T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
45
ISSN:3030-3613
JINOYAT QONUNLARINING MAKONDA AMAL QILISH DOIRASINI
XALQARO HUQUQ NORMALARI BILAN TARTIBGA SOLINISHI.
Otayev O‘tkirbek Matyoqubovich
O‘zbekiston Respublikasi IIV Malaka oshirish
instituti Kasbiy tayyorgarlik fakulteti Maxsus
fanlar sikli katta o‘qituvchisi, podpolkovnik
Annotasiya
jinoyat qonunlarining makonda amal qilish doirasini xalqaro huquq
normalari bilan tartibga solinishining nazariy va amaliy jixatlariga ilmiy asoslangan
taklif va tavsiyalar berilgan.
Xalqaro huquq normalari bilan tartibga solinadigan muhim masalalardan biri bu
xalqaro huquq normalarining makonda amal qilish doirasining ta’siridir. Xalqaro
hujjatda muayyan jinoiy harakatlar uchun jinoiy javobgarlik belgilanayotganda,
bunday jinoyatning har biriga alohida holatda qaysi davlat jinoyat qonunchiligi
qo‘llanilishi mumkinligi haqidagi savol tug’iladi. Bundan tashqari, shaxsni xalqaro sud
tomonidan jinoiy javobgarlikka tortish masalasi tug’ilishi mumkin, keyin esa xalqaro
yurisdiksiya va milliy davlatlarning yurisdiksiyasini farqlash kerak. Hozirgi vaqtda
xalqaro huquqda jinoiy-huquqiy normalarning makonda amal qilishi doirasi hududiy,
fuqarolik (faol shaxsiy), jinoiy yurisdiksiyadan immunitetlar, Real (himoyalanish),
universal va ekstradisiya deb nomlanuvchi tamoyillar majmuasiga asoslanadi.
Jinoyat-huquqiy normaning amal qilish doirasining eng qadimgi tamoyili hududiy
tamoyildir. Ilgari u «yer prinsipi» sifatida tanilgan. Jinoyat huquqi normalarining
ta’siri, qoida tariqasida, davlat hududi bilan chegaralanadi. Davlatlar xalqaro huquqqa
muvofiq chegaralarni o‘rnatadilar. Milliy jinoiy qonunlar fuqarolik samolyotlari va
davlat bayrog’i ostida suzuvchi kemalarga, ularning joylashgan joyidan shuningdek,
harbiy kemalarga ular qayerda bo‘lishidan qat’iy nazar qo‘llaniladi. Jinoyat
huquqining hududiy ta’siri ko‘plab xalqaro hujjatlarda ko‘zda tutilgan. Jumladan:
“Genotsid jinoyatining oldini olish va jazolash to‘g’risida”gi 1948 yilgi
konvensiyaning 6-moddasida “Genotsid sodir etganlikda ayblangan shaxslar ...
hududida ushbu qilmish sodir etilgan davlatning vakolatli sudi yoki shunday xalqaro
sud tomonidan sudlanishi kerak” deb belgilangan.
1979 yildagi “Garovga qarshi” konvensiyada har bir ishtirokchi davlat o‘z
hududida yoki dengiz yoki havo kemasida ro‘yxatga olingan konvensiyada ko‘zda
tutilgan har qanday jinoyatga nisbatan bu davlat o‘z yurisdiksiyasini o‘rnatish uchun
zarur bo‘lgan choralarni ko‘rishini nazarda tutadi.
