини қўллайдиган бўлдилар.

1929 йил 4 мартда СССР Олий Суди Пленуми “Узоққа чўзилган ва давомли

жиноятлар бўйича муддат ва амнистияни қўллаш шартлари тўғрисида”ги қарорни
қабул қилди. Қарорда белгиланишича, давомли ва узоққа чўзилган жиноятлар
бўйича амнистия акти барча жиноий қилмишлар амнистия акти чиқарилгунга
қадар содир этилган бўлса, қўлланилган. Амнистия акти чиқарилишидан олдин
бошланиб, амнистия акти чиққандан

кейин ҳам давом қилган давомли

жиноятларга амнистия акти қўлланилмаган. Жазодан бутунлай ёки қисман озод
қилиш, жазони енгиллаштириш, жазонинг тури ва муддати суднинг ўзи томонидан
белгиланган. Амнистия акти асосида жазодан озод қилиш айрим ҳолларда судлар
томонидан биринчи бор жиноят содир қилинган ҳолларда ҳам кенг қўлланилган.

Иккинчи жаҳон уруши йилларида СССР Олий Совет Президиуми томонидан

бир қанча амнистия актлари қабул қилинган: хусусан, 1941 йил

12 августда “СССР ҳудудида жойлашган ва ҳибсда сақланаётган поляк

фуқароларига амнистия тақдим қилиш хусусида”, 1944 йил 30 декабрда “Ҳарбий
ишлаб чиқариш корхоналаридан ўз ихтиёри билан кетиб қолган ва кўнгилли
равишда қайтиб келган шахсларга амнистия тақдим қилиш хусусида”, 1945 йил 7
июлдаги “Гитлерчилар Германияси устидан ғалаба қозонилганлиги муносабати
билан амнистия бериш тўғрисида”ги қарорлар қабул қилинган. 1945 йил 7 июлдаги
амнистия актининг қўлланилиши натижасида озодликдан маҳрум қилиш
жойларида сақланаётган 391450 та шахс озод қилинган.

СССР Олий Советининг 1953 йил 27 мартдаги “Амнистия тўғрисида”ги қарори,

совет давлати тарихидаги энг кенг миқёсда қўлланилган амнистия акти бўлди.
Ҳаттоки, ушбу амнистия акти ўта хавфли рецидивистларга нисбатан ҳам
қўлланилган.

Жиноят процессида амнистия институтининг қўлланилишидаги янги давр

1959-1961-

йилларда иттифоқ ва иттифоқдош республикаларда янги жиноят

-

процессуал кодексларнинг қабул қилиниши билан боғлиқ бўлди. Мазкур

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

5 (2024) / ISSN 2181-1415

257

кодексларга мувофиқ, амнистия жиноий жавобгарлик ва жазодан озод қилишнинг
институти сифатида белгилаб қўйилди.

Жумладан, 1959 йилги Ўзбекистон ССР ЖПКнинг 5

-

моддаси, 4

-

бандига асосан

амнистия акти эълон қилиниб, унда мазкур жиноятни қилганлиги учун жазо
қўлламаслик кўрсатилган.

Ўзбекистон ССР ЖК 52

-

моддасининг номланиши “Жазони ўташдан озод

қилиш” деб номланиб, унинг диспозициясида амнистия ва афв этиш йўли билан
жазодан озод қилиш ёки жазони енгиллаштириш ҳолатларидан ташқари маҳкумни
жазодан озод қилиш ҳоллари суд томонидан амалга оширилиши белгиланган.

Агар Ўзбекистон Республикаси

босиб ўтган йўлга қарайдиган бўлсак,

таҳлилларга қараганда, мамлакатимиз истиқлолга эришган кундан то ҳозиргача
мамлакатимизда жами 36 та ҳужжат қабул қилинган. Уларнинг ўндан ортиғи
мамлакатимиз мустақиллиги эълон қилинганлиги муносабати билан чиқарилган

.

Ўнга яқин Амнистия акти Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул
қилинганлиги муносабати билан, қолганлари эса мамлакатимиз ижтимоий

-

иқтисодий ва сиёсий ҳаётида муҳим ўрин тутган саналар арафасида эълон
қилинган.

