T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
133
ISSN:3030-3613
OʻYIN FAOLIYATI YORDAMIDA OʻQUVCHILARNING AQLIY
QOBILIYATLARINI RIVOJLANTIRISHNING
IJTIMOIY-PSIXOLOGIK USULLARI
Umaraliyeva Rayhona Saydalizoda
Fargʻona viloyati Soʻx tumani
18-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya
: O‘yin faoliyatida bolalar o‘zlariga ishonch, jasorat, chidamlilik
kabi shaxsiy fazilatlarni rivojlantiradilar. Ular mustaqil qaror qabul qilishni va o‘z
harakatlari uchun mas’uliyatni his etishni o‘rganadilar.
Kalit soʻzlar:
oʻyin, faoliyat,iqtidor,qobiliyat,tafakkur,ijobiylik,fantaziya
KIRISH
O‘yin faoliyatining bola shaxsining shakllanishi va rivojlanishidagi o‘rni O‘yin
faoliyati – bolalar shaxsiyatining shakllanishi va rivojlanishida muhim omil
hisoblanadi. Bolalar uchun o‘yin nafaqat vaqtni chog‘ o‘tkazish vositasi, balki ularning
ijtimoiy ko‘nikmalari, hissiy olami va shaxsiy fazilatlarini shakllantiruvchi jarayon
hamdir. O‘yin orqali ijtimoiy ko‘nikmalarni o‘rganish o‘yin faoliyatida bola boshqalar
bilan muloqot qilish, jamoada ishlash va o‘zini ifoda etish ko‘nikmalarini o‘zlashtiradi.
Bu esa ularning shaxs sifatida jamiyatda o‘z o‘rnini topishi uchun zamin yaratadi.
Ijodiy tafakkur va qobiliyatlarni rivojlantiradi. O‘yin davomida bolalar fantaziyasini
ishga solib, turli qiyinchiliklarni hal qilishga harakat qilishadi. Bu esa ularning ijodiy
tafakkuri va aqliy qobiliyatlarini rivojlantirishga yordam beradi. Shaxsiy fazilatlarni
shakllantiradi.
O‘yin faoliyatida bolalar o‘zlariga ishonch, jasorat, chidamlilik kabi shaxsiy
fazilatlarni rivojlantiradilar. Ular mustaqil qaror qabul qilishni va o‘z harakatlari uchun
mas’uliyatni his etishni o‘rganadilar. Jismoniy rivojlanishga ta’siri ko‘plab o‘yinlar
jismoniy faollikni talab qiladi, bu esa bolaning umumiy salomatligi va motorika
qobiliyatlarini rivojlantiradi. Hissiy rivojlanishga ta’siri O‘yin faoliyati bolalarning
turli his-tuyg‘ularni boshdan kechirishiga imkon beradi, bu orqali ular o‘z hissiy
holatlarini boshqarishni o‘rganadilar. Shu tariqa, bola stress va qiyinchiliklarga qarshi
turish qobiliyatini shakllantiradi. Umuman olganda, o‘yin faoliyati bola shaxsining har
tomonlama rivojlanishi uchun zaruriy jarayon bo‘lib, ularning kelgusidagi
muvaffaqiyatli hayotiga asos yaratadi
O’yin qadim zamonlardan beri pedagog, psixolog, faylasuf, etnograf,
san`atshunos olimlar diqqatini o’ziga tortib kelgan bo’lib, jamiyat hayotida mehnatdan
keyin turadi va uning mazmunini belgilaydi. Ibtidoiy jamoa qabilalari o’z o’yinlarida
ovchilik, urush, dexqonchilik ishlarini aks ettirganlar. Masalan, o’sha davrdagi ba`zi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
134
ISSN:3030-3613
qabilalarning sholi sepish jarayoni o’yinlar bilan juda katta tantana qilib amalga
oshirilar edi. YA.A.Komenskiy, K.D.Ushinskiy, A.S.Makarenko, P.F.Lestgaflarning
g’oyalari hozirgi zamon bolalar o’yinlari nazariyasi uchun ham ahamiyatlidir. «Bolalar
o’yini ko’p asrlik tarixga ega deb yozgan edi K.D.Ushinskiy, - insonning o’zi
tomonidan ishlab chiqilgan qudratli tarbiyaviy vosita va shuning uchun ham unda inson
tabiatining haqiqiy ehtiyoji ifodalangan». Yan Amos Komenskiy o’yinni bola
faoliyatining, uning tabiati va mayllariga to’g’ri keladigan zarur shakli deb hisoblardi.
Uning fikricha o’yin – bolaning barcha qobiliyat ko’rinishlari rivojlanadigan jiddiy
aqliy faoliyatdir, o’yinda borliq, dunyo haqidagi tasavvurlar doirasi kengayadi va
boyidi, nutq rivojlanadi. Bola o’yin davomida tengqurlari bilan do’stlashadi.
