T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
171
ISSN:3030-3613
SATIRA VA HAQIQAT: ABDULLA QAHHOR IJODIDA JAMIYAT
TANQIDI
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Talaba:
Istamov Bekzodbek Bahriddinovich
Аnnоtаtsiyа:
Mazkur tezisda Abdulla Qahhor ijodidagi satira janrining
jamiyatdagi illatlarni fosh etishdagi o‘rni tahlil qilinadi. Adib asarlarida ko‘tarilgan
muammolar, ayniqsa, byurokratiya, johillik, riyokorlik kabi illatlar qanday satirik
vositalar orqali ochib berilgani yoritiladi. Qahhor satirasining zamonaviy jamiyat
uchun ahamiyati ham ko‘rib chiqiladi.
Kаlit sо‘zlаr:
satira, jamiyat tanqidi, Abdulla Qahhor, ijtimoiy illatlar, adabiy
tahlil.
Аnnоtаtiоn:
This thesis analyzes the role of satire in the works of Abdulla
Qahhor in exposing social flaws. It explores how the author uses literary tools to
criticize bureaucracy, ignorance, and hypocrisy. The importance of Qahhor’s satire in
the context of contemporary society is also discussed.
Key wоrds:
satire, social criticism, Abdulla Qahhor, social issues, literary
analysis.
Аннотация:
В данной тезисной работе рассматривается роль сатиры в
творчестве Абдуллы Каххара, направленная на разоблачение социальных
пороков. Анализируются произведения писателя, в которых сатирическими
средствами раскрываются проблемы бюрократии, невежества и лицемерия.
Также освещается значение сатиры Каххара в современном обществе.
Ключевые слова:
сатира, критика общества, Абдулла Каххар, социальные
проблемы, литературный анализ.
Adabiyot — jamiyatning ko‘zgusi. U orqali ijtimoiy muammolar, odamlar
orasidagi muomala, axloq va qarashlar tahlil etiladi. Xususan, satira janri bu borada
eng ta’sirchan vosita bo‘lib, kulgi orqali muammo ildiziga yetadi. Abdulla Qahhor –
o‘zbek adabiyotida satiraning kuchini to‘la namoyon qilgan ijodkordir. Uning hikoya
va pyesalarida jamiyatdagi illatlar keskin, ammo samimiy tahlil etiladi.
O‘zbek adabiyotida jamiyat hayotini badiiy ifodalashda satira janri o‘ziga xos
o‘rin tutadi. Satira — bu kulgidan vosita sifatida foydalanib, jamiyatdagi kamchilik va
illatlarni ochib berish san’atidir. Shu nuqtai nazardan qaraganda, Abdulla Qahhor
satirasining o‘zbek adabiyotidagi o‘rni alohida ahamiyatga ega.
Adib o‘z asarlarida oddiy kishilar hayotidagi kulgili holatlar ortidan chuqur
ijtimoiy muammolarni fosh etgan. Qahhorning satirasi qahramonlarning qilmishlari
ustidan emas, balki ularning o‘ylamay qilgan ishlari, jamiyatdagi beqarorlik va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
172
ISSN:3030-3613
sun’iylik ustidan kuladi. Uning “Tobutdan tovush”, “Sinchalak”, “Og‘riq tishi”,
“O‘liklar gapirmaydi” kabi asarlari kulgu orqali haqiqatni aytish, jamiyatdagi
nohaqliklarni tanqid qilish borasida muhim asarlardir.
Kirish qismida aytish joizki, Qahhor satirasi faqat o‘z davrining emas, balki
hozirgi kunning ham dolzarb muammolarini ko‘rsatib beradi. Zero, o‘zgarayotgan
zamonlarda insoniyatning ayrim illatlari baribir qayta-qayta namoyon bo‘lib turadi.
Bugungi kunda ham jamiyatda turli xil illatlar – rasmiyatchilik,
mansabparastlik, ikkiyuzlamachilik kabi salbiy holatlar uchraydi. Ularni ochiq tanqid
qilish har doim ham oson emas. Shu nuqtai nazardan, adabiyot, xususan, satira orqali
muammoga e’tibor qaratish dolzarbdir. Abdulla Qahhor asarlarida bu illatlar badiiy
vositalar bilan, tanqidiy ruhda yoritilgan. Bu esa uning asarlarini bugungi o‘quvchi
uchun ham muhim va dolzarb qiladi.
