T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
85
ISSN:3030-3613
SARF ILMINING TA’RIFI VA BOSHQA ARAB TILI
ILMLARI BILAN BOG‘LIQLIGI
Supiyev Abdurahmon
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent
Islom Instituti 4-kurs talabasi
Annotatsiya:
Sarf ilmi arab tilining morfologiyasini o‘rganadigan fan bo‘lib,
so‘zlarning ildizi, grammatik shakllari va o‘zgarishlarini tahlil qiladi. Ushbu fan arab
tilshunosligining muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lib, til tizimini chuqur anglashga
imkon yaratadi. Ibn Jinniy, Sibavayh, Zamaxshariy kabi olimlarning ishlari bu ilmning
rivojiga katta hissa qo‘shgan. Sarf qoidalarini mukammal egallash arab tilining
grammatik tuzilishini to‘g‘ri tushunishga va amalda qo‘llashga yordam beradi.
Kalit so‘zlar:
sarf ilmi, morfologiya, arab tilshunosligi, grammatik
o‘zgarishlar, Ibn Jinniy, Sibavayh, Zamaxshariy.
Annotation:
Sarf is the study of Arabic morphology, focusing on word roots,
grammatical forms, and transformations. It is a key discipline in Arabic linguistics that
enables a deep understanding of the language’s structure. The works of scholars like
Ibn Jinniy, Sibawayh, and Zamakhshari have significantly contributed to its
development. Mastering sarf rules is essential for correctly comprehending and
applying Arabic grammar.
Keywords:
sarf, morphology, Arabic linguistics, grammatical transformations,
Ibn Jinniy, Sibawayh, Zamakhshari.
Аннотация:
Наука сарф изучает морфологию арабского языка, анализируя
корни слов, их грамматические формы и изменения. Это важное направление
арабской лингвистики, которое позволяет глубже понять структуру языка.
Работы таких учёных, как Ибн Джинний, Сибавейхи и Замахшари, внесли
значительный вклад в развитие этой дисциплины. Глубокое изучение правил
сарфа помогает правильно понимать и применять арабскую грамматику.
Ключевые
слова:
сарф,
морфология,
арабская
лингвистика,
грамматические изменения, Ибн Джинний, Сибавейхи, Замахшари
Til har qanday jamiyat hayotining ajralmas qismi bo‘lib, u inson tafakkuri,
dunyoqarashi, madaniyati va ijtimoiy munosabatlarini ifodalovchi asosiy vositadir.
Har qanday tilni chuqur va mukammal o‘rganish uchun uning fonetikasi, morfologiyasi
(sarfi), sintaksisi (nahv), leksikasi va uslubiy jihatlarini keng qamrovli o‘rganish zarur.
Xususan, sarf ilmi – tilshunoslikning eng qadimiy va muhim sohalaridan biri bo‘lib, u
so‘zlarning ichki tuzilishini, yasalish qonuniyatlarini, grammatik shakllarini va
ularning o‘zgarishlarini o‘rganadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
86
ISSN:3030-3613
Sarf (arabcha: فرص) so‘zi lug‘aviy jihatdan “o‘zgartirish”, “aylantirish”,
“tashkillashtirish” degan ma’nolarni bildiradi . Ilmiy nuqtayi nazardan esa, sarf ilmi –
so‘zlarning ildizidan turli grammatik shakllarni yasalishini, ularning zamon, shaxs,
son, jins kabi grammatik kategoriyalarda o‘zgarishini o‘rganuvchi tilshunoslik
bo‘limidir.
Arabtilshunosligi boy va uzoq tarixga ega bo‘lib, unda tilning turli qatlamlarini
o‘rganishga bag‘ishlangan ko‘plab ilmiy ishlanmalar va nazariy yondashuvlar mavjud.
Ushbu tilshunoslik maktabining o‘ziga xos jihatlaridan biri tilni grammatik, semantik
va fonologik jihatdan chuqur o‘rganishga asoslanganligi bilan ajralib turadi. Arab
tilining murakkab morfologik tuzilishi va uning o‘ziga xos grammatik qonuniyatlari
tilshunoslik tadqiqotlarining muhim yo‘nalishlaridan birini, ya’ni morfologiyani
shakllantirgan. Morfologiya so‘zlarning morfemik tarkibi, fonologik o‘zgarishlari va
grammatik tuzilishini o‘rganish bilan shug‘ullanib, til tizimining ichki qonuniyatlarini
aniqlash va uni amalda qo‘llashga imkon beradi.
Sarf ilmi turli ma’nolarni anglatadigan kalimalarning turlarini o‘rgatadigan
ilmdir. Chunki, arab kalimalari xilma-xil ma’nolarni anglatish uchun turli ko‘rinishda
bo‘lib, tuslanib keladi.