i
Xalqaro huquqda jinoyat huquqi qoidalarining makonda amal qilish doirasi
masalasini ko‘rib chiqishda xalqaro shartnomalarda ishtirok etuvchi davlatlarning
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
46
ISSN:3030-3613
davlat hokimiyati suvereniteti va mustaqilligi doimo ta’kidlanadi. Xususan, yuqoridagi
konvensiyada aytilishicha, garovga olish bilan bog’liq holda, ichki qonunchilikka
muvofiq amalga oshiriladigan boshqa har qanday jinoiy yurisdiksiya istisno
qilinmaydi. Xalqaro huquqqa muvofiq, tinchlik va insoniyat xavfsizligiga qarshi o‘ta
xavfli jinoyatlar (xalqaro jinoyatlar) uchun jinoiy javobgarlik xalqaro standartlarga
muvofiq yuzaga kelishi mumkin. Bunday hollarda milliy qonunchilik normalari emas,
balki xalqaro hujjatlarning jinoyat huquqi qoidalari qo‘llaniladi va yurisdiksiyani
xalqaro sud, ayrim hollarda esa milliy sud amalga oshiradi.1998 yilgi Rim statusiga
binoan, Xalqaro jinoiy sud bir davlat hududida sodir etilgan xalqaro jinoyatga nisbatan
yurisdiksiyani amalga oshirishi mumkin (12-modda)
ii
. Shuningdek xalqaro huquqda
normalarning makonda amal qilish ta’siri fuqarolik tamoyilga muvofiq xam amalga
oshiriladi. Bu prinsipga ko‘ra, davlat, chet davlat hududida jinoyat sodir etgan o‘z
fuqarosiga nisbatan o‘z yurisdiksiyasini amalga oshiradi. Huquqiy normaning
fuqarolik prinsipi ko‘plab xalqaro konvensiyalarda mustahkamlangan. Jumladan:
1979-yildagi “Garovga qarshi Konvensiya”ga ko‘ra, davlat o‘z fuqarosini, shuningdek,
odatda o‘z hududida yashovchi fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarni Konvensiyada nazarda
tutilgan har qanday jinoyatni sodir etganliklari uchun o‘z jinoiy qonunchiligiga
muvofiq jinoiy javobgarlikka tortish huquqiga ega.
BMTning 2000 yildagi “Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi”
konvensiyasining 15-moddasida “Agar jinoyat shu ishtirokchi davlat fuqarosi yoki
uning hududida doimiy yashovchi fuqaroligi bo‘lmagan shaxs tomonidan sodir etilgan
bo‘lsa, har bir ishtirokchi davlat o‘z yurisdiksiyasidan foydalanadi”
iii
deb ta’kidlangan.
Davlat hududida doimiy yashovchi fuqaroligi bo‘lmagan shaxs ham ushbu davlat bilan
mustahkam aloqa o‘rnatadi. Shuning uchun xalqaro huquqda davlat ushbu toifadagi
shaxslar davlat hududidan tashqarida jinoyat sodir etganda, ularga nisbatan jinoiy
yurisdiksiyani kengaytirishi mumkinligi belgilab qo‘yilgan. Xalqaro huquqqa odatda,
milliy davlat ko‘rib chiqayotgan huquqni amalga oshirishga o‘z hududida doimiy
yashovchi fuqaro yoki fuqaroligi bo‘lmagan shaxs jinoyat sodir etilgan joyda, jinoiy
javobgarlikka tortilmagan va o‘z vataniga qaytgan yoki u ekstradisiya qilingan taqdirda
murojaat qilinadi. Hozirgi vaqtda bu tamoyil asosan ikki yo‘l bilan amalga
oshirilmoqda. Ayrim davlatlar milliy qonunchilikka muvofiq jinoiy javobgarlikka
tortish maqsadida ijtimoiy xavfli qilmish (jumladan O‘zbekiston ham) uchun ikki
tomonlama jinoiy javobgarlikni belgilab beradi. Boshqa davlatlar esa, chet davlatda
sodir etilgan qilmishlar, mahalliy qonunlar bo‘yicha jinoiy deb tan olinishi yoki tan
olinmasligidan qat’iy nazar fuqarolik tamoyilini amalga oshirish imkoniyatini
ta’minlaydi. Jumladan, Germaniya, Koreya, Yaponiya davlatlari.
Ikki tomonlama jinoyat to‘g’risidagi nizom xalqaro huquq prinsipidir, davlatlar
uni milliy qonunchilikda qo‘llash yoki qo‘llamaslik to‘g’risida qaror qabul qiladilar.
