T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
295
ISSN:3030-3613
O'QUVCHILAR PSIXIKASINING RIVOJLANISH BOSQICHLARI
Jummayeva Mehriniso Safarboyevna
Surxondaryo viloyati Boysun tumani
13- umumta`lim maktab psixologi
Annotatsiya:
O'quvchilar psixologiyasi - ta'lim jarayonida bolalar va
o'smirlarning rivojlanish xususiyatlarini, ularning shaxsiy va ijtimoiy holatini
o'rganadigan soha hisoblanadi.
Kalit so'zlar:
ruhiy holat psixologik rivojlanish, motivatsiya, qiziqishlar,
shaxsiy xususiyatlar, ijtimoiy muhit, madaniy omillar, psixologik maslahat, korreksiya
KIRISH
O'quvchilarning psixologik rivojlanish bosqichlari, ularning motivatsiyasi va
qiziqishlari, shaxsiy xususiyatlari va stress bilan kurashish usullari ko'rib chiqiladi.
Shuningdek, ijtimoiy va madaniy omillar, oilaviy qo'llab-quvvatlash va ijtimoiy
muhitning o'quvchilar ta'limiga ta'siri haqida ham so'z yuritiladi. Bu maqolada
o'quvchilarning psixologik rivojlanishi, ularning motivatsiya va qiziqishlari, hamda
ta'lim jarayonidagi stress va uning boshqarilishi haqida so'z yuritamiz.
Rivojlanish bosqichlari
O'quvchilarning psixologik rivojlanishi yoshiga qarab turli bosqichlardan o'tadi:
1.
Bolalik davri (6-11 yosh): Bu davrda bolalar asosiy bilimlarni
o'zlashtiradi, o'qish, yozish va matematikani o'rganadi. Ularning e'tibor va xotira
qobiliyatlari rivojlanadi. O'quvchilar o'z-o'zini anglashni boshlaydi va ijtimoiy
ko'nikmalarni rivojlantiradi.
2.
O'smirlik davri (12-18 yosh): Bu davrda o'quvchilar o'zlarini katta hayotga
tayyorlashadi. Jismoniy va psixologik o'zgarishlar ro'y beradi. Ularning mustaqil
fikrlash qobiliyatlari rivojlanadi, ijtimoiy rollar va o'z-o'zini aniqlash muhim ahamiyat
kasb etadi.
Motivatsiya va qiziqishlar
O'quvchilarning o'qishga bo'lgan motivatsiyasi va qiziqishlari ta'lim jarayonida
muhim rol o'ynaydi. Motivatsiya ikki turga bo'linadi:
1.
Ichki motivatsiya: Bu o'quvchilarni qiziqishlari va o'rganishga bo'lgan
tabiiy ishtiyoq bilan bog'liq. Ichki motivatsiya yuqori bo'lgan o'quvchilar yangi
bilimlarni kashf qilish va muammolarni hal qilishdan zavq olishadi.
2.
Tashqi motivatsiya: Bu tashqi omillar, masalan, baholar, mukofotlar yoki
jazo orqali boshqariladi. Tashqi motivatsiya ba'zida qisqa muddatli natijalar berishi
mumkin, lekin uzoq muddatda ichki motivatsiyani rivojlantirish muhimdir.
Stress va uning boshqarilishi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
296
ISSN:3030-3613
Ta'lim jarayonida o'quvchilar stressni boshdan kechirishlari mumkin. Bu
stressning sabablari turli xil bo'lishi mumkin: imtihonlar, uy vazifalari, o'qituvchi va
otaonalarning talab va kutilmalari, ijtimoiy muhit. Stressni boshqarish uchun quyidagi
usullar foydali bo'lishi mumkin:
1.
Time-management ko'nikmalari: O'quvchilarga vaqtni to'g'ri taqsimlashni
o'rgatish, uy vazifalarini vaqtida bajarish, dam olish va dars o'rtasidagi muvozanatni
saqlash.
2.
Sport va jismoniy mashqlar: Jismoniy faollik stressni kamaytiradi va
umumiy sog'liqni yaxshilaydi.
