T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
26
ISSN:3030-3613
SURXONDARYO VILOYATIDAGI TABIIY-IQLIM SHAROITLARIDA
AVTOMOBILLARNING ISH SHAROITLARINI TASNIFLASH
Baxramov Faxridin Xuzriddinovich
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar
universiteti
t.f.n., dotsent
e-mail:
Eshpo‘latov Adham Rovshan o‘g‘li
Termiz davlat muhandislik va agrotexnologiyalar
universiteti
magistranti
e-mail:
Termiz davlat muhandislik va agrotexnalogiyalar
universiteti stajyor-o‘qituvchi,
Abduqahorov No‘monbek
email.
Anotatsiya.
Mazkur maqolada Surxondaryo viloyatining tabiiy-iqlim sharoitlari
avtomobillarning ekspluatatsion xususiyatlariga qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil
qilingan. Viloyatning iqlimiy hududlari – subtropik quruq, mo‘tadil va tog‘li
zonalardagi farqlarga asoslanib, avtomobillarning ish sharoitlari tasniflanadi. KamAZ-
4310, MAN TGS 33.360, ISUZU NQR71 va Howo A7 6x4 kabi transport
vositalarining texnik imkoniyatlari turli iqlim omillariga moslashuvi nuqtai nazaridan
tahlil qilingan. Shuningdek, yoqilg‘i samaradorligi, tashqi omillar, harorat, havo
bosimi, shamollar va relyef kabi omillarning avtomobil ishlashiga ta’siri asosida ilmiy
asoslangan xulosalar keltirilgan. Tadqiqot natijalariga ko‘ra, harorat pasayishi
avtomobilning yoqilg‘i sarfiga salmoqli ta’sir ko‘rsatib, bu sharoitlarga
moslashuvchanlik darajasini baholash zarurati yuzaga keladi.
Kalit so‘zlar.
Surxondaryo viloyati, tabiiy-iqlim sharoitlari, avtomobillarning
ish sharoitlari, ish sharoitlarini tasniflash, transport ekspluatatsiyasi;
Annotation.
This article analyzes how the natural and climatic conditions of
Surkhandarya region affect the operational characteristics of cars. Based on differences
in the climatic regions of the region – subtropical dry, temperate and mountainous
zones, the working conditions of cars are classified. The technical capabilities of
vehicles such as the KamAZ-4310, MAN TGS 33.360, ISUZU nqr71 and the Howo a7
6x4 have been analyzed in terms of adaptation to various climate factors. Scientifically
based conclusions are also made based on the influence of factors such as fuel
efficiency, external factors, temperature, air pressure, winds and relief on the operation
of the car. According to the results of the study, a decrease in temperature has a
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
27
ISSN:3030-3613
significant effect on the fuel consumption of the car, which leads to the need to assess
the degree of adaptability to these conditions.
Key words.
Surkhandarya region, natural and climatic conditions, working
conditions of cars, classification of working conditions, transport exploitation;
KIRISH.
Surxondaryo viloyati O‘zbekistonning janubi-g‘arbiy qismida
joylashgan bo‘lib, uning hududi shimoldan janubgacha taxminan 450 km, g‘arbdan
sharqqa esa 350 km masofaga cho‘zilgan. Viloyatning meridian bo‘ylab uzunligi 400
km dan ortiq bo‘lib, relyefning xilma-xilligi va balandlik farqlari iqlim sharoitlarining
sezilarli o‘zgaruvchanligiga sabab bo‘ladi. Surxondaryo viloyati geografik joylashuvi
tufayli ikki xil iqlim zonalari –
mo‘tadil iqlim zonasidan
boshlanib,
issiq subtropik
hududgacha cho‘ziladi. Viloyatning janubiy va janubi-g‘arbiy qismlari Afg‘oniston
bilan chegaradosh bo‘lib, bu hududlarda quruq va issiq subtropik iqlim sharoitlari
hukm suradi. Shimoliy qismida, ayniqsa, tog‘li hududlar,
Shahrisabz
atrofida,
mo‘tadil sovuq va tog‘li iqlim sharoitlari mavjud. Ushbu farqlar viloyatning iqlim
xususiyatlarini katta o‘zgarishlarga olib keladi.
