T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
38
ISSN:3030-3613
KORRUPSIYAGA QARSHI KURASHISH BUTUN BIR JAMIYATNING
ISHI.
Jo`raqulov Davron Jumanazarovich
Surxondaryo viloyati Denov tuman 2-son politexnikumi
yoshlar bilan ishlash bo'yicha direktor o'rinbosari
Annotatsiya:
Ushbu maqolada korrupsiyaga qarshi kurashish muammosi, uning
jamiyat rivojiga salbiy ta’siri va unga qarshi samarali choralarni ko‘rishda butun
jamiyatning roli tahlil etiladi. Maqolada korrupsiyaga qarshi kurashda davlat
institutlari, fuqarolik jamiyati, ommaviy axborot vositalari va har bir fuqaroning
mas’uliyati muhim ekani asoslab beriladi. Adabiyotlar tahlili, xalqaro tajribalar va
amaliy misollar asosida takliflar ilgari suriladi.
Kalit so‘zlar:
korrupsiya, ijtimoiy adolat, jamiyat, fuqarolik mas’uliyati,
qonunchilik, profilaktika, davlat boshqaruvi.
Korrupsiya nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va axloqiy inqirozni yuzaga
keltiruvchi global muammo hisoblanadi. Bugungi kunda har qanday davlatning
taraqqiyotiga, qonun ustuvorligiga va fuqarolar ishonchiga eng katta tahdid bo‘lib
qolayotgan bu illatga qarshi kurashish yagona bir tizim doirasida amalga oshirilmaydi.
Aksincha, bu jarayonga butun jamiyat jalb qilinmasa, kurash samarasiz bo‘lishi
mumkin. Ushbu maqolada korrupsiyaning jamiyatga ta’siri, unga qarshi kurashning
zamonaviy usullari va unda butun jamoatchilikning o‘rni tahlil etiladi.
Korrupsiyaga qarshi kurashish butun jamiyatning birgalikdagi sa’y-harakatlarini
talab qiladigan murakkab va ko‘p qirrali jarayondir. Bu faqat davlat organlari yoki
huquq-tartibot idoralarining vazifasi emas, balki har bir fuqaro, nodavlat tashkilotlar,
ommaviy axborot vositalari, biznes tuzilmalari va ta’lim muassasalarining ham faol
ishtirokini talab qiladi. Quyida bu jarayonning asosiy jihatlari va unda jamiyatning
o‘rni haqida batafsil yoritib beraman.
Korrupsiyaga qarshi kurashda jamiyatning roli
Korrupsiya jamiyatning iqtisodiy, ijtimoiy va siyosiy rivojlanishiga jiddiy
to‘sqinlik qiladi. U adolat, tenglik va shaffoflik tamoyillarini buzadi, davlat
resurslarining noto‘g‘ri taqsimlanishiga olib keladi va fuqarolar o‘rtasida
ishonchsizlikni keltirib chiqaradi. Shu sababli, korrupsiyaga qarshi kurashish faqat
qonunlar yoki jazo choralariga tayanib bo‘lmaydi; bu jarayon jamiyatning barcha
a’zolarining axloqiy va fuqarolik mas'uliyatini oshirishni talab qiladi.
- Fuqarolar: Har bir fuqaro korrupsiyaga qarshi kurashda faol ishtirok etishi
mumkin. Masalan, pora berish yoki undan foydalanishdan bosh tortish, noqonuniy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
39
ISSN:3030-3613
xatti-harakatlarni xabar qilish yoki mahalliy jamoalarda adolat va shaffoflikni targ‘ib
qilish orqali. Fuqarolar o‘z huquqlari va majburiyatlarini bilishi, shuningdek, davlat
idoralaridan ochiqlikni talab qilishi muhim.
- Nodavlat tashkilotlar (NNT): NNTlar korrupsiyaga qarshi kurashda muhim
o‘rin tutadi. Ular davlat idoralarining faoliyatini monitoring qilish, fuqarolarni o‘z
huquqlari haqida xabardor qilish va shaffoflikni targ‘ib qilishda faol ishtirok etadi.
Masalan, Transparency International kabi tashkilotlar global miqyosda korrupsiyaga
qarshi kurashda muhim hissa qo‘shmoqda.
- Ommaviy axborot vositalari: Mustaqil OAV korrupsiyaga qarshi kurashda
"soqchi" vazifasini bajaradi. Jurnalistlar korrupsiya holatlarini fosh qilish, davlat
xizmatchilarining faoliyatini yoritish va jamiyatda ochiqlikni ta'minlashda muhim rol
o‘ynaydi. OAV orqali fuqarolar davlat idoralarining ishlaridan xabardor bo‘lib, ularni
hisobdorlikka tortish imkoniyatiga ega bo‘ladi.