Bugungi globallashuv jarayonida inson va jamiyat munosabatlari
murakkablashib bormoqda. Har qanday taraqqiyot jamiyatda tanqidiy fikrlash,
haqiqatni ayta olish, noto‘g‘riliklarga qarshi kurashish kabi ijtimoiy immunitetni talab
etadi. Aynan shunday sharoitda satira eng kuchli madaniy vosita sifatida maydonga
chiqadi.
Abdulla Qahhor ijodi bu borada o‘zbek adabiyotining eng yorqin
namunalaridandir. U o‘z asarlarida qog‘ozbozlik, riyokorlik, johillik, lavozimparastlik,
ahloqsizlik, befarqlik kabi ko‘plab illatlarni ko‘rsatadi. Misol uchun:
“Sinchalak” hikoyasida oddiy muallimning shaxsiyatini tan olmagan rahbarlar
va ularning satirik portreti tasvirlanadi.
“Tobutdan tovush” hikoyasida esa amaldorlarning soxta g‘amxo‘rligi,
ikkiyuzlamachiligi kulgi ostiga olinadi.
Bunday asarlar bugungi kunda yosh avlodda tanqidiy fikrlash, ijtimoiy
adolatga bo‘lgan ishonchni shakllantirishda dolzarb ahamiyatga ega.
Muammo:
Jamiyatdagi ayrim salbiy holatlar hanuzgacha dolzarbligini yo‘qotmagan. Masalan,
“Tobutdan tovush” hikoyasida lavozim uchun yugur-yugur qilayotgan amaldorlar
obrazi bugungi kunda ham uchraydi.
Qahhor asarlarida ko‘tarilgan muammolar — bu adolatdan yiroqlik,
mansabparastlik, rasmiyatchilik, ikkiyuzlamachilik va johillik. Bu illatlar bugungi
jamiyatda ham turli shakllarda davom etmoqda. Masalan:
"Tobutdan tovush" hikoyasida boshliq marhum haqida eshitgach, tobutni
ochishga ruxsat so‘raydi – bu soxta ehtirom, lavozimparastlik va ikkinchi darajadagi
odamlarning ikir-chikirini ko‘rsatadi.
"O‘liklar gapirmaydi" hikoyasida esa notavon, bechora odamlarga nisbatan
jamiyatdagi befarqlik ochiq ko‘rsatiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
173
ISSN:3030-3613
Qahhor muammoni faqat ochib bermaydi, balki uni bartaraf etish yo‘llarini
ham ko‘rsatadi — bu yo‘l adolat, halollik, bilimli bo‘lish, jamiyatdagi har bir insonning
ichki o‘zgarishiga bog‘liq.
Yechim:
Qahhor uslubida ijod qiluvchi zamonaviy adiblar ko‘paytirilishi, maktab va oliy ta’lim
muassasalarida satira janriga e’tibor oshirilishi kerak. Shuningdek, adabiy tahlillar
orqali yoshlar ongiga jamiyatdagi salbiy illatlarga befarq bo‘lmaslik g‘oyasi
singdirilishi lozim.
Bunday muammolarni hal etish uchun bir necha yo‘nalishda harakat zarur:
Adabiyot orqali yoshlar ongida tanqidiy tafakkurni rivojlantirish.
Satirik asarlarni tahlil qilishni ta’lim tizimida kuchaytirish.
A.Qahhor ijodini faqat adabiyot emas, ijtimoiy madaniyat kontekstida
o‘rganish.
Tanqidni qabul qilish madaniyatini shakllantirish.
Qahhorning ijodidan saboq olish — bu faqat o‘tmish adabiyotini o‘rganish
emas, balki jamiyatga hozirgi kunda ham foydali bo‘lishga intilishdir.
Tahlil.
1.
“Tobutdan tovush” hikoyasidan parcha va tahlil.
Parcha:
“Domla vafot etgan kuniyoq mahalla faollari tobut tayyorlab, uyiga borishdi.