YA.A.Komenskiy o’yinga quvnoq bolalik va bolani uyg’un rivojlanish sharti sifatida
qarar ekan, kattalarga bolalar o’yinlariga e`tiborli munosabatda bo’lishni, ularga 47
oqilona rahbarlik qilishni masalahat bergan edi. Tarbiyachilar bolalar o’yiniga
rahbarlik qilishda quyidagilarga rioya qilishi lozim.
1.
O’yin bilan mehnat o’rtasida to’g’ri munosabat o’rnatish
2.
O’yinda bolalarning bo’lajak mehnat axliga xos bo’lgan jismoniy va ruhiy
sifatlarini tarbiyalash.
Shu tariqa o’yin tarixiy taraqqiyot jarayonida mehnat faoliyati natijasida paydo
bo’lgan ijtimoiy faoliyatdir; o’yin doimo haqiqiy hayotni aks ettiradi. Demak, ijtimoiy
hayot o’zgarishi bilan uning mazmuni ham o’zgaradi; o’yin ma`lum maqsadga
yo’naltirilgan ongli faoliyat bo’lib, uning mehnat bilan ko’p umumiyligi bor va
yoshlarni mehnatga tayyorlashga hizmat qiladi. O’yin faoliyati asosida boladagi o’quv
faoliyati rivojlanadi, bola qanchalik yaxshi o’ynasa, u maktabda shunchalik yaxshi
o’qiydi. Ilk yoshli bolalar o’yin faoliyatining birinchi bosqichi tanishtiruvchi o’yin
bo’lib, u narsa-buyum-o’yin faoliyatidir. Uning mazmuni qo’l ishidagi murakkab va
nozik harakatlardir. Keyingi bosqich aks ettirish o’yini hisoblanadi. Shunday qilib
MTMning pedagogik jarayonda o’yinning tutgan o’rni juda katta bo’lib, o’yindan
maktabgacha yoshidagi bolalarni tarbiyalash va ularga ta`lim berishda keng
foydalaniladi.
•
o’yin bolalarning mustaqil faoliyati bo’lib, unda bolaning ruhiyati namoyon
bo’ladi;
•
o’yin maktabgacha tarbiya yoshidagi bolalar hayotini tashqil etish shaklidir;
•
o’yin bolalarni har tomonlama tarbiyalash vositalaridan biridir;
•
o’yin bolalarga ta`lim va tarbiya berishning metod va usulidir;
O’yin bolalarni o’quv faoliyatiga tayyorlash vositasidir. Bolalarga ta`lim-tarbiya
berish maqsadida kattalarning o’yinni tanlay bilishi, unga to’g’ri rahbarlik qilish
O’yin bolalarni rivojlantirish va tarbiyalash vositasidir. Psixologlar o’yinni
maktabgacha yosh davrida etakchi faoliyat deb hisoblaydilar. O’yin tufayli bolaning
yuqori rivojlanish bosqichiga o’tishini ta`minlovchi sifatlar shakllanadi, uni ruhiyatida
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
135
ISSN:3030-3613
sezilarli o’zgarishlar yuz beradi. O’yinda bola shaxsining hamma tomoni bir-biriga
o’zaro ta`sir etgan holda shakllanadi. O’ynayotgan bolani kuzatayotib uning
qiziqishlarini, tevarak-atrof to’g’risidagi tasavvurini, kattalarga va o’rtoqlariga bo’lgan
munosabatini bilib olish mumkin.
Shaxsdagi biron sifatni tarbiyalash uchun uning boshqa tomonlarini ham
rivojlantirish kerak. Masalan, 48 bolaning o’yiniga qiziqishini, tashqilotchilik
qobiliyatini rivojlantirish uchun mazmun jihatidan boy o’yinlar yaratilishi kerak.
Bolalarning ijodiy o’yinlarini rivojlantirish uchun esa o’z navbatida yaxshi tashqil
etilgan bolalar jamoasi zarur bo’ladi. O’yin bolalarni jismoniy tomondan tarbiyalash
sistemasida, MTMning ta`lim-tarbiya ishida, axloqiy, mehnat va estetik tomonlama
tarbiyalashda katta o’rin tutadi. O’yinda bola organizmiga xos bo’lgan talab va
ehtiyojlar qoniqtiriladi, hayotiy faollik ortadi, bardamlik, tetiklik, quvnoqlik
tarbiyalanadi. SHuning uchun ham bolalarni jismoniy tarbiyalash sistemasida o’yin
munosib o’rin egallaydi. O’yin ta`lim va mashg’ulotlar bilan, kundalik hayotdagi
kuzatishlar bilan uzviy bog’liq bo’lib juda katta ta`limtarbiyaviy ahamiyatga ega.