Таъкидлаш жоизки, мустақиллигимизнинг дастлабки йилларида амнистия

акти Ўзбекистон Республикаси Президенти томонидан чиқарилган бўлса, кейинги
босқичларда Олий Мажлис Сенати томонидан қабул қилиниши тартиби жорий
этилди. Хусусан, 1992 йил 8 декабрда қабул қилинган мустақил Ўзбекистон
Республикасининг

Конституциясида

(93

-

модданинг

20

-

банди)

амнистия

актларини қабул қилиш ваколати Ўзбекистон Республикасининг Президентига
тегишли эканлиги ҳақидаги норма ўз ифодасини топган эди. Шу асосда 2005
йилгача ўн беш маротаба Ўзбекистон Республикаси Президентининг амнистия
тўғрисидаги фармонлари қабул қилинди.

Мамлакатимизда икки палатали парламент тизимига ўтилиши муносабати

билан давлат ва жамият ҳаётида парламентнинг нуфузини янада кучайтириш,
ҳокимиятлар бўлиниши принципини янада самарали ташкил этиш мақсадида
Ўзбекистон Республикаси Президентининг бир қатор ваколатлари, шу жумладан
амнистия актларини қабул қилиш ваколати ҳам Ўзбекистон Республикаси Олий
Мажлисининг Сенати ихтиёрига берилди.

2003 йил 24 апрелда қабул қилинган “Ўзбекистон Республикасининг

Конституциясига ўзгартишлар ва қўшимчалар киритиш тўғрисида”ги Қонун
асосида Конституцияга киритилган (XVIII, XIX, XX бобларига) ўзгартириш ва
қўшимчаларга кўра амнистия акти (Ўзбекистон Республикасининг Конституцияси

80-

моддаси 10

-

банди ва 93

-

моддаси 23

-

бандига мувофиқ), Ўзбекистон

Республикасининг Президенти тақдимига биноан Ўзбекистон Республикаси Олий
Мажлисининг Сенати томонидан қабул қилинади. Сенат амнистия тўғрисидаги
ҳужжатни қабул қилиш тўғрисидаги масалани Ўзбекистон Республикаси
Президентининг тақдимига биноан ўзининг навбатдаги мажлисида кўриб чиқади
[21]. Ўз ваколатига киритилган масала сифатида Олий Мажлис Сенати амнистия
актини қабул қилиш тўғрисида қарор қабул қилади. Қарор Сенат аъзолари умумий
сонининг кўпчилик овози билан қабул қилинади (Ўзбекистон Республикасининг
Конституцияси,

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

5 (2024) / ISSN 2181-1415

258

82-

модда) ва Сенат Раиси томонидан имзоланади (Ўзбекистон Республика

-

сининг Конституцияси, 86

-

модда 5

-

қисми 7

-

банди). Амнистия тўғрисидаги ҳужжат

мазкур ҳужжат қабул қилинган кундан эътиборан беш кун ичида эълон қилиниши
керак.

Шу ўринда мамлакатимиз ҳуқуқшунос олимлари томонидан амнистия

актининг Сенат ваколатига берилиши ҳамда амнистия актини қўллашнинг суд
тартибининг жорий этилиши судгача иш юритиш босқичида суд назоратининг
ўрнатилишида яна бир муҳим қадам бўлганлигини таъкидлашган [22].

Мамлакатимизда аксарият амнистия актлари Олий Мажлис Сенати

томонидан қабул қилинганлигини эътироф этиш лозим ва мазкур Қарорларни
шартли равишда уч қисмга ажратиш мақсадга мувофиқ бўлади.

Биринчи қисмда амнистия актида белгиланган имтиёзлар назарда тутилган.

Иккинчи қисмда мазкур имтиёзлар татбиқ этилмайдиган ҳолатлар белгиланган.
Учинчи қисмда эса мазкур Қарорни амалга оширишга доир қоидалар назарда
тутилган.

Қабул

қилинган амнистия тўғрисидаги қарорнинг имтиёзлар назарда

тутилган биринчи қисмининг мазмун

-

моҳияти ҳақида тўхталадиган бўлсак,

Қарорнинг 1

-

бандига кўра, ушбу Қарорнинг 8

-

бандида кўрсатилган чеклаш

-

ларни

ҳисобга олган ҳолда: аёллар; жиноят содир этган вақтда 18 ёшга тўлмаган шахслар;
60 ёшдан ошган эркаклар; чет давлат фуқаролари жазодан озод қилиниши назарда
тутилган.

