T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
246
ISSN:3030-3613
HARAKATLI O’YINLARNING MAKTABGACHA YOSHDAGI BOLALAR ASAB
TIZIMI FIZIOLOGIYASI RIVOJLANISHIGA TA’SIRI
Ismatova Nilufarxon G‘anixo‘ja qizi
Toshkent shahar Mirzo Ulugʻbek tumani
Tarbiyachi 390-sonli KTIMTT (ko‘p tarmoqli
ixtisoslashtirilgan maktabgacha ta’lim tashkiloti)
Annotatsiya
Ushbu maqolada harakatli o‘yinlarning maktabgacha yoshdagi bolalar asab
tizimiga ko‘rsatadigan fiziologik ta’siri yoritiladi. Harakatli o‘yinlar bolalarning
psixomotor rivojlanishi, harakat koordinatsiyasi, reflekslari va markaziy asab tizimi
faoliyatining takomillashuviga qanday ijobiy ta’sir ko‘rsatishi ilmiy asosda tahlil
qilinadi.
Kalit so‘zlar:
harakatli o‘yinlar, asab tizimi, fiziologiya, maktabgacha yosh,
rivojlanish.
Asosiy qism
1. Maktabgacha yoshdagi bolalarda asab tizimi rivojlanishining fiziologik
xususiyatlari
Maktabgacha yosh — bolaning tug‘ilganidan taxminan 6–7 yoshgacha bo‘lgan
davrini qamrab oladi. Bu davrda bolaning asab tizimi juda jadal sur’atlarda rivojlanadi.
Markaziy asab tizimi (MAT) va periferik asab tizimi bu bosqichda hali to‘liq
shakllanmagan bo‘lsa-da, sezilarli darajada faollik ko‘rsatadi...
2. Harakatli o‘yinlarning asab tizimiga ko‘rsatadigan ijobiy ta’siri
Harakatli o‘yinlar – bu bolalar tomonidan zavq bilan bajariladigan, faol jismoniy
harakatlarni talab qiladigan, qoidali yoki ixtiyoriy faoliyat turidir. Ular asab tizimi
uchun tabiiy trenajyor vazifasini o‘taydi...
3. Pedagogik va psixologik tadqiqotlar natijalari
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, harakatli o‘yinlarda muntazam ishtirok etgan
bolalar: ancha harakatchan, chaqqon va muvozanatli bo‘ladi; ijtimoiy ko‘nikmalari
yuqori darajada shakllanadi...
1. Maktabgacha yoshdagi bolalarda asab tizimi rivojlanishining fiziologik
xususiyatlari
Maktabgacha yosh — bolaning tug‘ilganidan taxminan 6–7 yoshgacha bo‘lgan
davrini qamrab oladi. Bu davrda bolaning asab tizimi juda jadal sur’atlarda rivojlanadi.
Markaziy asab tizimi (MAT) va periferik asab tizimi bu bosqichda hali to‘liq
shakllanmagan bo‘lsa-da, sezilarli darajada faollik ko‘rsatadi. Aynan shu davrda:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
247
ISSN:3030-3613
miya po‘stlog‘i va osti tuzilmalarining faoliyati jadallashadi, sezgi organlari
(ko‘rish, eshitish, hid bilish va boshqalar) orqali miyaga yuborilayotgan axborotlar
tahlili murakkablashadi, neyronlararo sinapslar soni ortadi va ularning o‘zaro aloqasi
takomillashadi, reflektor faoliyatlar rivojlanadi.
Bu holatlar bolada xotira, diqqat, emotsional holat va muvozanatli
harakatlarning shakllanishi uchun fiziologik poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Bola
qanchalik faol harakat qilsa, shunchalik ko‘p sezgi axboroti miya tomonidan qayta
ishlanadi va bu markaziy asab tizimi rivojlanishiga kuchli rag‘bat bo‘ladi.
2. Harakatli o‘yinlarning asab tizimiga ko‘rsatadigan ijobiy ta’siri
Harakatli o‘yinlar – bu bolalar tomonidan zavq bilan bajariladigan, faol jismoniy
harakatlarni talab qiladigan, qoidali yoki ixtiyoriy faoliyat turidir. Ular asab tizimi
uchun tabiiy trenajyor vazifasini o‘taydi. Harakatli o‘yinlarning fiziologik ahamiyati
quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
a) Harakat koordinatsiyasi va reflekslar takomillashadi.