1957 yildagi “Ekstradisiya to‘g’risida”gi Yevropa konvensiyasining 2-moddasiga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
47
ISSN:3030-3613
ko‘ra ekstradisiya so‘ragan tomon va so‘ralayotgan tomon qonunlariga muvofiq,
ozodlikdan mahrum qilish yoki eng ko‘p muddatga hibsga olish kamida bir yil yoki
undan ham jiddiyroq jazo tartibida jazolanishi mumkin bo‘lgan jinoyatlarga nisbatan
amalga oshiriladi. Birlashgan Millatlar Tashkiloti Bosh Assambleyasining 1990-
yildagi rezolyusiyasi bilan tasdiqlangan “Ekstradisiya to‘g’risida”gi namunaviy
shartnomada aytilishicha, ekstradisiya qilish mumkin bo‘lgan jinoyatlar har ikki tomon
qonunlariga ko‘ra, bir yildan kam bo‘lmagan muddatga ozodlikdan mahrum qilish yoki
undan og’irroq jazo, boshqa turdagi ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanishi
mumkin bo‘lgan jinoyatlardir. Xalqaro huquqda jinoyat huquqi normalarining
makonda amal qilish doirasi ta’siri masalalarini hal qilishda jinoiy yurisdiksiyadan
immunitetlar instituti muhim rol o‘ynaydi. "Immunitet" atamasi lotin tilidan olingan
bo‘lib, “biror narsadan ozod bo‘lish”ni anglatadi. Ya’ni, eng umumiy shaklda
daxlsizlik, sodir etilgan jinoyat uchun mahalliy sud tomonidan yurisdiksiyaga
tortilmasligini anglatadi. Immunitetlarning ko‘lami uning turiga qarab o‘zgaradi.
Xalqaro huquq quyidagi immunitetlarni jinoiy yurisdiksiyadan ajratib turadi:
diplomatik;
konsullik;
xalqaro tashkilotlar;
rasmiy hukumat delegasiyalari;
maxsus missiyalar.
Ko‘rib chiqilayotgan immunitetlar xalqaro hujjatlar bilan ta’minlangan. (1961
yilgi Diplomatik munosabatlar to‘g’risidagi Vena konvensiyasi va boshqalar).
Immunitetlar chet el vakolatxonalari vakillari, chet el davlatlarning rasmiy
delegasiyalari va xalqaro tashkilotlarga yuklangan funksiyalarni normal bajarishga
sharoit yaratish uchun zarurdir. Bunda ushbu toifadagi shaxslar o‘zlari bo‘layotgan
davlat chegaralarida sodir etgan jinoyati uchun uning jinoiy yurisdiksiyasiga
tortilmasligini belgilab beradi. Xalqaro amaliyotga ko‘ra, bunday shaxslar "nomaqbul
shaxslar" (persona non grata) deb e’lon qilinadi va tegishli muddatda davlatni tark etish
majburiyatini oladi.
Shaxsning immuniteti quyidagi hollarda tugatiladi:
akkreditasiya qiluvchi davlat tomonidan shaxsni chaqirib olish;
yashash joyidagi davlat tomonidan shaxsni ishonchini yo‘qotgan shaxs
deb e’lon qilish (persona non grata);
diplomatik munosabatlarning uzilishi;
jo‘natuvchi davlat va qabul qiluvchi davlat o‘rtasidagi urushlar;
davlatlardan birining xalqaro huquq subekti sifatida mavjudligini
tugatilishi.
Xalqaro huquqda umumiy qoida immunitet turiga qarab nafaqat mansabdor
shaxslarga, balki davlat vakolatxonalari binolari, transporti, yozishmalari, arxivlari,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
48
ISSN:3030-3613
shuningdek, xalqaro tashkilotlar uchun ham to‘liq yoki cheklangan immunitet
hisoblanadi. Xalqaro huquqiy hujjatlarga muvofiq, Birlashgan Millatlar Tashkilotida
immunitet BMT Bosh kotibi, uning o‘rinbosarlari, Xalqaro Sud sudyalari va
boshqalarga berilgan. Xalqaro huquq normalarining makonda amal qilish doirasining
muhim tamoyillaridan real va universal prinsiplarni keltirishimiz mumkin. BMTning
1999 yildagi “Terrorizmni moliyalashtirishga qarshi kurash to‘g’risida”gi
konvensiyasining 7-moddasida Real (haqiqiy) tamoyil quyidagicha ko‘rsatilgan. Har
bir davlat Konvensiyada ko‘rsatilgan va sodir etilgan terrorchilik xarakteridagi har
qanday jinoyatni moliyalashtirish bo‘yicha o‘z yurisdiksiyasini quyidagi hollarda
belgilashi mumkin:
1)
ushbu davlat fuqarolaridan biriga nisbatan;
2)
ko‘rsatilgan davlatning xorijdagi hukumat obyektiga, diplomatik yoki
konsullik vakolatxonasi binolariga qarshi bunday jinoyat sodir etilgan bo‘lsa;
3)
ushbu davlatni har qanday harakatni qilishga yoki qilmaslikka
majburlashga urinish, bunday jinoyatning sodir etilishiga olib kelgan bo‘lsa.