Surxondaryo viloyatining iqlimi, asosan,
kontinental
va
subtropik
bo‘lib, qish
va yoz mavsumlaridagi harorat farqlari sezilarli darajada o‘zgaradi. Janubiy
hududlarda yozgi harorat o‘rtacha +35°C dan +40°C gacha, qish esa +5°C dan +10°C
gacha pasayadi. Janubiy hududlarda qishning davomiyligi qisqa bo‘lib, taxminan 60-
90 kunni tashkil qiladi. Biroq, viloyatning shimoliy va tog‘li hududlarida iqlim
sovuqroq va namroqdir.
Termiz
kabi janubiy hududlar uchun o‘rtacha yillik harorat
+16°C atrofida bo‘lsa,
Shahrisabz
ning tog‘li qismlarida yillik harorat +12°C atrofida
bo‘lishi mumkin. Iqlim zonalari va iqlim sharoitlari Surxondaryo viloyati hududi,
asosan, uchta iqlim zonasi:
subtropik quruq iqlim zona
,
mo‘tadil iqlim zona
va
tog‘li iqlim zona
ga bo‘linadi. Subtropik quruq iqlim zonasining hududi viloyatning
janubi va janubi-sharqisini qamrab oladi. Bu yerda yozda harorat +35°C dan yuqori
bo‘lishi mumkin, qishda esa +5°C dan +10°C gacha o‘zgaradi. Shu bilan birga,
Shahrisabz
va
Termiz
atrofidagi hududlarda qish mavsumi 70-90 kun davom etadi,
lekin harorat past darajalarga tushmaydi. Surxondaryo viloyatining tabiiy-iqlim
sharoitlari.
Iqlimi
: Keskin kontinental. Yozda harorat 50°C gacha ko‘tariladi, yanvar
oyining o‘rtacha harorati 2,8°C, iyul oyining o‘rtacha harorati 31,4°C.
Yog‘in
miqdori
: Past tekisliklarda yiliga 130–140 mm, tog‘ oldi va tog‘ zonalarida 445–625
mm. Yog‘inning asosiy qismi qish va bahorda tushadi.
Shamollar
: Janubiy Afg‘oniston cho‘llaridan esadigan “Afg‘on” shamoli quruq
va issiq bo‘lib, chang-to‘zonlarni keltirib chiqaradi.
Relyef
: Tekisliklar, adirlar va tog‘li hududlar mavjud. Avtomobillarning texnik
xususiyatlari
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
28
ISSN:3030-3613
KamAZ-4310
Yuk ko‘tarish quvvati
: 6 tonna
Yoqilg‘i sarfi
: 100 km ga 30 litr
Tozalash balandligi
: 36,5 sm
Maksimal tezlik
: 85 km/soat
Dvigatel
: KamAZ-43.10, 210 ot kuchi
Transmissiya
: 5 bosqichli mexanik uzatmalar qutisi
Shinalar
: 1220×400-533, bosimni sozlash imkoniyati bilan
Mosligi
: KamAZ-4310 yuqori harorat va changli sharoitlarda ishlashga
moslashtirilgan. Uning yuqori dvigatel quvvati va mustahkam konstruktsiyasi tog‘li va
notekis yo‘llarda harakatlanish imkonini beradi.
MAN TGS 33.360 uchun.
Yuk ko‘tarish quvvati
: 15–25 tonna
Yoqilg‘i sarfi
: 100 km ga taxminan 25–30 litr
Dvigatel quvvati
: 360 ot kuchi
Transmissiya
: 12 bosqichli avtomatik uzatmalar qutisi
Shinalar
: 315/80 R22.5
Mosligi
: MAN TGS 33.360 kuchli dvigateli va ilg‘or sovutish tizimi bilan
yuqori haroratli sharoitlarda samarali ishlaydi. Uning ilg‘or texnologiyalari va
ergonomik kabinasi haydovchining qulayligini ta'minlaydi.
Isuzu NQR71
Yuk ko‘tarish quvvati
: 4–5 tonna
Yoqilg‘i sarfi
: 100 km ga taxminan 12–15 litr
Dvigatel
: ISUZU 4HG1, 121 ot kuchi
Transmissiya
: 5 bosqichli mexanik uzatmalar qutisi
Shinalar
: 8.25-16-14PR
Howo A7 6x4
Yuk ko‘tarish quvvati
: 25 tonna
Yoqilg‘i sarfi
: 100 km ga taxminan 30–35 litr
Dvigatel
: D10.38-50, 380 ot kuchi
Transmissiya
: 12 bosqichli mexanik uzatmalar qutisi
Shinalar
: 12.00R20 (kamerali, 18 qavatli)
Tadqiqot metadalogiyasi.
yoqilg‘i sarfini normallashtirish va boshqarish
tizimini yanada takomillashtirishda avtomobillarning ishlash sharoitlarining xilma-
xilligini to‘g‘ri hisobga olish juda muhim. «Avtomobil-yo‘lovchi» tizimiga tashqi
muhitdan bir qancha omillar ta’sir qiladi. Shuning uchun uning ishlashi tashqi muhit
bilan bevosita bog‘liq holda ko‘rib chiqilishi kerak. «Avtomobil-yo‘lovchi» tizimi o‘z
xususiyatlarini tashqi muhit bilan o‘zaro aloqada to‘liq namoyon qiladi (1.1-rasm).