3.
Psixologik
yordam:
Maktablarda
psixologlarning
mavjudligi
o'quvchilarga o'z muammolari va his-tuyg'ulari bilan bo'lishishga yordam beradi.
. Iqtidori va qobiliyatlari: O'quvchilarning intelektual qobiliyatlari, matematik
yoki lingvistik ko'nikmalari, badiiy yoki sport qobiliyatlari ta'lim jarayonida ularga
qanday yondashishni belgilaydi. O'qituvchilar bu qobiliyatlarni aniqlab, ularni
rivojlantirishga yordam berishi kerak.
O'z-o'zini boshqarish: O'quvchilar o'z-o'zini boshqarish va o'z-o'zini motivatsiya
qilish qobiliyatlariga ega bo'lishlari ta'lim jarayonida muvaffaqiyatga erishish uchun
muhimdir. Bu qobiliyatlar bolalarda mas'uliyat, mustaqillik va tashabbuskorlikni
rivojlantirishga yordam beradi.
Emotsional barqarorlik: Emotsional barqarorlik o'quvchilarning stress bilan
qanday kurashishi, ijtimoiy vaziyatlarda qanday munosabatda bo'lishlari va umumiy
psixologik farovonliklarini belgilaydi. O'qituvchilar va ota-onalar o'quvchilarning
emotsional holatini nazorat qilish va ularni qo'llab-quvvatlashga katta e'tibor berishlari
kerak.
Oilaviy qo'llab-quvvatlash: Ota-onalarning bolalarga nisbatan qo'llab-
quvvatlashi va qiziqishi o'quvchilarning motivatsiyasi va o'qishga bo'lgan
munosabatiga katta ta'sir ko'rsatadi. Oilaviy qo'llab-quvvatlashning etarli bo'lishi
bolalarning muvaffaqiyatli ta'lim olishiga yordam beradi.
Ijtimoiy muhit: O'quvchilarni o'rab turgan ijtimoiy muhit, do'stlar va jamiyatning
umumiy munosabati o'quvchilarning o'ziga bo'lgan ishonch va ta'limga bo'lgan
qiziqishlarini belgilaydi. Ijobiy ijtimoiy muhit o'quvchilarning o'zlarini qulay his
qilishlariga va o'qishga motivatsiya bo'lishlariga yordam beradi.
XULOSA
O'quvchilar psixologiyasi ta'lim jarayonining ajralmas qismi hisoblanadi va
o'quvchilarning muvaffaqiyatli ta'lim olishida muhim rol o'ynaydi. O'quvchilarning
rivojlanish bosqichlari, motivatsiya va qiziqishlari, shaxsiy xususiyatlari hamda
ijtimoiy va madaniy omillari haqida chuqur tushunchaga ega bo'lish, ularning
psixologik va akademik farovonligini ta'minlash uchun zarurdir. O'qituvchilar va
otaonalar o'quvchilarning psixologik xususiyatlarini inobatga olgan holda ta'lim
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
297
ISSN:3030-3613
jarayonini moslashtirishi va qo'llab-quvvatlashi, ularning ta'limga bo'lgan qiziqishini
oshirishda katta ahamiyatga ega. Shu bilan birga, psixologik maslahat va differensial
ta'lim kabi strategiyalar o'quvchilarning muvaffaqiyatli ta'lim olishlariga yordam
beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Bandura, A. (1986). Social Foundations of Thought and Action: A Social
Cognitive Theory. Englewood Cliffs, NJ: Prentice-Hall.
2.
Maslow, A. H. (1943). A Theory of Human Motivation. Psychological Review,
50(4), 370-396.
3.
Deci, E. L., & Ryan, R. M. (2000). The "What" and "Why" of Goal Pursuits:
Human Needs and the Self-Determination of Behavior. Psychological Inquiry,
11(4), 227-268.
4.
Bronfenbrenner, U. (1979). The Ecology of Human Development: Experiments by
Nature and Design. Cambridge, MA: Harvard University Press.
5.
Internet materiallari
