T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
185
ISSN:3030-3613
O‘QITUVCHINING KASBIY MAS’ULIYATI VA UNING PROFESSIONAL
FAOLIYATIDAGI PSIXOLOGIK JIHATLARI
Ravshanova Gulxayo Rustam qizi
Buxoro viloyati G'ijduvon tumani 43-maktab psixologi.
Annotatsiya:
Mas’uliyatli o‘qituvchi o‘z mehnati orqali ta’lim sifatiga,
jamiyatning madaniy salohiyatiga va kelajak avlodning kamolotiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. O‘qituvchining shaxsiy va pedagogik fazilatlari uning kasbiy faoliyatida
muvaffaqiyatga erishishining poydevorini tashkil etadi. Ushbu maqolada
o‘qituvchining kasbiy mas’uliyati va uning professional faoliyatdagi ahamiyati
yoritildi.
Kalit so‘zlar:
ta’lim samaradorligi, axloqiy sifatlar, o‘qituvchi, innovatsiya,
refleksiya, shaxsiy javobgarlik, kasbiy mas’uliyat, pedagogik faoliyat.
O‘qituvchining mas’uliyati — bu nafaqat shaxsiy fazilat, balki u pedagogik
kasbga xos bo‘lgan muhim psixologik-axloqiy mezonlardan biridir. U o‘qituvchining
muayyan pedagogik vaziyatni tahlil qilish, yuzaga kelishi mumkin bo‘lgan oqibatlarni
oldindan baholash, o‘z harakatlarini ongli tarzda tanlash va ularga javobgarlikni o‘z
zimmasiga olish qobiliyatini anglatadi. Bunday yondashuv, ayniqsa, o‘zgaruvchan
ijtimoiy muhitda pedagogdan yuqori darajadagi kasbiy refleksiya va ijtimoiy faollikni
talab etadi. O‘qituvchining mas’uliyati – bu, avvalo, uning ta’lim jarayonida
talabalarning bilim, ko‘nikma va kompetensiyalarni egallashiga sharoit yaratishdagi
faoliyati bilan belgilanadi. U nafaqat bilim beruvchi, balki har bir o‘quvchi shaxsini
shakllantirishda muhim ijtimoiy vositachi hamdir. Shuning uchun pedagogik
mas’uliyat o‘qituvchining kasbiy etikasiga, shaxsiy pozitsiyasiga va ijtimoiy burchiga
chambarchas bog‘liqdir.
Pedagogik mas’uliyatni tashkil etuvchi asosiy tarkibiy qismlar quyidagilardan
iborat:
- kasbiy yo‘nalish va o‘z kasbiga bo‘lgan fidoyilik;
- kasbiy ideallar va ularga sodiqlik;
- tashabbuskorlik va tashkilotchilik qobiliyati;
- adolat va talabchanlik;
- o‘zgaruvchan sharoitlarga moslasha olish (adaptivlik);
- ijodkorlik va intellektual faollik;
- hissiy-irodaviy barqarorlik;
- kuchli asab tizimi va professional bardoshlilik.
O‘qituvchi o‘z faoliyatida yuqoridagi sifatlarni uyg‘unlashtira olgan
taqdirdagina, u zamonaviy ta’lim oldiga qo‘yilgan vazifalarni muvaffaqiyatli amalga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
186
ISSN:3030-3613
oshira oladi. Ayniqsa, yosh avlod tarbiyasi va kamoloti uchun javobgarlikni o‘z
zimmasiga olish, pedagogning eng muhim axloqiy-psixologik vazifalaridan biridir.
Xulosa qilib aytganda, o‘qituvchining mas’uliyati — bu nafaqat kasbiy faoliyatining
ajralmas qismi, balki uning jamiyatdagi o‘rni va obro‘sini belgilovchi mezon
hisoblanadi.
Mas’uliyatli o‘qituvchi o‘z mehnati orqali ta’lim sifatiga, jamiyatning madaniy
salohiyatiga va kelajak avlodning kamolotiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. O‘qituvchining
shaxsiy va pedagogik fazilatlari uning kasbiy faoliyatida muvaffaqiyatga erishishining
poydevorini tashkil etadi. Agar pedagogda ushbu fazilatlar etarli darajada
shakllanmagan bo‘lsa, u holda quyidagi muhim pedagogik kompetensiyalarni to‘liq va
samarali amalga oshirish mushkul bo‘ladi: o‘quv materialini sodda va tushunarli
shaklda bayon etish, ijodiy yondashuv asosida ishlash, o‘quvchilarga iroda va tarbiya
orqali ijobiy ta’sir ko‘rsatish, jamoani shakllantirish va boshqarish, bolalarga mehr va
qiziqish bildirish, ta’sirchan va obrazli nutq vositasida muloqot qilish, hayotiy tajriba
va dars mazmunini uyg‘unlashtirish, shuningdek, pedagogik kuzatuvchanlik va
talabchanlikni uyg‘un ravishda namoyon etish.
