T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
238
ISSN:3030-3613
MAKTABGACHA TA’LIM TASHKILOTLARIDA BOLALARNING
JISMONIY QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISH USLUBLARI
Yuldasheva Shahlo Norchayevna
Toshkent shahar Mirzo Ulug'bek tumani
390-KTIMTT Ko'p tarmoqli ixtisoslashgan
maktabgacha ta'lim tashkiloti.
Kirish
Maktabgacha yoshdagi bolalar jismoniy rivojlanishining asosiy bosqichi
hisoblanadi. Shu davrda ularning harakat faoliyati, muvozanatni saqlash, tezkorlik,
chaqqonlik kabi jismoniy qobiliyatlari shakllanadi. Shu sababli, maktabgacha ta’lim
tashkilotlarida bu qobiliyatlarni rivojlantirish muhim ahamiyatga ega.
Asosiy qism
1. Jismoniy qobiliyatlar tushunchasi va ularning turlari
Maktabgacha yoshdagi bolalarda jismoniy qobiliyatlar tabiiy holatda
shakllanadi, biroq ularni maqsadli mashg‘ulotlar orqali rivojlantirish juda muhim. Bu
qobiliyatlarga quyidagilar kiradi:
- Tezkorlik – bolalarning harakatni tez bajarish, tez yugurish va reaksiya
ko‘rsatish layoqati.
- Chaqqonlik – harakatlar o‘rtasida tez va muvofiq almashish qobiliyati.
- Muvozanat – tana holatini saqlab turish va boshqarish.
- Kuch – asosan oyoq va qo‘l mushaklarini mustahkamlash.
- Moslashuvchanlik – tana harakatlarining yumshoqligi va erkinligi.
Bu qobiliyatlar bolaning yoshiga mos ravishda, bosqichma-bosqich rivojlanadi.
2. Maktabgacha ta’lim muassasalarida foydalaniladigan asosiy uslublar
-
a. Harakatli o‘yinlar orqali rivojlantirish
Bu uslub eng samarali va tabiiy hisoblanadi. Harakatli o‘yinlar bolani
charchatmaydi, balki uni o‘yinga jalb qilgan holda jismoniy mashq bajarishga undaydi.
Misollar:
- “Kim tez yuguradi?”, “To‘pni olib kel” o‘yinlari.
- “Kim muvozanatini saqlaydi?”, “Ko‘r-ko‘rona yurish”.
-
b. Ertalabki gimnastik mashqlar
Ertalabki mashg‘ulotlar bolaning kunni faol boshlashiga yordam beradi. Bunday
mashqlar 5-10 daqiqa davomida, musiqiy fon ostida bajarilishi tavsiya etiladi.
Misollar: Qo‘lni aylantirish, belni egish, o‘tirib-turish, sakrash mashqlari.
-
c. Sport elementlari bilan boyitilgan mashg‘ulotlar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
239
ISSN:3030-3613
Bunday mashg‘ulotlarda sport anjomlari (to‘p, halqa, arqon, to‘siqlar)dan
foydalaniladi.
Misollar: To‘pni qo‘ldan qo‘lga o‘tkazish, arqon bilan sakrash, halqa ichidan o‘tish.
-
d. Innovatsion pedagogik yondashuvlar
Zamonaviy pedagogik uslublar ham bolalarda jismoniy rivojlanishni qo‘llab-
quvvatlaydi:
- Montessori metodi – bolaga mustaqil harakat qilish erkinligi beriladi.
- Vygotskiy yondashuvi – bolalar murakkabroq harakatlarni o‘zlashtiradi.
3. O‘qituvchi va tarbiyachining roli
a. Har bir bolaga individual yondashuv – bolalarning sog‘lig‘i va tayyorgarlik
darajasi inobatga olinadi.
b. Rag‘bat va qo‘llab-quvvatlash – bolani maqtash orqali ishtirokga undash.
c. Xavfsizlik va nazorat – mashg‘ulotlarda xavfsizlik qoidalariga rioya qilish.
d. Ota-onalar bilan hamkorlik – ota-onalarni jarayonga jalb qilish orqali bola
rivojlanishini qo‘llab-quvvatlash.
1. Jismoniy qobiliyatlar tushunchasi va ularning turlari
Maktabgacha yoshdagi bolalarda jismoniy qobiliyatlar tabiiy holatda
shakllanadi, biroq ularni maqsadli mashg‘ulotlar orqali rivojlantirish juda muhim. Bu
qobiliyatlarga quyidagilar kiradi:
Tezkorlik – bolalarning harakatni tez bajarish, tez yugurish va reaksiya
ko‘rsatish layoqati.
Chaqqonlik – harakatlar o‘rtasida tez va muvofiq almashish qobiliyati (masalan,
yugurishdan to‘xtab sakrashga o‘tish).
Muvozanat – tana holatini saqlab turish va boshqarish (bir oyoqda turish,
to‘siqlardan o‘tish).
Kuch – asosan oyoq va qo‘l mushaklarini mustahkamlash (to‘p otish, tortishish
o‘yinlari).
Moslashuvchanlik – tana harakatlarining yumshoqligi va erkinligi (egilish,
cho‘zilish harakatlari).