- Biznes sektori: Xususiy sektor ham korrupsiyaga qarshi kurashda muhim
ishtirokchi hisoblanadi. Kompaniyalar axloqiy biznes yuritish qoidalarini joriy qilish,
ichki shaffoflikni ta'minlash va poraxo‘rlikka qarshi choralar ko‘rish orqali ijobiy
o‘rnak bo‘la oladi.
- Ta’lim tizimi: Yosh avlodni axloqiy qadriyatlar va qonun ustuvorligi ruhida
tarbiyalash korrupsiyaga qarshi uzoq muddatli kurashning asosidir. Maktablar va
universitetlarda fuqarolik ongini oshirish, adolat va halollik tamoyillarini singdirish
muhim ahamiyatga ega.
Korrupsiyaga qarshi kurashning asosiy yo‘nalishlari
Korrupsiyaga qarshi samarali kurashish uchun quyidagi yo‘nalishlarda
birgalikda harakat qilish zarur:
- Shaffoflikni ta'minlash: Davlat idoralarining faoliyati ochiq va shaffof bo‘lishi
kerak. Masalan, davlat xarajatlari, tenderlar va xodimlarning ishga qabul qilinishi
haqida ma'lumotlar ommaga e’lon qilinishi lozim. Bu fuqarolarga davlat resurslarining
qanday ishlatilayotganini kuzatish imkonini beradi.
- Qonun ustuvorligini mustahkamlash: Korrupsiyaga qarshi qonunlarning qat’iy
ijro etilishi va adolatli sud tizimi muhim ahamiyatga ega. Hech kim qonun oldida
ustunlikka ega bo‘lmasligi kerak.
- Fuqarolar ishtirokini rag‘batlantirish: Fuqarolar davlat boshqaruvida faol
ishtirok etishi uchun platformalar yaratilishi lozim. Masalan, onlayn portal orqali
shikoyat yuborish, davlat xizmatlarini baholash yoki takliflar kiritish imkoniyati.
- Texnologiyadan foydalanish: Raqamli texnologiyalar, masalan, blokcheyn
yoki elektron boshqaruv tizimlari, davlat xizmatlarida shaffoflikni oshirishga yordam
beradi. Masalan, O‘zbekistonda “E-ijro” yoki “E-auksion” kabi platformalar davlat
xaridlarida shaffoflikni ta'minlashga xizmat qilmoqda.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
40
ISSN:3030-3613
- Axloqiy qadriyatlar va ta’lim: Jamiyatda halollik, adolat va mas'uliyat kabi
qadriyatlar targ‘ib qilinishi kerak. Bu, ayniqsa, yoshlarni tarbiyalashda muhim.
O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurash
O‘zbekistonda so‘nggi yillarda korrupsiyaga qarshi kurash bo‘yicha muhim
qadamlar tashlanmoqda. Masalan:
- Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi tashkil etildi, bu organ maxsus
ravishda korrupsiyaga qarshi choralar ko‘rish va fuqarolar shikoyatlarini ko‘rib chiqish
bilan shug‘ullanadi.
- Ochiq ma'lumotlar portali va boshqa raqamli platformalar orqali davlat
xizmatlari shaffofroq bo‘ldi.
- Fuqarolar uchun shikoyat mexanizmlari joriy qilindi, masalan, onlayn shikoyat
yuborish imkoniyati.
- Qonunchilikni takomillashtirish: Korrupsiyaga qarshi yangi qonunlar qabul
qilinmoqda va xodimlarning manfaatlar to‘qnashuvi oldini olish choralari ko‘rilmoqda.
Biroq, bu jarayonda fuqarolar va nodavlat tashkilotlarning faol ishtiroki hali ham
yetarli emas. Jamiyatning har bir a’zosi o‘z mas'uliyatini his qilishi va korrupsiyaga
qarshi kurashda o‘z hissasini qo‘shishi muhim.
Jamiyatning faol ishtiroki uchun takliflar
- Xabardorlikni oshirish: Fuqarolarni o‘z huquqlari va korrupsiyaga qarshi
kurash mexanizmlari haqida xabardor qilish uchun ommaviy kampaniyalar o‘tkazish.
- Shikoyat qilishni osonlashtirish: Anonim shikoyat qilish platformalarini
rivojlantirish, bu orqali fuqarolar qo‘rqmasdan korrupsiya holatlarini xabar qilishi
mumkin.