Кўриб турганимиздек, Амнистия тўғрисидаги Қарорда аёлларга алоҳида

эътибор берилган. Шунингдек, Амнистия тўғрисидаги Қарор билан жиноят содир
этган вақтда 18 ёшга тўлмаган шахсларнинг жазодан озод қилинишини назарда
тутилиши эндигина мустақил ҳаётга қадам қўяётган ва жиноят йўлига адашиб
кириб қолган ёшларга нисбатан берилган муҳим имконият саналади.

Амнистия тўғрисидаги қарорнинг учинчи қисмида шунингдек, ушбу Қарорни

кучга кириш ва ижро этилиши билан боғлиқ муддатлар назарда тутилган бўлиб,
унга кўра, ушбу Қарор эълон қилинган кундан эътиборан кучга киради ва уч ой
мобайнида ижро этилиши лозимлиги белгиланган.

Ўзбекистон Республикаси ҳудудида амалда бўлган Жиноят

-

процессуал

кодексларини таҳлил қилиш юзасидан қуйидаги фикрларни келтириб ўтиш
мумкин:

Биринчидан, амалда Ўзбекистон ҳудудида мустақилликни қўлга киритгунча

бўлган даврларда мавжуд бўлган қонунларда амнистия қарорини қўллаш жиноят
процессуал жиҳатдан тартибга солинмаган.

Иккинчидан, ҳар бир амнистия қарорини чиқарилиши билан унинг ижроси

ҳамда процессуал жиҳатдан қўлланилиши амнистия қарорини чиқарган орган
томонидан бир маротаба амал қиладиган кўрсатма тарзида қабул қилинган.

Шу ўринда мамлакатимизда амнистия актини қўллаш борасида янги

босқични

бошлаб берган 2008 йилда қабул қилинган қонунчилик асосларига

алоҳида тўхталиб ўтиш лозим. Хусусан, 2008 йил 22 декабрда Ўзбекистон
Республикасининг Жиноят

-

процессуал кодексига киритилган ўзгартиш ва

қўшимчаларга мувофиқ ушбу Кодексга янги “Ишни судга қадар юритиш босқичида
амнистия актини қўллаш” номли 63

-

боб киритилди. У ўз ичига мантиқий кетма

-

кетликда бир

-

бирини тўлдирадиган қуйидаги бешта моддани: (587

-

модда.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

5 (2024) / ISSN 2181-1415

259

Терговга қадар ўтказилган текширув материалларини ёки жиноят ишини
суриштирувчи, терговчи томонидан прокурорга юбориш тартиби, 588

-

модда.

Амнистия қарорини қўллаш тўғрисидаги ариза, 589

-

модда. Жиноят ишини

қўзғатишни рад қилиш, тўғрисидаги ёки жиноят ишини тугатиш ҳақидаги
илтимосномани судга киритиш тўғрисидаги масаланинг прокурор томонидан

кўриб чиқиш тартиби, 590

-

модда. Суд мажлиси, 591

-

модда. Суднинг ажрими)

қамраб олган.

Фикримизча, юқоридаги ҳуқуқшунос олимлар ва хорижий мамлакатлар

амалиёти ва тарихий асосларга таянган ҳолда ЖПКнинг “Суд мажлиси” деб
номланувчи 590

-

моддасига “Суд етказилган зарарнинг ўрнини қоплаш билан

боғлиқ масалаларни аниқлайди” мазмунидаги 5

-

қисмни киритиш таклиф

қилинади. Бу орқали фақатгина 167,168

-

моддалар юзасидан эмас балки ҳамма

жиноятлар бўйича етказилган зарар қоплансагина амнистия акти қўлланилади ва
ўз навбатида фуқароларнинг бузилган ҳуқуқлари таъминланиши кафолатланади.