Ijodiy o’yinlarda muhim bilim egallash jarayoni yuzaga keladi, bu bolaning aqliy
kuchini ishga soladi, tafakkurini, hayolini, diqqatini, xotirani faollashtirishni talab
qiladi, bola masalalarni mustaqil hal qilishga o’rganadi, o’ylagan narsasini amalga
oshirish uchun yaxshiroq va osonroq usul o’ylab topadi, o’z bilimlaridan foydalanish
va uni so’z bilan ifodalashga o’rganadi.
Boshlang'ich maktab o'quvchilarining intellektual qobiliyatlarining rivojlanishi
yuqori darajadagi aqliy operatsiyalarga asoslangan. Yuqorida aytib o'tilganidek,
boshlang'ich maktab yoshidagi bolalarning intellektual rivojlanishi muammosini hal
qilish muhimligiga e'tibor qaratiladi, chunki aynan shu davrda intellekt ayniqsa jadal
rivojlanadi. Kichik maktab o'quvchilarining intellektual qobiliyatlarining rivojlanishi
ko'p jihatdan nafaqat o'quv va kognitiv faoliyatning, balki talabalarning keyingi
hayotining ham muvaffaqiyatini ta'minlaydi. O'qituvchilarning ko'plab kuzatuvlari,
psixologlarning tadqiqotlari ishonchli tarzda shuni ko'rsatadiki, maktabning
boshlang'ich sinflarida aqliy faoliyat usullarini o'zlashtirmagan bola, odatda,
muvaffaqiyatsizlar toifasiga kiradi. Bittasi muhim yo'nalishlar bu muammoni hal
qilishda boshlang'ich sinflarda barqaror shakllanishi bilan bog'liq bolalarning
intellektual to'liq rivojlanishini ta'minlaydigan shart -sharoitlar yaratishdir kognitiv
qiziqishlar, muammolarni hal qilish yo'llarini izlashda aqliy faoliyat qobiliyatlari va
ko'nikmalari, ongning fazilatlari, ijodiy tashabbuskorlik va mustaqillik. Bu
muammoning echimi asosan aql hodisasining mohiyati va uning rivojlanish
xususiyatlarini tushunish bilan belgilanadi bolalik.
XULOSA
Aql muammosi, shunga qaramay katta raqam ustida ishlash bu masala jahon va
milliy tarixda psixologik tadqiqotlar eng ziddiyatli bo'lib qolmoqda. Hozirgacha
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
136
ISSN:3030-3613
aqlning aniq ta'rifi yo'q edi. U intellektga bo'lgan nuqtai nazarga, uni tavsiflovchi
xususiyatlarga va oxir -oqibat, tadqiqotchi tomonidan intellektni hisobga olish uchun
tanlangan uslubiy yondashuvga qarab talqin qilinadi. Rivojlanishning asosiy stimuli
sifatida ta'limning etakchi roli ko'plab rus psixologlarining (B.G. Ananiev, L. S.
Vygotskiy, L. V. Zankov, 3. I. Kalmikova, N. A. Menchinskaya, S. L. Rubinshteyn, A.
A. Leontiev, DB Elkonin, V. V. Davydov) asarlarida tasdiqlangan. va boshqalar) L. S.
Vigotskiy o'qitishni aqlning allaqachon shakllangan tuzilmalariga emas, balki yangi
paydo bo'layotganlarga yo'naltirishni, ta'lim mazmunini bolalar tafakkurining mavjud
xususiyatlariga "moslashtirmaslikni", aksincha, bunday mazmunni kiritishni taklif
qiladi. bu yangi, yuqori fikrlash shakllarini talab qiladi. "O'rganish rivojlanishga olib
keladi" - bu tezis L.S. Vigotskiy bizning davrimizda alohida ahamiyat kasb etdi o'qitish
amaliyoti.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
:
1.
2006-yil. 3.Sodiqova Sh. A. Maktabgacha pedagogika. Tafakkur sarchashmalari.
2.
T. 2013 4.N.M. Qayumova. Maktabgacha pedagogika. TDPU nashriyoti
3.
O. Turayeva. Bola aziz odobi undan aziz. T. O’qituvchi 2007
4.
Qizi, I. M. I. (2021). Mohlaroyim nodira's skill in using a satellite.
ACADEMICIA:
An International Multidisciplinary Research Journal
,
11
(4), 1048-1052.
5.
Imomalieva, M. I. (2021, April). THE EVOLUTION OF METAPHORICAL
MEANING. In
E-Conference Globe
(pp. 25-26).
6.
Otto, M., & Thornton, J. (2023). MAKTABGACHA INKLYUZIV
7.
TA’LIM SHAROITIDA
BOLALAR
NUTQINI
RIVOJLANTIRISH
8.
TEXNOLOGIYALARI.
QO ‘QON UNIVERSITETI XABARNOMASI
, 408-411.
9.
Imomaliyeva, M. (2024). NODIRA MELODIES OF NAVOI.
QO ‘QON
UNIVERSITETI XABARNOMASI
,
10
, 121-123.