Bu qobiliyatlar bolaning yoshiga mos ravishda, bosqichma-bosqich rivojlanadi.
Shuning uchun har bir yosh guruhiga mos metodlar tanlanishi zarur.
2. Maktabgacha ta’lim muassasalarida foydalaniladigan asosiy uslublar
a. Harakatli o‘yinlar orqali rivojlantirish
Bu uslub eng samarali va tabiiy hisoblanadi. Harakatli o‘yinlar bolani
charchatmaydi, balki uni o‘yinga jalb qilgan holda jismoniy mashq bajarishga undaydi.
Misollar:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
240
ISSN:3030-3613
“Kim tez yuguradi?”, “To‘pni olib kel” o‘yinlari – tezkorlik va chaqqonlikni
rivojlantiradi.
“Kim muvozanatini saqlaydi?”, “Ko‘r-ko‘rona yurish” – muvozanatni
mustahkamlaydi.
b. Ertalabki gimnastik mashqlar
Ertalabki mashg‘ulotlar bolaning kunni faol boshlashiga yordam beradi. Bunday
mashqlar 5-10 daqiqa davomida, musiqiy fon ostida bajarilishi tavsiya etiladi.
Misollar:
Qo‘lni aylantirish, belni egish, o‘tirib-turish, sakrash mashqlari.
Har bir mashq bolalarning yoshiga mos va xavfsiz bo‘lishi kerak.
c. Sport elementlari bilan boyitilgan mashg‘ulotlar
Bunday mashg‘ulotlarda sport anjomlari (to‘p, halqa, arqon, to‘siqlar)dan
foydalaniladi.
Misollar:
To‘pni qo‘ldan qo‘lga o‘tkazish – koordinatsiyani rivojlantiradi.
Arqon bilan sakrash – chaqqonlikni oshiradi.
Halqa ichidan o‘tish – muvozanat va moslashuvchanlikni rivojlantiradi.
d. Innovatsion pedagogik yondashuvlar
Ba’zi zamonaviy pedagogik uslublar bolalarda jismoniy rivojlanishni ham
ko‘zda tutadi:
Montessori metodi – bolaga mustaqil harakat qilish erkinligi beriladi, bu esa
uning tabiiy harakatlarini shakllantiradi.
Vygotskiy yondashuvi – bolalarning "yaqin rivojlanish zonasi"da ishlash orqali
murakkabroq harakatlarni o‘zlashtirishlariga yordam beradi.
3. O‘qituvchi va tarbiyachining roli
a. Har bir bolaga individual yondashuv
Bolalar bir xil jismoniy salohiyatga ega emas. Tarbiyachi ularning qiziqishi,
sog‘lig‘i, va tayyorgarlik darajasini inobatga olib mashg‘ulotlarni tashkil qilishi kerak.
b. Rag‘bat va qo‘llab-quvvatlash
Bola jismoniy mashqlarda ishtirok etganida, uni maqtov bilan rag‘batlantirish
kerak. Bu uning o‘ziga ishonchini oshiradi va faol ishtirok etishga undaydi.
c. Xavfsizlik va nazorat
Jismoniy mashg‘ulotlar vaqtida barcha xavfsizlik qoidalariga rioya qilish zarur.
Bolalarning harakati doimiy nazorat ostida bo‘lishi lozim.
d. Ota-onalar bilan hamkorlik
Ota-onalarni bola jismoniy faoliyatiga jalb etish orqali, uyda ham bolalar bilan
harakatli o‘yinlar o‘ynashlarini tavsiya qilish mumkin. Bu bolaning rivojlanishini
tezlashtiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
241
ISSN:3030-3613
Quyida ushbu mavzu bo‘yicha foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatini taklif
qilaman. Bu ro‘yxat ilmiy maqola, bitiruv malakaviy ish yoki tezisga qo‘shish uchun
mos keladi:
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 6-noyabrdagi PQ–4507-sonli
qarori “Maktabgacha ta’lim tizimini 2030-yilgacha rivojlantirish konsepsiyasi
to‘g‘risida”.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Maktabgacha ta’lim vazirligining “Maktabgacha
yoshdagi bolalar jismoniy tarbiyasi bo‘yicha metodik qo‘llanmasi”, Toshkent,
2021.
3.
G‘ulomova G.S. “Maktabgacha yoshdagi bolalarning jismoniy rivojlanishini
ta’minlashda pedagogik yondashuvlar”. – Toshkent: Ilm ziyo, 2020.
4.
Karimova M.Q. “Maktabgacha ta’lim metodikasi”. – Toshkent: Fan va texnologiya,
2019.
5.
Rahimova Z. “Harakatli o‘yinlar orqali bolalarning jismoniy qobiliyatlarini
rivojlantirish”. – “Ilm-fan va amaliyot” jurnali, 2022, №4.
6.
Vygotskiy L.S. “Pedagogik psixologiya”. – Moskva: Pedagogika, 1983.
7.
Montessori M. “Bola sirli tabiati”. – Toshkent: Yangi asr avlodi, 2018.
8.
Sharipova D.X. “Jismoniy tarbiya va sport metodikasi”. – Samarqand: Zarafshon,
2021.