Bu fanni birinchi ijod qilgan olim Mu’oz ibn Muslimin al-Harrodir . Bu ilmning
mavzusi arab tilining kalimalaridir. Bu fanda kalimalarning zotiga (o‘ziga) tushadigan
e’lol (harfi illatni bir-biriga almashtirish), taz’iyf (ikkilantirish) va imola (alifni “yo”ga
moyil qilib o‘qish) va nisbat (qaratish, tegishli qilish) va boshqa holatlardan bahs
qilinadi. Bu ilmni o‘qishdan asosiy maqsad mubtadiylarning, ya’ni o‘qishni yangi
boshlaganlarning zehniga lafzda bo‘ladigan holatlarni bildirishdir. Shuning uchun bu
ilmni o‘qish mubtadiylarga, lozim va zarurdir.
Xalil ibn Ahmad al-Farohidiy esa sarf va lug‘at ilmlarining chuqur
bilimdonlaridan biri bo‘lib, bu sohada muhim poydevorlar yaratgan. U tomonidan
yozilgan “Kitob al-‘Ayn” asari arab tilidagi ilk ensiklopedik lug‘at hisoblanadi. U fe’l
vaznlari va ildiz tizimini tahlil qilib, 15 ta asosiy vaznlar tizimini ishlab chiqdi. Uning
yondashuvi nafaqat morfologik, balki fonetik jihatlarni ham o‘z ichiga olgan bo‘lib, bu
jihatdan arab tilining tovushiy tarkibiga asoslangan tahlillar bilan mashhurdir.
Sibavayh nomi arab tili grammatikasining eng mashhur allomalari qatorida
turadi. U tomonidan yozilgan “Al-Kitob” asari, garchi asosan nahv ilmi haqida bo‘lsa-
da, sarfga oid juda ko‘plab ilmiy izoh va tahlillarni o‘z ichiga oladi. U so‘z shakllari,
fe’l va ismning tuslanish qoidalari, zamon va sig‘a (shakl) jihatlarini chuqur yoritgan.
Ayniqsa, uning fe’l vaznlari haqida bergan ma’lumotlari keyinchalik barcha
grammatik maktablar tomonidan qabul qilingan.
Ibn Jinniy esa sarf ilmini fonetik asosda tahlil qilgan yirik mutafakkir
hisoblanadi. Uning “Al-Xasā’is” nomli asari arab tilining fonetik va morfologik
tuzilishini o‘rganuvchi eng chuqur tahliliy manbalardan biridir. Ibn Jinniy arab tili
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
87
ISSN:3030-3613
tovushlari va morfologiyasi o‘rtasidagi uzviy bog‘liqlikni ochib bergan va so‘zlarning
shakli orqali ma’no yetkazish jarayoniga alohida e’tibor bergan.
Zamaxshariy ham sarf ilmining rivojiga katta hissa qo‘shgan olimlardandir. U nahv va
balog‘at ilmlari bilan birga morfologiyani ham chuqur o‘rgangan. Uning “Al-
Mufassal” asarida fe’l va ism shakllari, ularning qo‘llanishi, uslubiy va semantik
xususiyatlari haqida mufassal izohlar keltirilgan.
Zamaxshariy sarfiy o‘zgarishlar orqali ifoda kuchini oshirish mumkinligini ilmiy
asosda ko‘rsatib bergan.
Ibn Malik esa sarf qoidalarini yodlashni osonlashtirish maqsadida mashhur
“Alfiya” she’rini yozgan. Bu asar 1000 baytdan iborat bo‘lib, nahv va sarf qoidalarini
poetik shaklda ifodalagan. Ibn Malik fe’l va ism shakllarini qat’iy grammatik tartibda
bayon qilgan va bu asar asrlar davomida musulmon dunyosida asosiy grammatik
darslik sifatida o‘rganilgan.
Ibn Hishom al-Ansoriy va Imom Suyutiy kabi yirik grammatiklar esa sarf ilmini
tafsir, hadisshunoslik, fiqh va balog‘at kabi boshqa islomiy fanlar bilan bog‘lab
o‘rganishga alohida hissa qo‘shgan. Ular sarf qoidalarining Qur’on oyatlarini
tushunishdagi o‘rnini ko‘rsatib, arab tilidagi morfologik shakllar tafsir ilmidagi ma’no
talqinlariga qanday ta’sir qilishini chuqur tahlil qilganlar.
Bu ilmning asosiy mavzusi arab tilidagi kalimalar, ya’ni so‘zlar va ularning
shakllaridir. Har bir kalimaning ildizi, undan yasaluvchi fe’l (fi‘l), ism (ism), sifat
(sifa), zarf (zarf) kabi so‘z turkumlariga aylanishi, ularning zamonga, shaxsga, jinsga
yoki boshqa grammatik shakllarga ko‘ra o‘zgarishi sarf ilmining asosiy o‘rganish
obyekti hisoblanadi. Bu fan yordamida til o‘rganuvchi o‘zlashtirayotgan so‘zlarning
nafaqat lug‘aviy ma’nosini, balki grammatik tuzilishini, turli holatlarda qanday
shakllanishini chuqur tushunishga erishadi.