Zamonaviy ta’limda o‘qituvchi faqat bilim beruvchi emas, balki pedagogik
voqelikni yaratuvchi, uni boshqaruvchi va doimiy takomillashtiruvchi subyekt sifatida
namoyon bo‘lmoqda. Bu jarayonda o‘qituvchining kasbiy mas’uliyati – uning
faoliyatidagi natijalar uchun javobgarlikni his qilishi, yuzaga keladigan vaziyatlarning
oqibatlarini oldindan baholay olishi va to‘g‘ri pedagogik yechimlar ishlab chiqish
qobiliyati bilan belgilanadi. Mas’uliyat pedagogik faoliyatning ajralmas kasbiy va
axloqiy jihatidir. Bu sifat quyidagi bilim va kompetensiyalarni o‘zlashtirishni talab
etadi:
- o‘quv fanining chuqur mazmuniy tushunchasiga ega bo‘lish;
- ta’limning zamonaviy nazariyalari va texnologiyalarini egallash;
- o‘quvchilarning o‘zlashtirishiga ta’sir etuvchi omillarni real tahlil qila bilish.
Pedagogik mas’uliyat — bu o‘qituvchining o‘z faoliyatining har bir bosqichi
uchun javobgar ekanligini anglab yetishi va harakatlarining natijalariga ongli
munosabatda bo‘lishidir. Bu sifat o‘qituvchining kasbiy va shaxsiy rivojlanishida
uzluksiz shakllanib boradi hamda bosqichma-bosqich murakkablik kasb etadi.
Mas’uliyat o‘z navbatida o‘qituvchi shaxsining ichki qadriyatlari, professional o‘zlik
identifikatsiyasi va jamiyat oldidagi ijtimoiy burchi bilan uzviy bog‘liqdir. “O‘qituvchi
mas’uliyati” tushunchasi o‘qituvchining o‘z faoliyatiga va uning natijalariga bo‘lgan
ongli, barqaror munosabati orqali namoyon bo‘ladi. Bu holatda pedagogik faoliyat
nafaqat kasb, balki shaxsiy taraqqiyot makoniga aylanishi lozim. O‘qituvchining o‘zini
pedagogik voqelikdagi faol ishtirokchi, yangilik va o‘zgarishlar tashabbuskori sifatida
anglash darajasi yuqori bo‘lsa, uning mas’uliyat hissi ham shunchalik yuksak bo‘ladi.
Shuningdek, har bir o‘qituvchi o‘zining shaxsiy va kasbiy o‘sishi uchun doimiy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
187
ISSN:3030-3613
javobgarlikka ega. Bu pedagogik mahoratning muhim tarkibiy qismi bo‘lib,
o‘qituvchidan o‘z ustida ishlashga, yangi bilimlarni egallashga, zamonaviy
texnologiyalarni o‘zlashtirishga va o‘quvchilarning ehtiyojlariga moslashishga doimiy
tayyorlikni talab qiladi.
O‘qituvchining kasbiy mahorati va mas’uliyatining rivojlanish ko‘rsatkichlari
O‘qituvchining kasbiy mahorati — bu uning ta’lim-tarbiya jarayonini samarali tashkil
etish, innovatsion yondashuvlarni joriy qilish, o‘quvchilar bilan samarali muloqot
o‘rnatish va pedagogik faoliyatda yuqori natijalarga erishish qobiliyatining ifodasidir.
Ushbu mahorat bir qancha psixologik va pedagogik omillar orqali namoyon bo‘ladi.
Jumladan, quyidagi kasbiy ko‘rsatkichlar o‘qituvchining professional yetukligini
aniqlashda muhim ahamiyatga ega:
- O‘z-o‘zini tanqid qilish qobiliyati – faoliyat natijalarini baholashda
obyektivlik va xatolardan xulosa chiqarish;
- O‘ziga nisbatan yuqori talabchanlik – shaxsiy va kasbiy o‘sishga intilish,
sifatga e’tibor;
- Nazariy va amaliy bilimlarni yangilashga intilish – ta’limdagi yangi
tendensiyalarni o‘zlashtirishga ochiqlik;
- Innovatsiyalarga moyillik – ilg‘or texnologiyalar va yondashuvlarni
pedagogik amaliyotga tatbiq etish;
- Tadqiqot faoliyatiga yo‘naltirilgan uslub – ilmiy izlanish va tajriba asosida o‘z
faoliyatini takomillashtirishga intilish.