Ammo ichkaridan eshitilgan tovush barchani larzaga soldi: ‘Men hali o‘lmaganman!’.
Mahalla raisi to‘ng‘illadi: ‘O‘lganning gapiga quloq solib bo‘lmaydi, yurakda urish
yo‘q – demak o‘lgan’...”
Tahlil:
Bu parcha kulgili tuyulsa-da, unda juda
og‘ir haqiqat
yashiringan. Hikoya
voqealari absurd holatda qurilgan —
tobutdagi odam hali tirik
, ammo jamiyat
vakillari, ya’ni “faollar”, uning so‘zini inkor qilishadi. Bu —
jamiyatda inson
qadriyati pastga tushgan
, inson hayoti faqat tashqi belgilar bilan baholanadigan
muhitni fosh etadi.
Satiraning kuchi:
Bu yerda satira – kulgidan vosita sifatida ishlatilgan bo‘lsa-da, uning ostida
inson qadrini poymol qiluvchi jamiyatdagi rasmiyatchilik
tanqid qilinmoqda.
Haqiqat esa – tirik odamga o‘lik deya munosabatda bo‘layotgan jamiyatning
befarqligidir.
2. “Sinchalak” hikoyasidan parcha va tahlil
Parcha:
“Maktabga yangi direktor kelgan edi. Qariyb o‘ttiz yil ishlagan Sinchalak
domlani chaqirib, ‘sizni ishdan bo‘shatish niyatim yo‘q, faqat siz zamonga mos
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
174
ISSN:3030-3613
emassiz’, dedi. Sinchalak jilmayib javob berdi: ‘Zamonga emas, bolalarga mos bo‘lish
kerak, direktor janoblari’...”
Tahlil:
Bu satirik parcha orqali Abdulla Qahhor
tajribali, halol ustozlar qanday qilib
hurmatsizlikka uchrayotganini
fosh etadi. Rasmiyatchilik, mansabparastlik, yangilik
degan niqob ostidagi e’tiborsizlik tanqid ostiga olinmoqda. “Zamonga mos” bo‘lish
degani –
ko‘r-ko‘rona tizimga xizmat qilish emas
, balki haqiqat va bolaning
ruhiyatini tushunishdir.
Satiraning kuchi:
Qahhor bu yerda
kulgu orqali johilona rahbarlik siyosatini
fosh etadi.
Zamonaviy jamiyatda ham bu holat – haqiqiy mutaxassislarning qadrsizlanishi –
dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda.
3. “O‘liklar gapirmaydi” hikoyasidan parcha va tahlil
Parcha:
“Mahallada yillar davomida beminnat ishlagan otaxon vafot etdi. Da’volar
boshlandi: kim qanday xizmat qilganini isbotlash harakatlari, maktublar, yig‘ilishlar...
Otaxonning ro‘yxatga olinmagan mehnati esa hech kimga kerak emasdi.”
Tahlil:
Bu parcha orqali Qahhor
jamiyatda insonning faqat tirikligida emas,
o‘lgach ham qadrsizlanishini
ko‘rsatadi. Qog‘ozda yo‘q bo‘lsa — demak mavjud
emas. Bu — byurokratiyaning kulminatsion ko‘rinishi.
Satiraning kuchi:
Hikoya kulgili, biroq juda
achchiq haqiqatga boy
. Hamma faqat o‘z foydasi
uchun harakat qilayotgan jamiyatda oddiy odamning bexabar yo‘q bo‘lib ketishini
Qahhor satira orqali fosh etgan.
4. “Og‘riq tishi” hikoyasidan parcha va tahlil
Parcha:
“Qahramon og‘riq tishini olib tashlash o‘rniga do‘xtirga murojaat qilishdan
qochadi. Har xil maslahatlar, tabiiy davo, duo… oxiri og‘riq chidab bo‘lmas holga
yetadi. Shunda borib, ikki daqiqada tishini olib tashlashadi.”
Tahlil:
Bu hikoya
psixologik satira
ga asoslangan. Inson o‘z muammosiga duch
kelganda uni hal qilish o‘rniga turli
chetlab o‘tish yo‘llarini
tanlaydi. Bu —
jamiyatdagi qaror qabul qilishdagi sustkashlik, muammoni e’tirof etishdan qo‘rquv,
aniq harakatdan qochishni ramziy ko‘rinishda ifodalaydi.