Shu boisdan, sarf ilmi islom olamida har doim muhim o‘rin egallab kelgan.
Undan tajvid, qiroat, fiqh, tafsir, va boshqa ko‘plab diniy-ilmiy yo‘nalishlarda keng
foydalanilgan. Ushbu ilmni mukammal egallash orqali talaba nafaqat arab tilini to‘g‘ri
o‘rganadi, balki islomiy bilimlarni chuqur tahlil qilish salohiyatiga ham ega bo‘ladi.
Kalima (so‘z)larning siyg‘alari, ya’ni harflari va harakatlarini qanday ravishda
o‘zgarishi va shu o‘zgarishlar tufayli kalimalardagi ma’nolarni o‘zgarishini
tushuntiradigan ilmga “sarf ilmi” deyiladi. Boshqacha qilib aytganda, sarf ilmi turli xil
ma’nolar anglanishi uchun kalimalarni har xil aytilishini o‘rgatadi.
Kalima – ma’noli so‘zdir. Masalan:
َتْكَم ،ٌماَمِإ
ٌد ِجْسَم ، ٌب
kabi. Arab tilida
ishlatiladigan kalimalar uch qismdan iboratdir: Ism; Fe’l; Harf.
Ism – uch zamonning biriga tegishli bo‘lmay, o‘zidan ma’no anglatgan
kalimadir. Masalan:
ٌمَلَق va ٌباَتِك kabi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
88
ISSN:3030-3613
Fe’l – uch zamonning biriga dalolat qilib, o‘zidan ma’no anglatgan kalimadir.
Masalan:
َب َرَض – urdi u bir erkak, o‘tgan zamonda
Harf – o‘zidan ma’no anglatishda boshqa bir kalimaga muhtoj bo‘ladi.
Masalan:
ِة َرِهاَقْلا ىَلإ ِةَنيِدَمْلا َنِم ُت ْرَفاَس – “Madinadan Qohiraga safar qildim”, jumlasi
(gap)dagi ْن
ِم va ىَلِإ harflari kabiki, (-dan) va (-ga) ma’nosida bo‘lib, yolg‘iz holda kelsa
ma’no anglatmaydi .
Kalimaning juz’lari (qismlari) deganda, ٌد ِجْسَم degan kalimadagi م . س. ج. د harflari
va bu harflarning ost va ustidagi harakatlar, ya’ni zamma, fatha, va kasralarning borligi
tushuniladi.
Ilmiy jihatdan olganda, sarf – so‘zlarning asl ildiz shakllaridan turli ma’no va
grammatik yuklama beruvchi shakllarni hosil qilish jarayonlarini o‘rganadi. Bu
jarayon so‘z yasalishi, so‘zlarning zamon, shaxs, jins, son va boshqa grammatik
kategoriyalarda ifodalanishini o‘z ichiga oladi.
Misol uchun, arab tilida “بتك” (kataba – u yozdi) fe’li uchta harfdan – “
ك
“ ,”
ت
,”
“
ب ” iborat. Sarf ilmi shu ildizdan “kitāb” (kitob), “kātib” (yozuvchi), “maktab”
(maktab) kabi so‘zlarni qanday shakllanishini o‘rganadi. Bu tizim morfologik tahlil
asosida amalga oshadi.
Sarf ilmi predmeti – so‘zlarning morfologik tuzilmasi, ya’ni fe’llar va ismlarning
yasalishi, tub va hosila so‘zlar, so‘zlarning grammatik shakllanishi, so‘z yasovchi
affikslar (qo‘shimchalar) va ularning funksional yuklamalaridir .
Shuningdek, sarf ilmi orqali so‘zlar tuzilishi, yasalishi, shakl jihatidan o‘zgarishi
va so‘z yasovchi vositalarning grammatik tahlili ham amalga oshiriladi. Bu esa
tilshunoslikda morfologiya fanining markaziy qismiga to‘g‘ri keladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Z. Xolmanova. Tilshunoslik nazariyasi darslik. – Toshkent: 2020.
2.
Sayfullayeva R.R, Abduzalova M.Q, Mamadaliyeva N.S, Yo‘ldasheva D.N.
Tilshunoslikka kirish: Darslik –Toshkent: 2020.
3.
Mirqobil Hasanov. Arab tilining boshlang‘ich fonetika kursi. “Zilol-buloq”
nashriyoti. Toshkent – 2020.
4.
S. Xasanov. Tilshunoslik ta’limotlar ta’rixi. O‘rta asr. Leningrad: 1981.
5.
Turabov. A. M. “Umumiy tilshunoslik” o‘quv qo‘llanma: – Samarqand. 2020.