BMTning 2000 yildagi “Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi”
Konvensiyasining 15-moddasida xam “davlat fuqarosiga qarshi jinoyat sodir etilgan
bo‘lsa, o‘z yurisdiksiyasidan foydalanadi” deb belgilangan. BMTning
2003 yildagi “Korrupsiyaga qarshi” Konvensiyasining 42-moddasida “agar jinoyat shu
davlatga qarshi yoki shu davlat fuqarosiga qarshi sodir etilgan bo‘lsa, ushbu davlat
Konvensiya bo‘yicha har qanday jinoyat bo‘yicha o‘z yurisdiksiyasini belgilashi
mumkin”ligi belgilab qo‘yilgan. Yuqoridagi qoidalar himoyaning Real (haqiqiy)
tamoyilini mustahkamlaydi. Bu tamoyilga ko‘ra milliy davlatning jinoyat qonunchiligi
xorijda shu davlat manfaatlariga shuningdek uning fuqarolariga qarshi qaratilgan
jinoyatlarga nisbatan sodir etilgan xudud va jinoyatchining fuqaroligidan qat’iy nazar
qo‘llaniladi. Ushbu tamoyilning ko‘lami nafaqat davlat manfaatlarini, balki
fuqarolarning manfaatlarini ham himoya qilishni o‘z ichiga oladi. Davlat o‘z
fuqarolarini jinoyat sodir etilishi natijasida chet elda zarar ko‘rgan taqdirda ularni
himoya qilish uchun jinoiy yurisdiksiyani amalga oshirishga haqli. Ushbu Real
(himoya qilish) prinsipi, passiv fuqarolik prinsipi deb ham ataladi va davlatning chet
eldagi o‘z fuqarolarini himoya qilish burchidan kelib chiqadi. Tahlil qilinayotgan Real
(himoya qilish) tamoyilining harakati odatda ma’lum bir davlatda doimiy istiqomat
qilmaydigan va ushbu davlat chegarasidan tashqarida jinoyat sodir etgan chet el
fuqarolari va fuqaroligi bo‘lmagan shaxslarga nisbatan qo‘llaniladi. Shuning uchun
jinoyat huquqi normalarining makonda amal qilish ta’sirining Real (haqiqiy) prinsipi
asosan ma’lum bir davlatda doimiy istiqomat qilmaydigan chet elliklar va fuqaroligi
bo‘lmagan shaxslarga nisbatan qo‘llaniladi. Real tamoyil (himoya qilish) o‘z ta’sirini
davlat xavfsizligiga ta’sir qiluvchi siyosiy jinoyatlarga ham kengaytiradigan xavfsizlik
prinsipi deb ham ataladi. Ammo shuni ta’kidlash mumkinki, davlatlarning xalqaro
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
49
ISSN:3030-3613
amaliyotida Real (himoya qilish) tamoyili tushunchasida sezilarli farqlar mavjud.
Davlat xavfsizligiga tajovuz qiluvchi jinoyatlar bilan bir qatorda, ushbu tamoyilga
muvofiq iqtisodiy, valyuta va migrasiya bilan bog’liq jinoyatlar ham jazolanishi
mumkin
iv
. Xalqaro jinoyat huquqida Real tamoyil (himoya yoki xavfsizlik) shundan
iboratki, davlatning jinoiy yurisdiksiyasi aybdorlarning fuqaroligidan qat’i nazar, shu
davlatdan tashqarida sodir etilgan muayyan harakatlar uchun barcha shaxslarga
taalluqlidir. Ushbu Real tamoyilni (himoya yoki xavfsizlik) O‘zbekiston Jinoyat
qonunchiligiga xam joriy etishni maqsadga muvofiq deb xisoblaymiz. Xalqaro huquq
normalari amal qilishining universal tamoyili aslida xalqaro jinoyat huquqining
prinsipi bo‘lib, u aynan xalqaro jinoyat huquqining rivojlanishi bilan bog’liq holda
paydo bo‘lgan. Universal tamoyil jinoyat sodir etgan shaxslarning millatidan,
shuningdek, jinoyat sodir etilgan joydan qat’iy nazar, jinoiy javobgarlikning
muqarrarligi va jazolash va jinoyatlarning oldini olish maqsadiga erishishga qaratilgan.