ЖПКнинг 590

-

моддасига тегишли норма киритилгандан кейин ушбу

кодекснинг “Суднинг ажрими” деб номланувчи 591

-

моддасининг “Ажримнинг

қарор қисмида суд қуйидаги масалаларни ҳал этади:” мазмунидаги 3

-

қисмига ҳал

қилинадиган масалалар қаторига “зарарни қоплаш тўғрисидаги” масалани ҳам
киритиш таклиф қилинади. Фикримизча, ушбу икки норма амнистия институтини
қўлланилишини янада такомиллаштириш ва инсон ҳуқуқ ва манфаатларини ҳимоя
қилишни янги босқичга чиқаришга сабаб бўлади.

Юқоридагилардан келиб чиқиб, хулоса қилиш мумкинки, мустақиллик

йилларида амнистия мамлакатимизда тинчликни мустаҳкамлаш, йирик ижтимоий

-

сиёсий воқеаларни нишонлаш, ижтимоий ҳаётнинг барча соҳаларини
инсонпарварлаштириш, иқтисодиётни барқарорлаштириш каби мақсадларда кенг
қўлланилиб келинмоқда.

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:

1.

Рыбьяков, А.С. Конституционно

-

правовое регулирование помилования.

Автореферат дисс… канд. юрид. наук.

-

Тюмень, 2009. С. 14

-

15; Право на

помилование // Словарь

-

справочник по правам человека: основные понятия и

институты. М.: Изд

-

во «Права человека», 2006.

-

С. 336

-337.

2.https://publications.hse.ru/mirror/pubs/share/folder/sng9ahleht/direct/102516977.pd

f.

3.

Марогунова И.Л. «Правовая природа амнистии и помилования»

//Советское государство и право. 1991. №5

4. romotour.info/spain/history/history06.php.
5. https://ru.wikipedia.org/wiki.
6. https://arzamas.academy/materials/856.
7. https://bigenc.ru/domestic_history/text/2006308.
8.

лотинча. indulgen

tia

–

рахм шавқат, қарзлардан озод қилиш дегани.

https://www.pravenc.ru/text/389591.html

9. Muhamedov H. Xorijiy mamlakatlar davlati va huquqi tarixi (Qadimgi dunyo

davlati va huhuqi tarixi): Oliy o‘quv yurtlari talabalari uchun darslik/Mas’ul muharrir:

A.X.Saidov. Qism 1. -

T.: Toshkent Davlat yuridik instituti nashriyoti, 2005.В.96

10.http://rushist.com/index.php/istoriya-indii/2497-zakony-manu.

Жамият

ва

инновациялар

–

Общество

и

инновации

–

Society and innovations

Issue

–

5

№

5 (2024) / ISSN 2181-1415

260

11.

Бобоев Х, Дўстжонов Т, Хасанов С. «Авесто»

-

Шарқ халқларининг бебаҳо

ёдгорлиги.

-

Т.: ТМИ, 2004. –Б.13.

12.

Хамидова М. Ўзбекистон давлати ва ҳуқуқи тарихи/Масъул муҳаррир:

Ҳ.Б.Бобоев. –Т.: ТДЮИ нашриёти. 2004. Б.30

13.

Саидов А.Х., Жўзжоний А. Шарқ цивилизацияси: Инсон ва ҳуқуқ (ўтмиш ва

ҳозирги замон).Т. Адолат, 2005. Б. 28.

14. http://library.ziyonet.uz/ru/book/download/87858.
15.

Хидоя. Комментарий мусульманского права. Перевод с англ. Под ред.

Н.И.Гродекова.

-

Т.: 1893.

-

Б.65.

16.

Марогулова

И.Л.

Амнистия

и

помилование

в

российском

законодательстве. М., 1998. С. 8.

17.

Люблинский П.И. Право амнистии. Б.м.: Б.и., 1907. С. 197.

18.

Ромашкин П.С. Амнистия и помилование в СССР. М., 1959. С. 46.

19.

Немировский Э.Я. Советское уголовное право. Часть Общая. Одесса, 1925.

С. 221.

20.

Малиновский И. Лекции по истории русского права. С. 393

-394.

21.

Ўзбекистои Республикаси Олий Мажлиси Сенатининг Регламенти 50

-

модда // Ўзбекистон Республикаси Олий Мажлиси палаталарининг Ахборотномаси,
2005 йил, 5

-

сон.

22.

Тухташева У. Судебный порядок применения акта амнистии // Вестник

ТГЮИ. –

Ташкент, 2011. –

№1.