Satiraning kuchi:
Qahhor oddiy voqeani kulgi bilan berib,
inson ruhiyatidagi zaiflik, qo‘rquv
va noaniqlik
ni tanqid qiladi. Bugungi kundagi hayotda ham bu muammo —
muammodan qochish va uni vaqtinchalik yechimlar bilan yopishga urinish dolzarbdir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
175
ISSN:3030-3613
Xulosa.
Satira — jamiyatga oynadir. Unda aks etgan illatlar o‘z vaqtida tan olinmasa,
ularning ildizi chuqurlashadi. Abdulla Qahhor asarlaridagi satirik obrazlar har doim
hayotiy, tanish, achchiq va kulgili. Ular nafaqat kuldiradi, balki og‘riq bilan fikr
yuritishga majbur qiladi.
Adibning har bir asarida satira orqali berilgan haqiqat — bu faqat qahramonlar
bilan bog‘liq emas, balki har bir o‘quvchining o‘z ichki dunyosini aks ettiruvchi
ko‘zgudir. Bugungi o‘zbek jamiyati uchun ham bu asarlarning ta’siri katta. Tanqidni
to‘g‘ri anglaydigan jamiyat taraqqiyot sari dadil odimlaydi.
Shunday ekan, Qahhor satirasini o‘rganish — faqat adabiy zavq emas, balki
ijtimoiy ongni tarbiyalovchi jarayondir. U bizga qanday fikrlash, qanday yashash va
qanday jamiyat bo‘lishni eslatib turadi.
Abdulla Qahhor ijodida satira vositasi orqali jamiyat tanqidi juda kuchli
ifodalangan. Uning asarlari o‘quvchini nafaqat kuldiradi, balki o‘ylantiradi,
muammoni tan olishga undaydi. Bugungi kunda bu ijod namunalarini o‘rganish,
ulardan saboq olish – jamiyat taraqqiyoti uchun muhim vositadir. Adib satirasi badiiy
mahorati va hayotiy haqiqat bilan uyg‘unlashganligi sababli, bugungi kun uchun ham
dolzarb ahamiyatga egadir.
Abdulla Qahhorning ushbu asarlaridagi satira:
- Jamiyatdagi beparvolikni ochib beradi
;
- Boshqaruvdagi nohaqliklarni fosh qiladi
;
- Inson qadrsizligi va rasmiyatchilikni kulgi orqali tanqid qiladi
;
- Kulgidan ko‘ra og‘riqli haqiqatni ifodalaydi
.
Shunday qilib, Qahhor ijodi o‘z davrining muammolarini yoritgan bo‘lsa-da, uning
asarlaridagi
g‘oya, tanqid va haqiqat
bugungi kun uchun ham
darak beruvchi
ko‘zgudir.
АDАBIYОTLАR RО‘YXАTI
1.
Abduazizov A.
O‘zbek adabiy tanqidi
– Toshkent: Fan, 2015. – 276 b.
2.
Abdulla Qahhor.
Asarlar to‘plami
. 5 jildlik. – Toshkent: G‘afur G‘ulom nomidagi NMIU,
2011.
3.
Abdulla Qahhor.
Tobutdan tovush
(hikoyalar). – Toshkent: Yozuvchi, 1986.
4.
Erkinov A.
Satira san’ati va o‘zbek adabiyoti
. – Toshkent: O‘qituvchi, 2003. – 142 b.
5.
Karimov N.
Abdulla Qahhor satirasi va badiiy tafakkuri
. – Toshkent: Mumtoz so‘z, 2006.
– 158 b.
6.
Qo‘chqorova M.
Adabiyot nazariyasi asoslari
. – Toshkent: Tafakkur bo‘stoni, 2020.
7.
Sharipov N.
O‘zbek hikoyachiligi taraqqiyoti: Qahhor an’analari
. – Toshkent: Fan, 2009.
8.
Yo‘ldoshev A.
Adabiyotda kulgi va haqiqat
. – Toshkent: Yozuvchi, 1995. – 112 b.