Universal prinsipining o‘ziga xos xususiyati shundaki, unga muvofiq eng xavfli
xalqaro jinoyatlar va xalqaro xarakterdagi jinoyatlarning jinoiyligi va jazolanishi uning
fuqaroligidan va jinoyat sodir etilgan hududdan qat’iy nazar, shaxs javobgarlikka
tortilgan joyning milliy qonunchiligiga muvofiq belgilanadi, agar xalqaro-huquqiy
hujjatlarda boshqacha qoida nazarda tutilgan bo‘lmasa. Xalqaro jinoyatlar va xalqaro
xarakterdagi jinoyatlarning ta’rifi bo‘yicha turlicha fikrlar mavjud.
L.V.Inogamova-Xegayning so‘zlariga ko‘ra “xalqaro jinoyatlar yoki tinchlik va
insoniyat xavfsizligiga qarshi jinoyatlarni xalqlar, davlatlar o‘rtasidagi tinchlik va
butun insoniyat xavfsizligi asoslariga tajovuz qiluvchi jinoyatlar deb tushunadi. Uning
fikricha xalqaro xarakterdagi jinoyatlar tushunchasi shaxsning asosiy huquqlari va
erkinliklarini, tashkilotlar va muassasalarning normal faoliyatini ta’minlash
masalalarida davlatlarning, ijtimoiy-madaniy, iqtisodiy, ekologik, tadbirkorlik,
jinoyatchilikka qarshi kurashish sohalarida birgalikdagi faoliyat va harakatlarni
muvofiqlashtirishdagi xalqaro hamkorlik munosabatlariga tajovuz qiladigan ijtimoiy
xavfli qilmishlarga nisbatan ishlatiladi”
v
.
A.I.Boykoning fikricha, “xalqaro jinoyatlar (insoniyat tinchligi va xavfsizligiga
tajovuz qiluvchi harbiy jinoyatlar) insoniyatning oliy qadriyatlari va manfaatlarini o‘z
obyekti sifatida qabul qiladi va shuning uchun bu yerda xalqaro huquq va global
yurisdiksiya organlari hukmronlik qiladi. Xalqaro xarakterdagi jinoyatlar alohida
davlatlarning manfaatlariga putur yetkazadi va ular orqali, xalqaro huquqiy tartibga
zarar keltiradi”
vi
.
A.G.Knyazovning fikricha “xalqaro yoki tinchlik va insoniyat xavfsizligiga
qarshi jinoyatlar deganda xalqaro tinchlik va insoniyatning mavjudligi asoslariga
tajovuz qiluvchi munosabatlarni, xalqaro xarakterdagi (an’anaviy) jinoyatlarda esa
davlatlarning ijtimoiy iqtisodiy hayotining turli sohalaridagi insonning umume’tirof
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
50
ISSN:3030-3613
etilgan huquq va erkinliklariga tahdid soluvchi harakatlarni tushnish lozimligini
ta’kidlaydi.
vii
O‘zbekiston Respublikasi a’zo bo‘lgan ko‘plab xalqaro konvensiyalarda
jinoyatchilikka qarshi kurash ko‘zda tutilgan Jumladan: 2000 yildagi “Transmilliy
uyushgan jinoyatchilikka qarshi” konvensiya; 2003 yildagi BMTning “Korrupsiyaga
qarshi” konvensiyasi va boshqalar.
BMTning 2000 yildagi “Transmilliy uyushgan jinoyatchilikka qarshi”
konvensiyasi umuminsoniy tamoyilni quyidagicha mustahkamlaydi. Ushbu
Konvensiyada nazarda tutilgan jinoyatlarga nisbatan, har bir ishtirokchi davlat o‘z
yurisdiksiyasini amalga oshiradi:
agar Konvensiyaning jinoyati uning hududida og’ir jinoyat sodir etish maqsadida,
uning hududidan tashqarida sodir etilgan bo‘lsa;
agar jinoyat sodir etganlikda gumon qilinayotgan shaxs uning hududida bo‘lsa va
u bunday shaxsni faqat uning fuqarolaridan biri bo‘lganligi sababli ekstradisiya
qilmasa;
agar jinoyat sodir etganlikda gumon qilinayotgan shaxs uning hududida bo‘lsa va
u uni ekstradisiya qilmasa (15-modda).