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
29
ISSN:3030-3613
Avtomobilni ish sharoitlari va uning agregatlarida yuz berayotgan ish jarayonlaridan
ajratish mumkin emas.
1.1 - grafik “Avtomobil haydovchisiga” ta’sir qiluvchi omillar
Haydovchi mahorati
: Haydovchining jismoniy va ruhiy holati, tajribasi, e’tibor
darajasi, charchoq holati va stress darajasi.
Avtomobil texnik holati
: Avtomobilning texnik holati, boshqaruv tizimlari,
xavfsizlik tizimlari va ergonomikasi.
Yo‘l sharoitlari
: Yo‘lning holati, tirbandlik darajasi, yo‘l belgilarining
mavjudligi va holati, yoritilish darajasi.
Tashqi muhit omillari
: Ob-havo sharoitlari (yomg‘ir, qor, tuman), kunning
vaqti (kunduz yoki tun), harorat va boshqa ekologik omillar.
«Avtomobil-yo‘lovchi» tizimining samarali ishlashi asosan haydovchining fiziologik
imkoniyatlari va avtomobilning texnik ma’lumotlari, ularning tashqi muhitning salbiy
ta’sirlariga qarshi kurashish darajasiga bog‘liq. Avtomobillarning ishlash sharoitlari
deb, turli tashqi omillar kombinatsiyasi bilan belgilanadigan yuk tashish xususiyatlari
tushuniladi. «Ish sharoitlari» degan umumiy ta’rifda uchta mustaqil, aniq ajraladigan
ish sharoitlari komponentlari mavjud: transport, yo‘l va tabiiy-iqlim sharoitlari, bu
haqda [8] monografiyada aytilgan.
Ish sharoitlarining o‘zgarishi avtomobillarning chiqish parametrlariga, jumladan,
yoqilg‘i sarfiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Yoqilg‘i samaradorligi ko‘rsatkichlari. Asosiy tushunchalar va ta’riflar
Avtomobil transportida «yoqilg‘i samaradorligi» va «yoqilg‘i sarfi» tushunchalari
mavjud. Ko‘pincha bu tushunchalar tenglashtiriladi yoki sinonim sifatida ishlatiladi.
Yoqilg‘i samaradorligi – bu avtomobilning turli ekspluatatsiya sharoitlarida
transport ishini bajarishda yoqilg‘i sarfini belgilovchi xususiyatlar yig‘indisi.
Yoqilg‘i samaradorligi – bu avtomobilning asosiy ekspluatatsion sifatlaridan biridir.
Avtomobil va dvigatelning yoqilg‘i samaradorligi tushunchalarini farqlash kerak.
Tashqi muhit omillari
Haydovchi holati va
mahorati
Yo‘l sharoiti
Avtomobil texnik
holati
Iqlim o‘zgarishi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
30
ISSN:3030-3613
Yoqilg‘i samaradorligini o‘lchashning umumiy qabul qilingan parametrlari
avtomobilning iqtisodiy xususiyatlari va dvigatelning o‘rtacha samaradorlik
ko‘rsatkichlari hisoblanadi. Yoqilg‘i samaradorligi parametrlarini harakatlanuvchi
tarkibning konstruktsiyasining mukammallik darajasini solishtirma baholash uchun
qo‘llaniladi. Ekspluatatsiya sharoitida avtomobilning samaradorligi dvigatelning har
bir birligi bajarilgan ishga yoki vaqt birligi ichida sarflangan yoqilg‘i miqdori bilan
xarakterlanadi.
‘‘Yoqilg‘i sarfi — bu avtomobilning texnik holatiga yoki turli ish sharoitlariga qarab,
uning iste’mol qilgan yoqilg‘i yoki gaz miqdori.
Avtomobilni ekspluatatsiya sharoitlarining yoqilg‘i samaradorligiga ta’siri
Tabiiy-iqlimiy omillardan eng katta ta’sirni atrof-muhitning havo harorati
avtomobilning
chiqish
parametrlariga
keltiradi.