Ko‘p harakat talab qiladigan o‘yinlar (masalan, "Topni ushla", "Kim tezroq
yuguradi?", "Halqa ichiga kir") orqali bolaning tanasi va miyasi o‘rtasidagi uzviy aloqa
kuchayadi. Bu esa reflektor harakatlarning tezkor va aniq bajarilishiga olib keladi.
b) Diqqat va tezkor fikrlash rivojlanadi.
O‘yin davomida boladan bir vaqtning o‘zida bir necha omilni hisobga olish
(qarshi tomondagi ishtirokchi harakati, to‘p yo‘nalishi, vaqt chegarasi va hokazo) talab
etiladi. Bu esa asab tizimining kognitiv (bilish) faoliyatlarini faollashtiradi.
c) Stressga chidamlilik va emotsional muvozanat shakllanadi.
Bolalar o‘yin orqali ijobiy emotsiyalar oladi, kuchli quvonch va zavqni boshdan
kechiradi. Bu holat neyromediatorlar (dopamin, serotonin) ajralishini faollashtiradi.
Ular esa asab tizimining barqaror faoliyatini ta’minlaydi va stressga chidamlilikni
oshiradi.
d) Vestibulyar apparatni faollashtiradi.
Aylanish, sakrash, muvozanat saqlash talab qilinadigan o‘yinlar vestibulyar
apparatni rag‘batlantirib, bolaning fazoviy fikrlash va holatni saqlash qobiliyatini
oshiradi.
e) Ijtimoiylashuv va til rivoji bilan bog‘liq neyron aloqalar mustahkamlanadi.
O‘yin jarayonida bola boshqa bolalar bilan muloqotga kirishadi, bu esa til
markazlarining faollashuvi va eshitish analizatori bilan bog‘liq neyron yo‘llarning
takomillashuviga olib keladi.
3. Pedagogik va psixologik tadqiqotlar natijalari
Tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, harakatli o‘yinlarda muntazam ishtirok etgan
bolalar:
ancha harakatchan, chaqqon va muvozanatli bo‘ladi;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_2-to’plam_Iyun-2025
248
ISSN:3030-3613
ijtimoiy ko‘nikmalari (hamkorlik, navbat kutish, qoidaga rioya qilish) yuqori
darajada shakllanadi;
asab tizimi kuchli va barqaror bo‘ladi;
muhim fazoviy tushunchalar (yuqoriga, pastga, orqaga, oldinga kabi) ni tezroq
anglab oladi.
Masalan, A.R. Luriyaning nevropsixologik tadqiqotlarida bolalarda harakat
orqali idrokning faollashuvi asab tizimi rivoji bilan bevosita bog‘liqligi isbotlangan.
Shuningdek, N.I. Krasnogorskaya va E.A. Arkinning ishlanmalarida ham harakatli
faoliyatning bola fiziologiyasiga ta’siri chuqur o‘rganilgan.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Luriya A.R. O‘smirlar nevropsixologiyasi. – Moskva: Pedagogika, 2004.
2.
Arkin E.A. Bolalar harakatlari va markaziy asab tizimi faoliyati. – Toshkent: Fan,
1999.
3.
Krasnogorskaya N.I. O‘yin faoliyatining psixofiziologik asoslari. – Moskva:
Prosveshchenie, 1985.
4.
Xolmatov Sh.X. Maktabgacha yoshdagi bolalar fiziologiyasi. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2015.
5.
Jo‘raev A. Bolalar jismoniy tarbiyasi nazariyasi va metodikasi. – Toshkent: Yangi
asr avlodi, 2020.
6.
Karimova D.X. Asab tizimi fiziologiyasi asoslari. – Samarqand: SamDTI
nashriyoti, 2018.
7.
Yusufova Z.N. Maktabgacha ta’lim psixologiyasi. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2021.
8.
Luriya A.R. O‘smirlar nevropsixologiyasi. – Moskva: Pedagogika, 2004.
9.
Arkin E.A. Bolalar harakatlari va markaziy asab tizimi faoliyati. – Toshkent: Fan,
1999.
10.
Krasnogorskaya N.I. O‘yin faoliyatining psixofiziologik asoslari. – Moskva:
Prosveshchenie, 1985.
11.
Xolmatov Sh.X. Maktabgacha yoshdagi bolalar fiziologiyasi. – Toshkent:
O‘qituvchi, 2015.
12.
Jo‘raev A. Bolalar jismoniy tarbiyasi nazariyasi va metodikasi. – Toshkent: Yangi
asr avlodi, 2020.
13.
Karimova D.X. Asab tizimi fiziologiyasi asoslari. – Samarqand: SamDTI
nashriyoti, 2018.
14.
Yusufova Z.N. Maktabgacha ta’lim psixologiyasi. – Toshkent: Ilm Ziyo, 2021.