Huquqiy normaning makonda amal qilish doirasining universal prinsipi - bu
davlatning jinoiy yurisdiksiyasini xalqaro jinoyat huquqi tomonidan jinoiy deb e’tirof
etilgan qilmishlar uchun, ular sodir etilgan joydan qat’iy nazar, har qanday shaxslarga
nisbatan kengaytirishdir. Agar jinoiy-huquqiy normaning umuminsoniy prinsipi va
makondagi harakatining boshqa tamoyillari raqobatida birinchisiga ustunlik berilsa,
jinoyatchini ekstradisiya qilish instituti bilan umuminsoniy prinsip raqobatida
ikkinchisi ustuvor ahamiyatga ega.
Hozirgi vaqtda xalqaro amaliyotda jinoyatchini ekstradisiya qilishning asosan
ikkita tizimi mavjud:
1. Yevropa kontinental tizimi - kontinental Yevropa, Lotin Amerikasi va boshqa
mamlakatlarda ishlaydi;
2. Umumiy huquqli mamlakatlarning Angliya-Amerika tizimi - Umumiy huquqli
mamlakatlarda (Buyuk Britaniya, AQSh, Kanada, Avstraliya, Hindiston, Yangi
Zelandiya va boshqalar) jinoyatchini ekstradisiya qilish xalqaro shartnomaga
asoslanadi.
AQSh Oliy sudi bir necha bor jinoyatchini ekstradisiya qilish davlatlar o‘rtasidagi
shartnoma asosida amalga oshirilishi mumkinligi haqida qaror chiqargan. Umumiy
huquqli mamlakatlarning o‘ziga xos xususiyati jinoyatchini ekstradisiya qilishdan
tashqari, qoida tariqasida xalqaro shartnoma mavjud bo‘lgan, o‘z fuqarolarini
ekstradisiya qilmaslik to‘g’risidagi xalqaro huquqning odatiy qoidasini tan olmaslikdir.
1957 yildagi “Ekstradisiya to‘g’risida”gi Yevropa konvensiyasi Yevropa-kontinental
ekstradisiya tizimining asosini tashkil etadi.
viii
Konvensiya so‘ralayotgan tomonning
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
51
ISSN:3030-3613
vakolatli organlari jinoyat sodir etganligi bo‘yicha jinoiy ish yuritayotgan yoki hukm
yoki qamoqqa olish tartibini ijro etish uchun qidiruvda bo‘lgan shaxslarni ekstradisiya
qilish tartibi va shartlarini belgilaydi.
Jinoyatchini ekstradisiya qilish quyidagi tamoyillar asosida amalga oshiriladi:
- sodir etilgan ijtimoiy xafli qilmish ekstradisiya talab qilinishi mumkin bo‘lgan
jinoyatlar qatoriga kirsa, jinoyatchilar ekstradisiya bo‘lishi kerak. Agar so‘rov kelib
tushgani munosabati bilan jinoyat sodir etganlik uchun so‘ragan tomon va
so‘ralayotgan tomon qonunchiligida ushbu jinoyat uchun kamida bir yil muddatga
ozodlikdan mahrum qilish tarzidagi jazo nazarda tutilgan bo‘lsa, tutib berish amalga
oshiriladi (2-modda);
- sodir etilgan ijtimoiy xafli qilmishning "ikki tomonlama jinoyat" bo‘lishi
kerakligi ya’ni xuquqbuzarlik har ikki tomonning qonunlariga muvofiq jinoyat deb
hisoblanishi kerak. Ikki tomonlama jinoyatchilik tamoyili xalqaro huquqiy qoidadir;
-Ekstradisiya qilingan shaxsni jinoiy javobgarlikka tortish faqat ekstradisiya
qilingan shaxs sodir etgan jinoyati uchungina amalga oshirilishi kerak (14-modda).
Konvensiya jinoyatchini ekstradisiya qilishning belgilangan prinsiplaridan
tashqari, quyidagi asoslar bo‘yicha ekstradisiya qilish bo‘yicha boshqa cheklovlarni
ham nazarda tutadi:
ta’qib kamsitish asosida amalga oshiriladi (irqiy, diniy, milliy, fuqarolik);
jinoyatning siyosiy mohiyati;
bojxona to‘lovlari va yig’imlari bilan bog’liq;
vaqt o‘tishi;
“idem bis”
yo‘q tamoyiliga rioya qilish ichida;
ekstradisiya qilingan shaxsga nisbatan o‘lim jazosini qo‘llash imkoniyati;
jinoyat sodir etilgan joy va boshqalar.