Dvigatellarning
yoqilg‘i
samaradorligiga havo bosimi va namlik ham ta’sir qiladi. Havo bosimining pasayishi
va namlikning oshishi karbyuratorli dvigatellarning yoqilg‘i samaradorligini
yomonlashtiradi.
Bu,
karbyuratorda
aralashma
shakllanishining
buzilishi,
aralashmadagi havoning og‘irlik zaryadining kamayishi va to‘ldirishning
yomonlashishi bilan izohlanadi [8]. Bir xil avtomobilning yoqilg‘i sarfi ekspluatatsiya
omillarining turli kombinatsiyalarida va atrof-muhit haroratining pasayishi bilan farq
qiladi [6,7,8]. Atrof-muhit haroratining pastligi sababli yoqilg‘i sarfining
optimallikdan chetga chiqishi avtomobilning ushbu sharoitlarga moslashuv darajasini
baholashga imkon beradi. Shuning uchun, haroratning pasayishi bilan avtomobilning
yoqilg‘i sarfini hisobga olgan holda, ish rejimlari va qat’iylik intervali bo‘yicha
avtomobilning moslashuvchanligini miqdoriy baholash zarurati mavjud. Past harorat
atrof-muhit havo orqali avtomobilning yoqilg‘i sarfiga ta’sir qiladi, havo ta’minoti
tizimlarining harorat rejimi, yoqilg‘i tizimi va sovutish suyuqligi haroratining
o‘zgarishi, uzatish agregatlari harorat rejimi, shuningdek, harakatga qarshi kuchlarning
o‘zgarishi (aerodinamik, aylanish qarshiligi va hokazo) orqali.
Ekspluatatsiya sharoitlari ko‘rsatkichlari yoqilg‘i samaradorligiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi [6,7].
1. Harakat tsiklini tavsiflovchi xususiyatlar (tezlik, yo‘l uzunligi, harakat vaqti).
2. Dvigatel va uzatish tizimini ishga tushirish va isitish.
3. Yangi avtomobilning xususiyatlari.
4. Atrof-muhit sharoitlari.
5. Texnik holat, haydovchining mahorati va boshqalar.
Ish [56] da yoqilg‘i sarfini ta’sir qiluvchi asosiy omillar quyidagilar sifatida
ko‘rsatilgan: motor xususiyatlari; transmissiya xususiyatlari; avtomobil og‘irligi;
aerodinamik xususiyatlar; aylanma qarshilik; harakatlanish tsikli; haydovchilik
mahorati.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
31
ISSN:3030-3613
Qishki mavsumda, atrof-muhit haroratining pastligi sharoitida avtomobilni ishlatish
natijasida yoqilg‘i samaradorligi yomonlashadi, chunki:
havo zichligining 0,7 dan 1,5 kg/m
3
gacha oshishi sababli aerodinamik qarshilik
kuchayadi;
aralashma tarkibi o‘zgaradi;
aylanma qarshilik kuchayadi va hokazo.
Avvalgi tadqiqotlar natijalari shuni isbotlaydiki, past harorat sharoitida avtomobilning
yoqilg‘i samaradorligini yomonlashtirishda eng katta ta’sirga ega omillar — bu
shinalarning aylanma qarshiligining oshishi va aerodinamik qarshilikning oshishidir
(sovutish suyuqligi temperaturasi optimal qiymatga yaqin bo‘lganda).
Avvalgi tadqiqotlar ning natijalari shuni ko‘rsatadiki, past harorat sharoitida
avtomobilning yoqilg‘i sarfini 25 % ga oshishi quyidagi omillar bilan bog‘liq:
• Shinalarning aylanma qarshiligining 13,6 % ga oshishi;
• Aerodinamik qarshilikning 9,4 % ga oshishi;
• Dvigatel (dvigatelga havo kirishi temperaturasi optimallashtirilgan qiymatdan
og‘ishi) - 2 %.
Shunday qilib, bir nechta mualliflarning ishlarini tahlil qilish asosida,
avtomobillarni past harorat sharoitlariga moslashuvchanligini yoqilg‘i sarfi orqali
baholash, faqatgina eng og‘ir iqlim sharoitlari uchun amalga oshirilishi kerakligi
aniqlanadi. Shu bilan birga, bu hudud (aholi punkti) uchun eng og‘ir sharoitlarni
belgilashda eng sovuq kunlarning havo harorati va yanvar oyida har tomondan o‘rtacha
shamol tezligi 16 % yoki undan yuqori bo‘lishi bilan bog‘lanadi.