- Mahalliy jamoalarda ishtirok: Mahalla tizimi orqali fuqarolar o‘z hududlarida
shaffoflikni ta'minlashga hissa qo‘shishi mumkin.
- Ta’lim va madaniyat: Maktablarda “Adolat va halollik” kabi mavzularda
darslar o‘tkazish va yoshlarni axloqiy qadriyatlar ruhida tarbiyalash.
Xalqaro tajriba
Dunyo tajribasiga nazar tashlasak, Singapur, Daniya va Yangi Zelandiya kabi
davlatlar korrupsiyaga qarshi kurashda muvaffaqiyatli natijalarga erishgan. Bu
davlatlarda shaffoflik, qonun ustuvorligi va fuqarolar ishtiroki yuqori darajada
ta'minlangan. Masalan, Singapurda davlat xizmatchilarining yuqori maoshi va qat’iy
jazo choraları korrupsiyani minimallashtirgan. O‘zbekiston ham bunday tajribalardan
foydalanishi mumkin.
Xulosa
Korrupsiyaga qarshi kurashish butun jamiyatning birgalikdagi harakatlarisiz
muvaffaqiyatli bo‘lmaydi. Har bir fuqaro, tashkilot va institut o‘z mas'uliyatini his
qilib, shaffoflik, adolat va halollik tamoyillariga sodiq bo‘lsa, jamiyatda korrupsiyaga
qarshi barqaror muhit yaratish mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
41
ISSN:3030-3613
Korrupsiya har qanday jamiyat uchun xavfli illatdir. Unga qarshi kurashda faqat
davlat emas, balki butun jamiyat – har bir fuqaro, ota-ona, o‘qituvchi, ish beruvchi,
talabgacha bo‘lgan ta’lim tizimi xodimlari ham faol bo‘lishi zarur. Chunki korrupsiya
jamiyatda adolatsizlik, ishonchsizlik va zaif boshqaruv muhitini yaratadi.
Adabiyotlar.
1.
O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020-yil 25-
yanvardagi
Oliy
Majlisga
Murojaatnomasi.
https://uza.uz/oz/politics/zbekistonrespublikasi-prezidenti-shavkat- mirziyeevning-
oliy-25-01-2020. (President Shavkat Mirziyoyev’s Address to the Oliy Majlis);
2.
Авдеев В.А., Авдеева О.А. Стратегические направления противодействия
коррупции в РФ // Российская юстиция. 2016. № 7. С. 19–21. (Strategic
directions for combating corruption in the Russian Federation. Avdeev V.A.,
Avdeeva O.A.);
3.
O’zbekiston Respublikasining “Korrupsiyaga qarshi kurashish to’g’risida”gi
Qonuni. // https://lex.uz/docs/-3088008 / (Law of the Republic of Uzbekistan on
Combating Corruption);
4.
O’zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
“O’zbekiston
Respublikasida
korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini yanada takomillashtirish chora-tadbirlari
to’g’risida”gi Farmoni. // https://lex.uz/docs/-4355387 / Qonun hujjatlari
ma’lumotlar milliy bazasi, 29.05.2019y., 5729-son. (Decree of the President of the
Republic of Uzbekistan “On measures for further improvement of the Anti-
Corruption System in the Republic of Uzbekistan”);
5.
O’zbekiston
Respublikasi
Prezidentining
“O’zbekiston
Respublikasida
korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini takomillashtirish bo’yicha qo’shimcha
choratadbirlar to’g’risida”gi Farmoni. // https://lex.uz/ru/docs/-4875784 Qonun
hujjatlari ma’lumotlar milliy bazasi, 30.06.2020y., 6013-son. (Decree of the
President of the Republic of Uzbekistan “On additional measures to improve the
Anti-Corruption System in the Republic of Uzbekistan”);
6.
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Korrupsiyaga qarshi Konvensiyasi. // [Elektron
manba]. URL: https://lex.uz/docs/-1461329 (United Nations Convention Against
Corruption);
URL:https://www.transparency.org/en/cpi/2020/index/nzl
7.
Criminal Law of the People’s Republic of China. // [Electronic resource].
URL:https://www.fmprc.gov.cn/ce/cgvienna/eng/dbtyw/jdwt/crimelaw/t209043.ht
m
8.
Ответственность за должностные преступления в зарубежных странах. / Отв.
ред. Решетников Ф.М. – М., 1994. – С. 41-42; (Responsibility for official crimes
in foreign countries);