Agar o‘ziga nisbatan so‘rov qilingan shaxs siyosiy jinoyat sodir etishda ayblansa,
tutib berish amalga oshirilmaydi (3-modda). Shu bilan birga, Konvensiya davlat
rahbariga yoki uning oila a’zolariga suiqasd qilish siyosiy jinoyat hisoblanmasligini
ta’kidlaydi, "bis" tamoyili ichida "idem" nafaqat ilgari chiqarilgan sudlanganligi, balki
oqlanganligi, shuningdek, shaxs jinoiy javobgarlikdan ozod qilingan taqdirda ham
qo‘llaniladi. Masalan: afv etish yoki amnistiya (9-modda). Konvensiyada jinoyatchini
o‘lim bilan jazolanishi mumkin bo‘lgan jinoyat uchun ekstradisiya qilishni mutlaq
taqiqlash mavjud emas. Agar tutib berish so‘ralayotgan jinoyatchi uchun,
so‘ralayotgan tomonda o‘lim jazosi nazarda tutilgan bo‘lsa, lekin bu jazo so‘ralayotgan
tomonda ta’minlanmagan yoki ijro etilmagan bo‘lsa, tutib berish rad etilishi mumkin.
Agar shaxs so‘ragan tomonga topshirilgandan keyin unga nisbatan o‘lim jazosini
qo‘llash mumkin bo‘lsa, ikkinchisi bu holatda ushbu jazo turi qo‘llanilmasligiga
kafolat beradi. Davlat o‘z fuqarolarini ekstradisiya qilishdan bosh tortishi mumkin (6-
modda). Shu bilan birga, agar so‘ralayotgan tomon o‘z fuqarosini topshirishdan bosh
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
52
ISSN:3030-3613
tortsa, so‘ralayotgan tomonning iltimosiga binoan ushbu fuqaroga nisbatan jinoiy
ta’qib qo‘zg’atilishi kerak. Agar tutib berish so‘ralgan jinoyat, to‘liq yoki qisman
so‘ralayotgan tomon hududida sodir etilgan bo‘lsa, shuningdek so‘ralayotgan
tomonning vakolatli organlari tomonidan tutib berilishi sodir etilgan jinoyat bo‘yicha
sud ishlari olib borilayotgan bo‘lsa, tutib berish rad etilishi mumkin. So‘ralayotgan
shaxsning ushlab berish to‘g’risida so‘rov kelib tushgan jinoyatni sodir etishga
aloqadorligi to‘g’risida yetarlicha yoki ishonchsiz dalillar mavjud bo‘lsa, shaxs tutib
berilmaydi.
Birlashgan
Millatlar
Tashkiloti
Bosh
Assambleyasining
1990-yildagi
rezolyusiyasi bilan qabul qilingan “Ekstradisiya to‘g’risida”gi namunaviy shartnoma
ix
1957-yildagi “Ekstradisiya to‘g’risida”gi Yevropa konvensiyasi bilan bir xil
prinsiplarni o‘z ichiga oladi. Biroq, farqlar mavjud. Namunaviy shartnomaga ko‘ra,
ekstradisiya jinoyati yanada qat’iy talablarga javob berishi kerak. U har ikki tomon
qonunchiligiga muvofiq, kamida bir yil (ikki yil) muddatga ozodlikdan mahrum qilish
yoki undan ham og’irroq jazo bilan jazolanishi kerak. Agar tutib berish to‘g’risidagi
so‘rov ushbu jinoyat uchun tayinlangan ozodlikdan mahrum qilish yoki boshqa chorani
ijro etish uchun qidiruvda bo‘lgan shaxsga tegishli bo‘lsa, ushlab berish faqat ushbu
muddat tugashiga kamida (to‘rt-olti) oy qolganda amalga oshiriladi.
Jumladan
(Namunaviy shartnomaning 2-moddasi).
So‘ralayotgan va so‘ragan tomonlarning
qonunchiligiga muvofiq qilmishning jinoiyligini aniqlash uchun namunaviy
shartnomada moslashuvchan qoidalar nazarda tutilgan. Har ikki tomon qonunchiligiga
muvofiq qilmish, jinoiy qilmish ekanligini aniqlashda quyidagilar muhim emas:
Jinoyatlar, tomonlar qonunchiligiga muvofiq bir toifaga kiradimi va ular bir xil
belgiga egami;
Tomonlarning qonunchiligiga muvofiq, so‘ralayotgan davlat tomonidan
ko‘rsatilgan harakatlar yoki harakatsizliklarning butun majmui hisobga olinganda
ushbu jinoyat tarkibining tarkibiy qismlari farqlanadimi (2-modda).