Shu asosda, o‘qituvchi mas’uliyati faqat kasbiy faoliyat doirasida emas, balki
uning shaxsiy fazilatlari – fe’l-atvori, tafakkur doirasi, voqelikni idrok etish darajasi va
xatti-harakatlar tizimida ham aks etadi. O‘qituvchining kasbiy mas’uliyatini
rivojlantirish tizimi uzluksiz va kompleks yondashuvga asoslangan bo‘lishi lozim. Bu
jarayon ayniqsa malaka oshirish va qayta tayyorlash bosqichlarida bir-birini
to‘ldiruvchi elementlar sifatida shakllanadi.
Kasbiy mas’uliyatni shakllantirish jarayonining samarali kechishi quyidagi
omillarga bevosita bog‘liq:
1. Kognitiv, hissiy va xulqiy jihatlarning uyg‘unligi – bilim, his- tuyg‘u va xatti-
harakatlar birligi asosida mas’uliyat hissining mustahkamlanishi;
2. O‘zini o‘zi boshqarish va aks ettirish ko‘nikmalarining rivojlanishi –
o‘qituvchining o‘z faoliyatiga ongli yondashuvi;
3. Pedagogik maqsadlarni aniq belgilash qobiliyati – rejalashtirish va istiqbolni
belgilash kompetensiyasi;
4. O‘z faoliyati natijalarini tahlil qilish qobiliyati – muammoli vaziyatlarni
baholay olish va samarali yechim topish.
Zamonaviy ta’lim tizimi o‘qituvchidan nafaqat bilim beruvchini, balki
o‘quvchining individual xususiyatlarini ochib beruvchi, ta’lim va o‘z-o‘zini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
188
ISSN:3030-3613
tarbiyalashga barqaror motivatsiya shakllantiruvchi shaxs bo‘lishni talab qiladi.
O‘qituvchi faoliyatining asosiy maqsadi — har bir o‘quvchining imkoniyatlarini
maksimal darajada ro‘yobga chiqarishga ko‘maklashishdir. Pedagogning kasbiy
samaradorligi, avvalo, uning o‘quvchilarda shaxsiy va kasbiy rivojlanishga doir
mas’uliyat hissini shakllantira olishi bilan belgilanadi. Bunday vazifani bajara oluvchi
pedagog o‘z ishining mohiyatini chuqur anglagan, yuksak darajadagi mas’uliyat
hissiga ega bo‘lgan mutaxassisdir.
Mas’uliyat — bu shaxsning kasbiy xatti-harakatlarida ehtiyotkorlik, aniqlik,
ongli yondashuv va vazifalarni yakuniga yetkazishga bo‘lgan ichki ehtiyoji bilan
namoyon bo‘ladigan axloqiy va psixologik sifatdir. O‘qituvchi mas’uliyatga qanchalik
tayyor bo‘lsa, u o‘z kasbiga shunchalik jiddiy yondashadi va o‘z faoliyati natijalari
uchun shunchalik kuchli javobgarlikni his qiladi. Mas’uliyatni o‘z zimmasiga olish
uchun jasorat, ko‘p narsalar uchun javobgar bo‘lish qobiliyati. O‘qituvchining o‘z
faoliyatining ma’nosini anglashi - bu o‘qituvchilik faoliyatining oqibatlari uchun
javobgarlikni o‘z zimmasiga olishga yordam beradigan kasbiy maqsadlar va
qadriyatlar mavjudligining ko‘rsatkichidir. O‘qituvchiga uning pedagogik
faoliyatining mazmuni qanchalik aniq bo‘lsa, uning harakatlari shunchalik mas’uliyatli
bo‘ladi.
Foydalangan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Aлферoвa Е.И. Пcихoлoгичеcкие ocoбеннocти oтветcтвеннocти учителей в
прoцеccе прoфеccиoнaльнoгo cтaнoвления / Е.И.Aлферoвa, Э.Ф.Зеер П
Oбрaзoвaние и нaукa: Извеcтия Урaльcкoгo oтделения Рoccийcкoй aкaдемии
oбрaзoвaния. – 2007. – №6 (48). – C. 56 - 58.
2.
Лейфрид Н.В. Oтветcтвеннocть кaк личнocтнaя детерминaнтa предcтaвлений
oб уcпешнoм челoвеке: диcc. кaнд. пcихoл. нaук: 19.00.01 / Лейфрид Нaтaлья
Вaлерьевнa. – Крacнoдaр, 2006. – 220 c.
3.
Муздыбaев К. Oтветcтвеннocть личнocти в прoизвoдcтвеннoм кoллективе. //
Coциaльнo-пcихoлoгичеcкие прoблемы прoизвoдcтвеннoгo кoллективa. М.,
вт. Изд. «Oбрaзoвaния» 2007. – 284 c.
4.
Муздыбaев К. Cтрaтегия coвлaдaния c жизненными труднocтями // Журнaл
coциoлoгии и coциaльнoй aнтрoпoлoгии, 1998. C. 97. (1-Выпуcк).
