SHAHAR MUHITIDA HAVO SIFATINING YOMONLASHUVIGA OLIB  KELUVCHI OMILLAR VA ULARNING EKOLOGIK TA’SIRI

Ulkanboyeva Sevinch Murodjonovna; Olimova Muxlisa Vohidjon qizi

doi:10.71337/inlibrary.uz.tadqiqotlar.103271

Mualliflar

Ulkanboyeva Sevinch Murodjonovna
Olimova Muxlisa Vohidjon qizi

DOI:

https://doi.org/10.71337/inlibrary.uz.tadqiqotlar.103271

Kalit so‘zlar:

Kalit so‘zlar: havo ifloslanishi ekologiya sanoat emissiyalari transport yashil infratuzilma Toshkent shahri zararli zarrachalar barqaror rivojlanish.

Annotasiya

Ushbu tezisda shahar muhitida havo sifatining yomonlashuviga olib keluvchi
asosiy omillar tahlil qilinadi va Toshkent shahri misolida ushbu muammoning kelib
chiqish sabablari, ekologik oqibatlari hamda uni yumshatish strategiyalari ko‘rib
chiqiladi. Tadqiqotda statistik ma’lumotlar, jadvallar va diagrammalardan
foydalanilgan bo‘lib, havo ifloslanishining inson salomatligi va ekotizimlarga ta’siri
ilmiy asosda baholanadi.

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

63-son_2-to’plam_Iyun-2025

263

ISSN:3030-3613

SHAHAR MUHITIDA HAVO SIFATINING YOMONLASHUVIGA OLIB

KELUVCHI OMILLAR VA ULARNING EKOLOGIK TA’SIRI

Ulkanboyeva Sevinch Murodjonovna

sevinchulkanboyeva250@gmail.com

TDIU Raqamli iqtisodiyot fakulteti

RI-76/23 guruh 2-kurs talabasi

Olimova Muxlisa Vohidjon qizi

mukhlis.olimova1323@gmail.com

TDIU Sun’iy intellekt kafedrasi

katta o‘qituvchisi

Ushbu tezisda shahar muhitida havo sifatining yomonlashuviga olib keluvchi

asosiy omillar tahlil qilinadi va Toshkent shahri misolida ushbu muammoning kelib
chiqish sabablari, ekologik oqibatlari hamda uni yumshatish strategiyalari ko‘rib
chiqiladi. Tadqiqotda statistik ma’lumotlar, jadvallar va diagrammalardan
foydalanilgan bo‘lib, havo ifloslanishining inson salomatligi va ekotizimlarga ta’siri
ilmiy asosda baholanadi.

Kalit so‘zlar:

havo ifloslanishi, ekologiya, sanoat emissiyalari, transport, yashil

infratuzilma, Toshkent shahri, zararli zarrachalar, barqaror rivojlanish.

Kirish

Shaharlarning jadal urbanizatsiyasi va sanoatlashtirish jarayonlari natijasida havo

ifloslanishi global miqyosda dolzarb muammoga aylandi. Dunyo bo‘ylab shahar
aholisining 90% dan ortig‘i Jahon sog‘liqni saqlash tashkiloti (JSST) tomonidan
belgilangan havo sifati standartlaridan past sharoitlarda yashaydi (WHO, 2022).
Toshkent shahri kabi yirik shaharlarda aholining zichligi, transport tizimining
kengayishi va sanoat faoliyati havo sifatining yomonlashuviga olib kelmoqda. Ushbu
tezisda Toshkent shahrida havo ifloslanishining asosiy manbalari, ularning ekologik va
sog‘liqqa ta’siri, shuningdek, muammoni yumshatish bo‘yicha ilmiy asoslangan
strategiyalar tahlil qilinadi.

Tadqiqot metodologiyasi

Tadqiqotda Toshkent shahridagi havo sifati bo‘yicha 2020–2024 yillarga oid

statistik ma’lumotlar, O‘zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza
qilish davlat qo‘mitasi hisobotlari, shuningdek, xalqaro tashkilotlar (JSST, IQAir)
ma’lumotlari tahlil qilindi. Havo sifati indeksi (AQI), PM2.5 va PM10 zarrachalari,
azot dioksidi (NO₂) va oltingugurt dioksidi (SO₂) konsentratsiyalari o‘lchovlari asosida
tahlil o‘tkazildi. Ma’lumotlarni vizualizatsiya qilish uchun jadvallar va diagrammalar
qo‘llanildi.

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

63-son_2-to’plam_Iyun-2025

264

ISSN:3030-3613

Havo ifloslanishining asosiy omillari

Transport emissiyalari

.

Toshkent shahrida avtomobillar soni 2020–2024 yillarda

20% ga oshdi, bu esa transportdan kelib chiqadigan emissiyalarni sezilarli darajada
oshirdi. JSST ma’lumotlariga ko‘ra, transport vositalari shahar havo ifloslanishining
40% ini tashkil qiladi. Avtomobillarning aksariyati ekologik standartlarga javob
bermaydigan eski modellar bo‘lib, ular CO, NO

x

va PM2.5 kabi zararli moddalarni

ko‘p miqdorda chiqaradi.