Agar shaxsni topshirish soliq, bojxona to‘lovlari, valyuta nazorati yoki boshqa
daromad masalalariga oid qonun hujjatlarini buzganligi uchun so‘ralgan bo‘lsa,
so‘ralayotgan davlat qonunchiligida shunga o‘xshash tur nazarda tutilmaganligi
sababli ushlab berish rad etilmaydi. Soliqlar, bojxona to‘lovlari yoki so‘rov
yuborayotgan davlat qonunchiligida ko‘rsatilganiga o‘xshash valyuta ayirboshlash
uchun shart mavjud emas (2-modda). “Ekstradisiya to‘g’risida”gi namunaviy
shartnomaning ushbu qoidasi Yevropa konvensiyasidan farq qiladi, unga ko‘ra shaxs
moliyaviy jinoyatlar uchun ekstradisiya qilinmaydi.
Hozirgi vaqtda ekstradisiya instituti rivojlanishda davom etmoqda. Agar
ekstradisiya qilingan shaxsga uning huquq va erkinliklarini hurmat qilgan holda
adolatli sud muhokamasi huquqi kafolatlangan bo‘lsa, shaxsni topshirish mumkin deb
hisoblanadi. "Siyosiy jinoyat" uchun ekstradisiya qilmaslik konsepsiyasida
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
53
ISSN:3030-3613
o‘zgarishlar mavjud. So‘nggi paytlarda dunyoning turli burchaklarida xalqaro
bo‘lmagan qurolli to‘qnashuvlar vaqtida terrorchilik harakatlari keng tarqalib,
jinoyatlar sodir etilmoqda. Bunday qilmishlarni sodir etilgan qilmishlarning siyosiy
mohiyatidan kelib chiqib, jinoiy javobgarlikka tortishdan tashqarida qoldirish o‘ta
xavfli jinoyatlar sodir etgan shaxslarni jazosiz qoldirish orqali yomonlik qilishni
anglatadi. Ko‘pgina xalqaro konvensiyalarda, hatto siyosiy xarakterdagi jinoyatlar ham
ekstradisiya qilinishi mumkinligi alohida belgilab qo‘yilgan.Tinchlik va insoniyat
xavfsizligiga qarshi jinoyat sodir etgan shaxslar ekstradisiya qilinishi kerak. Shunday
qilib, Xalqaro jinoiy sud yurisdiksiyasiga quyidagilar kiradi: genosid, insoniyatga
qarshi jinoyatlar, urush jinoyatlari va bosqinchilik jinoyatlari. Ularning barchasi
ekstradisiya qilinadigan jinoyatlar qatoriga kiradi.
Xulosa o‘rnida, O‘zbekiston Respublikasi jinoyat qonunining makonda amal
qilish doirasi tamoyillarini qonunchilik bilan tartibga solish va qo‘llash xalqaro
huquqning umume’tirof etilgan prinsiplari va normalariga, O‘zbekistonning xalqaro
shartnomasiga muvofiq bo‘lishi, agarda bunday normalarga nomuvofiqlik yuzaga
kelgan taqdirda, xalqaro huquq normalari qo‘llanilishi kerak.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Qarang: Hozirgi xalqaro huquq. M., 1999. T. 3.23 betlar
2.
Qarang: Xalqaro jinoyat sudi. Glasnost fondi. M., 2000. 51 bet.
3.
Qarang: Xalqaro huquq. Inform Consultant Plus tizimining huquqiy bazasi
4.
Qarang: Braunli.Ya. Xalqaro huquq: 2 kitobda. 433-434 betlar.
5.
Qarang:Inogamova-Xegai L.V. Xalqaro jinoyat huquqi. M., 2003. 132,143-144-
betlar.
6.
Qarang:Boyko A.I. Xalqaro va Rossiya jinoyat huquqi. Rostov, 2004. 51- b
7.
Qarang:Knyazov A.G. Jinoyat qonunining makonda harakati. Ulyanovsk 2006
yil.39-bet.
8.
Qarang: http://www.rambler.ru/db/news/msg.html?ph=l&mid=7438950
9.
Qarang: Xalqaro huquq. ConsultantPlus tizimining axborot va huquqiy bazasi .