Shu bilan, iqlim omillarining birgalikda ta’sirini kompleks tarzda
xarakterlaydigan integrallashgan ko‘rsatkichning zarurligi aniq bo‘ladi, chunki faqat
ayrim omillarning ta’sirini aniqlash haqiqatda voqeaning tabiatini to‘liq o‘rganishga
yordam bermaydi.
Biroq, mavjud ko‘rsatkichlar va metodikalar, iqlim omillarining birgalikdagi ta’sirini
xarakterlaydigan ko‘rsatkichlarni hisoblashda avtomobil salonidagi havo harorati
tartibiga bo‘lgan ta’sirini baholashda qo‘llanilmaydi. Yuqarida keltirilgan
ma’lumotlarni tasdiqlovchi ilmiy tadqiqotlarni, L. G. Reznika va N. N.
Karnaukhovning ishlarida ko‘rishimiz mumkin, bu erda ushbu omillar turli
mexanizmlar va avtomobilning turli qurilmalari va qismlariga turlicha ta’sir qilishiga
ishora qilingan. Shunday qilib, quyidagi xulosa qilish mumkin: avtomobillarni past
harorat sharoitlarida ishlashga moslashuvchanligini baholash uchun integrallashgan
ko‘rsatkich ishlab chiqish va moslashuvchanlikning xarakterli oraliqlarini aniqlash
zarur. Bu, avtomobillarni belgilangan hududda ishlash uchun rivojlantirishda zarur
bo‘lgan moslashuvchanlik darajasini aniqlash, shuningdek, avtomobillarning yoqilg‘i
samaradorligi ko‘rsatkichlari va shu bilan birga qishki ishlash sharoitida yoqilg‘i sarfi
bo‘yicha xarajatlarni aniqlash uchun zarur.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
32
ISSN:3030-3613
Xulosa
.
Xulosa o‘rnida shuni aytish mumkinki Surxondaryo viloyatining tabiiy-iqlim
sharoitlari avtomobillarning ish faoliyatiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Viloyat
hududidagi iqlim zonalarining xilma-xilligi, ya’ni subtropik quruq hududlardan tog‘li
va mo‘tadil iqlim zonalarigacha bo‘lgan farqlar, avtomobillarning texnik xususiyatlari
va ishlash sharoitlariga bevosita ta’sir qiladi. Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki,
past haroratlar, ayniqsa qishki mavsumda, yoqilg‘i sarfining sezilarli darajada
oshishiga olib keladi. Bu jarayonda shinalarning aylanma qarshiligi va aerodinamik
qarshilikning oshishi asosiy omillar sifatida namoyon bo‘ladi. Shuningdek,
dvigatelning havo kirish haroratining optimal qiymatdan og‘ishi yoqilg‘i
samaradorligini pasaytiradi. Avtomobil-yo‘lovchi tizimining samarali ishlashi esa
haydovchi mahorati, avtomobilning texnik holati, yo‘l va tabiiy-iqlim sharoitlari o‘zaro
ta’sirida shakllanadi. Shu bois, Surxondaryo viloyatining tabiiy-iqlim sharoitlariga
mos avtomobillarni ishlab chiqish va ularning moslashuvchanlik darajasini baholash
uchun integrallashgan baholash mezonlarini yaratish zarur. Bu avtomobillarning
ekspluatatsiyasida yoqilg‘i samaradorligini oshirish va samarali foydalanishni
ta’minlash imkonini beradi.
Foydalanilgan Adabiyotlar
1. KamAZ-4310 texnik xususiyatlari:
2. MAN TGS 33.360 haqida ma’lumot:
3. Isuzu NQR71 texnik xizmat ko‘rsatish:
4. Howo A7 6x4 haqida ma’lumot:
5. Surxondaryo viloyatining iqlim sharoitlari:
6. Временная типовая методика определения экономической эффективности
осуществления природоохранных мероприятий и оценки экономического
ущерба причиненного народному хозяйству загрязнением окружающей среды /
Быстров A.C., Варанкин В.В., Виленский A.A. и др. - М.: Экономика, 1986. - 140
с.
7. Говорущенко Н.Я. Экономия топлива и снижение токсичности на
автомобильном транспорте. - М.: Транспорт, 1990. - 135 с.
8. Еврецкий В.Т., Трегубов В.А. Материальные нормативы на автомобильном
транспорте. Разработка и оценка использования. - М.:Транспорт, 1986. 128с.