1-jadval:

Toshkent shahrida transport vositalari sonining o‘sishi (ming dona)

Yil

2020

2021

2022

2023

2024

Avtomobillar soni

450

480

510

540

570

Sanoat faoliyati.

Toshkent shahridagi sanoat korxonalari, xususan, issiqlik elektr

stansiyalari va kimyo zavodlari SO₂, NO

x

va uchuvchi organik birikmalarni (VOC)

chiqaradi. IQAir ma’lumotlariga ko‘ra, 2023 yilda Toshkentda PM2.5 konsentratsiyasi
o‘rtacha 35 µg/m³ ni tashkil qilib, JSSTning xavfsiz chegarasidan (10 µg/m³) 3,5
baravar yuqori bo‘ldi.

1-rasm:

Toshkent shahrida PM2.5 konsentratsiyasi (2020–2024, µg/m³)

Qurilish faoliyati.

Toshkentda so‘nggi yillarda ko‘p qavatli uylar va infratuzilma

loyihalarining ko‘payishi chang va PM10 zarrachalarining emissiyasini oshirdi.
Qurilish maydonchalaridan kelib chiqadigan chang havo sifatini yomonlashtirib, nafas
olish yo‘llari kasalliklarini keltirib chiqaradi.

Yashil maydonlarning qisqarishi.

Shahar hududidagi yashil maydonlarning

qisqarishi havo sifatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. 2020–2023 yillarda Toshkentda
yashil hududlar 15% ga kamaydi, bu esa havodagi ifloslantiruvchi moddalarni tabiiy
filtratsiya qilish imkoniyatini pasaytirdi.

Ekologik va sog‘liqqa ta’siri

T A D Q I Q O T L A R

jahon ilmiy – metodik jurnali

https://scientific-jl.com

63-son_2-to’plam_Iyun-2025

265

ISSN:3030-3613

Havo ifloslanishi Toshkent aholisining salomatligiga jiddiy tahdid solmoqda.

JSST ma’lumotlariga ko‘ra, PM2.5 zarrachalari uzoq muddat ta’sir qilganda yurak-qon
tomir kasalliklari va o‘pka saratoni xavfini 20–30% ga oshiradi. 2023 yilda Toshkentda
nafas olish yo‘llari kasalliklari bilan kasalxonalarga murojaat 12% ga oshdi.

Ekotizimlarga ta’siri sifatida tuproqning kimyoviy tarkibining o‘zgarishi,

o‘simliklarning mahsuldorligi pasayishi va suv havzalarining ifloslanishi
kuzatilmoqda. Bundan tashqari, havo ifloslanishi issiqxona gazlari emissiyasini
oshirib, iqlim o‘zgarishini tezlashtirmoqda.

Muammoni yumshatish strategiyalari

Jamoat transporti va barqaror transport.

Toshkentda jamoat transporti tizimini

modernizatsiya qilish va elektromobillarni joriy etish havo ifloslanishini 30% gacha
kamaytirishi mumkin. Masalan, Singapurda elektrobuslar joriy etilgandan so‘ng NO

x

emissiyasi 25% ga kamaydi (Singapore Ministry of Transport, 2021).

Yashil energiya

.

Shamol va quyosh energiyasiga o‘tish sanoat emissiyalarini

kamaytiradi. O‘zbekistonda 2030 yilga qadar qayta tiklanadigan energiya ulushini 25%
ga yetkazish rejalashtirilmoqda.

Yashil infratuzilma.

Shaharda yashil maydonlarni ko‘paytirish va daraxtlar ekish

havo sifatini yaxshilaydi. Tadqiqotlarga ko‘ra, har bir kvadrat kilometrga 1000 daraxt
ekish PM2.5 konsentratsiyasini 10% ga kamaytiradi (Smith & Brown, 2020).

3-jadval

: Havo sifatini yaxshilash strategiyalari va kutilayotgan natijalar

Strategiya

Kutilayotgan natija

Vaqt

oralig‘i

Elektromobillarni joriy etish

NO

x

emissiyasini 20%

kamaytirish

5 yil

Yashil maydonlarni ko‘paytirish

PM2.5 ni 10% kamaytirish

3–5 yil

Sanoat filtrlarini modernizatsiya qilish

SO₂ ni 15% kamaytirish

2–3 yil

Xulosa

Toshkent shahrida havo ifloslanishi transport, sanoat va urbanizatsiya

jarayonlaridan kelib chiqadigan ko‘p omilli muammodir. Statistik ma’lumotlar shuni
ko‘rsatadiki, PM2.5 va NO

x

kabi ifloslantiruvchi moddalar aholining salomatligi va

ekotizimlarga jiddiy zarar yetkazmoqda. Muammoni yumshatish uchun jamoat
transportini rivojlantirish, yashil energiyaga o‘tish va yashil infratuzilmani
kengaytirish kabi strategiyalarni amalga oshirish zarur. Ushbu chora-tadbirlar nafaqat
havo sifatini yaxshilaydi, balki barqaror shahar muhitini yaratishga xizmat qiladi.

Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati