T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
167
ISSN:3030-3613
MAKTAB O‘QUVCHILARINING EMOTSIONAL INTELLEKTINI
RIVOJLANTIRISHNING PSIXOLOGIK ASOSLARI
Andijon viloyati Baliqchi tumanidagi
52-umumiy oʻrta taʼlim maktabi amaliyotchi psixologi
Mahmudov Noʻmonjon Mamajonovich
Annotatsiya
Emotsional intellekt — bu shaxsning o‘z his-tuyg‘ularini anglash, boshqarish va
boshqalar bilan samarali muloqot qilish qobiliyatidir. Maktab yoshidagi
o‘quvchilarning emotsional intellektini rivojlantirish ularning shaxsiy, ijtimoiy va
akademik muvaffaqiyatlari uchun muhim ahamiyatga ega. Ushbu maqolada
emotsional intellektning asosiy psixologik komponentlari, uning maktab yoshidagi
bolalar hayotidagi roli va rivojlantirish usullari tahlil qilinadi. Tadqiqotlarda
emotsional intellektning o‘quvchilarning stressga chidamliligi, o‘zaro munosabatlari
va o‘qish samaradorligiga ta’siri aniqlangan. Shuningdek, pedagoglar va psixologlar
tomonidan qo‘llanilayotgan usullar — o‘quvchilarga his-tuyg‘ularni ifodalash,
empatiya ko‘rsatish, ijtimoiy ko‘nikmalarni shakllantirish bo‘yicha mashg‘ulotlar ham
ko‘rib chiqiladi. Maqolada emotsional intellektni oshirish bo‘yicha maktab muhitida
amalga oshirilishi mumkin bo‘lgan amaliy tavsiyalar keltirilgan. Natijalar shuni
ko‘rsatadiki, emotsional intellektni rivojlantirish bolalar ruhiy salomatligini
mustahkamlashda, ularning o‘z-o‘zini boshqarish qobiliyatlarini oshirishda va
jamiyatda ijobiy munosabatlar o‘rnatishda muhim omil hisoblanadi.
Kalit so‘zlar:
Emotsional intellekt, rivojlanish, maktab o‘quvchilari, psixologik
asoslar, his-tuyg‘ularni boshqarish, empatiya, stressga chidamlilik, ijtimoiy
ko‘nikmalar, ruhiy salomatlik.
PSYCHOLOGICAL FOUNDATIONS OF DEVELOPING EMOTIONAL
INTELLIGENCE IN SCHOOLCHILDREN
Abstract
Emotional intelligence is a person's ability to understand, manage their own
emotions, and communicate effectively with others. Developing emotional intelligence
in school-age students is important for their personal, social, and academic success.
This article analyzes the main psychological components of emotional intelligence, its
role in the lives of school-age children, and methods for developing it. Studies have
revealed the impact of emotional intelligence on students' stress tolerance,
interpersonal relationships, and academic performance. It also examines the methods
used by educators and psychologists to teach students to express their emotions, show
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
168
ISSN:3030-3613
empathy, and develop social skills. The article provides practical recommendations for
improving emotional intelligence in a school environment. The results show that
developing emotional intelligence is an important factor in strengthening children's
mental health, increasing their self-regulation skills, and establishing positive
relationships in society.
Keywords
: Emotional intelligence, development, schoolchildren, psychological
foundations, emotion management, empathy, stress resistance, social skills, mental
health.
ПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ОСНОВЫ РАЗВИТИЯ ЭМОЦИОНАЛЬНОГО
ИНТЕЛЛЕКТА У ШКОЛЬНИКОВ
Аннотация
Эмоциональный интеллект — это способность человека понимать, управлять
собственными эмоциями и эффективно общаться с другими. Развитие
эмоционального интеллекта у школьников важно для их личного, социального и
академического успеха. В статье анализируются основные психологические
компоненты эмоционального интеллекта, его роль в жизни школьников и
методы его развития. Исследования выявили влияние эмоционального
интеллекта на стрессоустойчивость, межличностные отношения и успеваемость
школьников. Также рассматриваются методы, используемые педагогами и
психологами для обучения школьников выражению своих эмоций, проявлению
эмпатии и развитию социальных навыков. В статье даются практические
рекомендации по улучшению эмоционального интеллекта в школьной среде.
Результаты показывают, что развитие эмоционального интеллекта является
важным фактором укрепления психического здоровья детей, повышения их
навыков саморегуляции и установления позитивных отношений в обществе.
Ключевые слова
: эмоциональный интеллект, развитие, школьники,
психологические основы, управление эмоциями, эмпатия, стрессоустойчивость,
социальные навыки, психическое здоровье.
Kirish
Zamonaviy ta’lim tizimida o‘quvchilarning faqatgina akademik ko‘nikmalarini
rivojlantirish emas, balki ularning hissiy-ijtimoiy qobiliyatlarini shakllantirish ham
muhim hisoblanadi. Bu borada emotsional intellekt kontseptsiyasi alohida o‘rin tutadi.
Emotsional intellekt tushunchasi birinchi bo‘lib Psixolog Daniel Goleman tomonidan
targ‘ib qilingan bo‘lib, u shaxsning o‘z his-tuyg‘ularini anglash, boshqarish va
boshqalar bilan samarali munosabatda bo‘lish qobiliyatini bildiradi. Maktab yoshidagi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
169
ISSN:3030-3613
bolalar hayotida bu ko‘nikmalar muvaffaqiyatli o‘qish, ijtimoiy moslashuv va ruhiy
barqarorlik uchun zarur hisoblanadi.
O‘zbekiston Respublikasi ta’lim sohasida emotsional intellektni rivojlantirishga
alohida e’tibor bermoqda. Prezidentimizning ta’lim va tarbiya sohasidagi strategik
yo‘nalishlarida yosh avlodning nafaqat bilim, balki sog‘lom psixologik salohiyatga ega
bo‘lishi ko‘zda tutilgan. Bu esa o‘z navbatida o‘quvchilarning o‘z-o‘zini boshqarish,
stressga chidamlilik va ijtimoiy ko‘nikmalarini oshirishga qaratilgan.
Mazkur maqolada emotsional intellektning maktab o‘quvchilarining shaxsiy
rivojlanishidagi o‘rni, psixologik asoslari hamda rivojlantirish usullari ko‘rib chiqiladi.
Tadqiqotlar natijalari va mavjud adabiyotlar tahlili orqali emotsional intellektni
oshirishning samarali metodlari aniqlanadi. Ushbu jarayon o‘quvchilarning nafaqat
akademik yutuqlariga, balki jamiyatda muvaffaqiyatli va baxtli bo‘lishlariga yordam
beradi.
Adabiyotlar tahlili
Emotsional intellekt konsepsiyasi psixologiyada XXI asrda keng rivojlangan
mavzudir. Daniel Golemanning (1995) asarlari emotsional intellektni ijtimoiy
muvaffaqiyatning asosiy omili sifatida ta’riflaydi. Golemanning fikricha, yuqori
darajadagi emotsional intellekt shaxsga o‘z his-tuyg‘ularini boshqarish, boshqalar
bilan samarali muloqot qilish va stress holatlarini yengib o‘tishda yordam beradi.
Psixologik tadqiqotlar shuni ko‘rsatdiki, emotsional intellekt bolalarning ijtimoiy va
akademik ko‘rsatkichlariga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi (Mayer va Salovey, 1997).
O‘zbekistonlik tadqiqotchilar, xususan, Rasulova (2020) va Xudoyberdiyeva
(2018), maktab yoshidagi bolalarda emotsional intellektni rivojlantirishning milliy
xususiyatlarini o‘rganib, buni o‘quv jarayoniga integratsiya qilish zarurligini
ta’kidlaydilar. Ularning fikricha, o‘quvchilarning emotsional qobiliyatlarini oshirish
nafaqat ularning ruhiy salomatligini yaxshilaydi, balki jamiyatga ijobiy munosabatda
bo‘lishiga ham ko‘maklashadi. Shuningdek, Zamonaviy pedagogik psixologiyada
emotsional intellektni rivojlantirish uchun treninglar, guruhli mashg‘ulotlar, o‘z-o‘zini
anglash va boshqarish metodlari keng qo‘llanilmoqda (Karimova, 2019). Bu metodlar
o‘quvchilarda empatiya, stressga chidamlilik, o‘zaro hurmat kabi ijtimoiy
ko‘nikmalarni shakllantirishda samarali hisoblanadi. O‘zbekiston Respublikasi Ta’lim
vazirligining 2021-yildagi hisobotida ham yosh avlodda emotsional salohiyatni
oshirishga oid chora-tadbirlar ko‘rsatilgan. Shu bilan birga, so‘nggi yillarda maktab
psixologlari tomonidan o‘quvchilarning emotsional intellektini baholash va
rivojlantirish bo‘yicha tadqiqotlar ko‘paygan. Shu bois, emotsional intellektni
rivojlantirish maktab ta’limining muhim jihatlaridan biri bo‘lib, u o‘quvchilarning
ijtimoiy muvaffaqiyatga erishishida, stressni yengishida va ruhiy barqarorlikda asosiy
omil hisoblanadi.
Tadqiqotlar qismi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
170
ISSN:3030-3613
Mazkur tadqiqotda maktab o‘quvchilarining emotsional intellektini aniqlash va
rivojlantirish usullari o‘rganildi. Tadqiqotning asosiy maqsadi — o‘quvchilarning
emotsional qobiliyatlari darajasini baholash hamda rivojlantirishga yo‘naltirilgan
metodlarni aniqlash. Tadqiqotda 5-sinf o‘quvchilari ishtirok etdi, ularning emotsional
intellekti “Emotsional intellektni baholash uchun test” yordamida o‘lchandi. Olingan
natijalar shuni ko‘rsatdiki, o‘quvchilarning ko‘pchiligi o‘z his-tuyg‘ularini anglashda
va boshqarishda o‘rtacha darajada, lekin empatiya va ijtimoiy ko‘nikmalarda ba’zan
qiyinchiliklarga duch keladi. Rivojlantirish uchun psixologik treninglar, guruhli
mashg‘ulotlar, dramatizatsiya va rolli o‘yinlar qo‘llanildi. Ularning natijasida
o‘quvchilarda o‘z his-tuyg‘ularini ifodalash, stressga chidamlilik va o‘zaro
munosabatlarni yaxshilash ko‘nikmalari sezilarli darajada oshdi. Tadqiqot natijalari
shuni ko‘rsatdiki, emotsional intellektni rivojlantirish bo‘yicha amaliy metodlar
maktabda muntazam qo‘llansa, o‘quvchilarning ruhiy holati yaxshilanadi, ular
jamiyatda samarali muloqot qila boshlaydi va o‘qishdagi motivatsiyasi oshadi.
Xulosa
Maqolada maktab o‘quvchilarining emotsional intellektini rivojlantirishning
psixologik asoslari hamda uni oshirish yo‘llari ko‘rib chiqildi. Tadqiqot natijalari shuni
ko‘rsatdiki, emotsional intellekt o‘quvchilarning shaxsiy rivojlanishi, ijtimoiy
munosabatlari va ruhiy salomatligi uchun muhim omildir. Emotsional intellektni
oshirish nafaqat o‘quvchilarning ichki dunyosini boyitadi, balki ularning stressga
chidamliligini kuchaytiradi, ijtimoiy ko‘nikmalarini yaxshilaydi va o‘qishga bo‘lgan
motivatsiyasini oshiradi. Tadqiqotda aniqlanishicha, o‘quvchilarning o‘z his-
tuyg‘ularini anglash va boshqarish darajasi o‘rtacha bo‘lib, bu ko‘nikmalarni
rivojlantirish uchun maqsadli pedagogik va psixologik ishlarni amalga oshirish zarur.
Maktab muhitida emotsional intellektni rivojlantirishga yo‘naltirilgan treninglar,
o‘yinlar, guruhli mashg‘ulotlar samarali natija beradi. Ular o‘quvchilarda empatiya,
o‘zaro hurmat, hamkorlik kabi ijtimoiy qadriyatlarni shakllantiradi. Shuningdek, bu
usullar o‘quvchilarning ruhiy barqarorligini mustahkamlashga yordam beradi, ular
murakkab vaziyatlarda ham o‘zlarini boshqarish va ijobiy xulq-atvor ko‘rsatishda
qobiliyatli bo‘ladilar.
Pedagoglar va psixologlar o‘rtasida hamkorlikda emotsional intellektni
rivojlantirish bo‘yicha doimiy ishlarni tashkil qilish, ota-onalarni ham bu jarayonga
jalb qilish muhimdir. Bu esa yosh avlodning to‘laqonli va barkamol shaxs sifatida
shakllanishiga hissa qo‘shadi. Xulosa qilib aytganda, emotsional intellekt — maktab
o‘quvchilarining nafaqat akademik muvaffaqiyatlari, balki ularning ijtimoiy
moslashuvi va psixologik salomatligi uchun ham asosiy omil hisoblanadi. Shu sababli,
ta’lim tizimida emotsional intellektni rivojlantirishga qaratilgan strategiyalarni joriy
etish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
171
ISSN:3030-3613
1.
Abdullayeva, M. (2018).
Emotsional intellekt va uning ta’limdagi ahamiyati
.
Toshkent: O‘qituvchi nashriyoti.¹
2.
Islomova, D. (2020).
Maktab yoshidagi bolalarda emotsional intellektni
rivojlantirish metodikalari
. Toshkent: Fan va texnologiya.²
3.
Karimov, B. (2019).
Psixologiyada emotsional intellekt tushunchasi va uning o‘rni
.
Samarqand: SamDU nashriyoti.³
4.
Tursunov, A. (2021).
Maktab o‘quvchilarining ijtimoiy va emotsional
ko‘nikmalarini shakllantirish
. Toshkent: Sharq nashriyoti.⁴
5.
Yusupova, N. (2017).
Ta’limda emotsional intellektni rivojlantirish
. Toshkent:
O‘zbekiston davlat jahon tillari universiteti.⁵
6.
Qodirova, Z. (2019).
Psixologik treninglar yordamida emotsional intellektni
oshirish
. Toshkent: Pedagogika nashriyoti.⁶
7.
Rasulova, M. (2020).
Maktab yoshidagi bolalar psixologiyasi va rivojlanish
yo‘llari
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti.⁷
8.
Sobirov, J. (2018).
Emotsional intellekt va uning pedagogik ahamiyati
. Toshkent:
Ta’lim.⁸
9.
Abdusalomov, T. (2021).
Emotsional intellekt va stressni boshqarish texnikalari
.
Toshkent: Ilm-fan.⁹
10.
Xo‘jaeva, L. (2019).
Bolalar psixologiyasi va emotsional rivojlanish
. Toshkent:
Sharq nashriyoti.¹⁰
