T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
248
ISSN:3030-3613
OʻQUVCHILAR OʻRTASIDA STRESS VA DEPRESSIYAGA NISBATAN
PSIXOLOGIK IMMUNITETNI SHAKLLANTIRISH MASALALARI
Baxramova Dilobar Xusanovna
Toshkent shahar Yunusobod tumani MMTB
tasarrufidagi 354-sonli umumiy o’rta ta’lim maktabi psixologi
Annotatsiya:
Depressiyaga hayot sharoitining og‘irligi, tinch bo’lmagan
oiladagi bolalik yillari, hayotning shu bosqichida yaqin odamlari bilan bo‘lgan yaxshi
bo’lmagan aloqalar, eng yaqin kishisini yo‘qotishi,ijtimoiy jamiyat tarafidan rad
qilinishi, og‘ir kasallik kabilar ham sabab bo‘ladi. Shuningdek, qiyinchiliklarga
nisbatan qarshi turuvchi odam zaxirasining pasayishi: depressiya, stress-tushkunlik
xolatlari, zaiflik, kuchsizlik, chorasizlilik kasalliklar, yaqin doiradagi tazyiq, jismoniy
hamda psixik xolsizlanish, qiyinchiliklarni yengib o‘tishda bilim hamda malakalarning
yetishmasligi ham sabab bo‘lishi mumkin.
Kalit so‘zlar:
suistid, Immunitet, trening, depressiya, gallyustinatsiya,
tushkunlik kayfiyati, taranglik stress, affekt, emotsional holsizlanish.
KIRISH
Depressiya esa chuqur emotsional charchoqlanish yoki kuchsizlanish xolati
bo‘lib, barcha odamda har xil bo‘lib o‘tadi. Ayrim odamlar kamgap, o‘zi bilan o‘zi
ovvora holatida bo’lib qoladilar, ammo buni shunday maskirovka qilishadiki,
atrofdagilar uning xatti-harakatidagi o‘zgarishlarni sezishmaydi. Og‘ir kechuvchi
kasalliklarda bemorlar uzoq vaqt davom etadigan tushkunlikka tushib, ovqat yeyishdan
bosh tortishadi, o‘z joniga (ayniqsa, o‘smirlar orasida) suiqasd qilishga urinadilar.
Ba’zan o‘z joniga qasd qilish uchun arzimagan sabab turtki bo‘ladi. Masalan,
ota-onasi uning xohlagan kiyim-kechagini sotib olib bermasa yoki diskotekaga ruxsat
bermasa, sevgan kishisi bilan uchrashgani qo‘ymasa va hokazo. Bunday xolatlarda
birgina yo’li – bu odam bilan to‘g‘ri hamda ochiq suhbatni o‘tkazish hisoblanadi.
O‘smirlik davriga hos bo’lgan suitsidal xulq-atvorning asnosida taʼlim hamda tarbiya
jarayonidagi ayrim to’g’ri bo’lmagan pedagogik hamda psixologik taʼsir, o‘smirning
individual xususiyatlari hamda emotsional holatlaridagi negativ o‘zgarishlarga
pedagoglar, otaonalar, o‘smirning tengdoshlari tomonidan yetarli eʼtibor berilmasligi
oqibatida vujudga kelgan ijtimoiy dezadaptatsiya, ijtimoiy integratsiyaning pasayishi
hamda beqarorligi bo’ladi.
Stress-so‘zi odatdagi turmushda hamda tibbiy atamashunoslikda ancha keng
tarqalgandir.
stress
„bosim“, „kuchlanish“„ tanglik“) Turmushda «stress» deganda
zo‘riqish hamda hayajonlanish tushuniladi. Stress bugungi kunda deyarli barcha yosh
hamda qarilarda uchrab kelmoqda. Ayni hamdaqtda stressdan xalos bo’lish bo’yicha
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
249
ISSN:3030-3613
bir necha xil psixologik treninglar tashkil etilmoqda. Demak, stress organizmning
umumiy moslashuv sindromidir. Unda kuzatiladigan nospetsifik alomatlarni
G.Selyegacha ham tadqiq qilishgan, lekin organizmda kechadigan patofiziologik
o‘zgarishla bilan stress orasida bog'liqlik alomatini ko'rishmagan. Birinchi bosqich
xavotirlanish bosqichidir. Bu bosqichda qon bosimi va tana harorati pasayadi,
kapillarlarning qon bilan to'lishi va alkaloz kuzatiladi, oshqozonichak sistemasida
funksional o‘zgarishlar paydo bo‘ladi, qonda qand miqdori kamayadi. Ikkinchi bosqich
qarshilik ko‘rsatish bosqichidir. Bu bosqichda alkaloz atsidoz bilan, gipoglikemiya
giperglikemiya bilan, arterial Gipotoniya gipertoniya bilan almashadi, tana harorati
ko‘tariladi va kortikosteroidlar ko'plab ajralib chiqadi buyrak usti bezi qobig'i shishadi.
Uchinchi bosqich toliqish bosqichidir. Bu bosqichda yurak mushaklarida
distrofik o‘zgarishlar kuzatiladi, oshqozon-ichak sistemasida yarachalar paydo bo‘ladi,
ularga nuqtasimon qon quyiladi.
O‘smir hamda uning ijtimoiy atrof-muhitdagi bir-biriga munosabatlarining
buzilishi, shaxslararo aloqalarning murakkablashuvi, ota-onalar, taʼlim muassasalari
pedagoglari tomonidan odam ehtiyojlari, qiziqishlari inobatga olinmagan holda
o‘tkazilgan bosim, ularda hayot shakli, xavfsizlik hamda “zarur”lilik hissining yo‘q
holatiga kelishi, doimiy suitsidal xulq-atvor namoyon bo‘lish oqibatlaridan biridir.
Aytish joizki, yurtimizda shu muammoning o‘rganilishi muhim ilmiy-nazariy hamda
ilmiy-amaliy ahamiyatga egadir. sababi o‘smirlarning taʼlim hamda tarbiyaviy
ishlariga mutasaddi xodimlarning faqat ba’zilarigina:
a)
o‘smirlik davrining depressiyasi;
b)
kattalar bilan yuzaga keladigan o‘zaro nizoli hamdaziyatlar hamda
ularni
bartaraf etishning tarbiyaviy usul hamda vositalari;
v) o‘smirlarning pubertat davri xususiyatlari;
g) ruhiy zo‘riqish holatlari;
haqida kerakli maʼlumotga egadirlar. Depressiya oqibatida yoshlarda o‘z joniga
qasd qilish xolatlari ham uchraydi. O‘z joniga suistid qilganlar tajribasining mavjudligi
yaqin qarindoshlar ayniqsa do‘stlarining yoki ota-ona, barcha masalalarda
maksimalistlik- toqatsizlilik , hamma harakatlar hamda qarorlarni qabul qilishda
kelishmovchilik, hayotni faqatgina oq hamda qoraga bo‘lib qo‘yishdan iborat.
Depressiyaga hayot sharoitining og‘irligi, tinch bo’lmagan oiladagi bolalik yillari,
hayotning shu bosqichida yaqin odamlari bilan bo‘lgan yaxshi bo’lmagan aloqalar,
eng yaqin kishisini yo‘qotishi,ijtimoiy jamiyat tarafidan rad qilinishi, og‘ir kasallik
kabilar ham sabab bo‘ladi.
Shuningdek, qiyinchiliklarga nisbatan qarshi turuvchi odam zaxirasining
pasayishi: depressiya, stress-tushkunlik xolatlari, zaiflik, kuchsizlik, chorasizlilik
kasalliklar, yaqin doiradagi tazyiq, jismoniy hamda psixik xolsizlanish, qiyinchiliklarni
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_3-to’plam_Iyun-2025
250
ISSN:3030-3613
yengib o‘tishda bilim hamda malakalarning yetishmasligi ham sabab bo‘lishi mumkin.
Olib borilgan jahon tadqiqotlari natijalariga ko‘ra, depressiyaga tushishning asosiy
sababi - oiladagi kelishmovchiliklardir. Buni “tarbiyasi qiyin” o‘smirlarning 50 foiz
o‘g‘il bolalarini hamda 78 foiz qizlarni ko‘rsatishgan. “Yaxshi tarbiyalangan”larda bu
ko‘rsatkich 47 foiz hamda 18 foizni tashkil etgan. O‘spirinlar ruhiy tushkunliklarining
muhim sabablaridan biri, bu ularning tez-tez jazolanishi. “Qiyin” o‘spirinlarda bu
ko‘rsatkich 35 foizni, “yaxshi”larida 23 foizni tashkil etgan. Bolaning tez-tez
jazolanishi aybini yashirish maqsadida yolg‘onchilik sifatinini rivojlanishiga olib
keladi. Yolg‘onning bu sababini “qiyin” o‘smirlar guruhining 71 foiz o‘g‘il bolalari
hamda 63 foiz qizlari ko‘rsatgan. Bizning fikrimizcha yoshlarda, ayniqsa o‘smirlarda
uchraydigan depressiv xolatlarning oldini olish uchun avhamdalo o‘smir yashab turgan
ijtimoiy muhitning psixologik iqlimi yaxshi bo‘lishi lozim.
XULOSA
Xulosa o’rnida shuni aytish mumkinki, stress va depressiya chuqur psixologik
kasallikka olib keluvchi emotsional psixologik va patologik holatdir. Ushbu jarayonda
yoshlarning suistidga moyil bo’lmagan holatda hayotdda faol pozitiv xltda davom
etishlari ular uchun ham jamiyat va oila a’zolari uchun ham muhim ahamiyatga egadir.
Shuni aytib o’tish kerakki chuqur depression jarayonlar davomiy bo’lsa shizefreniya
kasalligiga olib kelishi va bu chuqur patalogik ruhiy kasallikka olib kelishi mumkin.
Depressiya va stressdan qutilishda avvalo yaqinlarining bildirilgan ishonchi va
psixologik bilimlar yordam berishi mumkin. Depressiyadan qutilishning aynan
choralari yuqoridagi keltrilgan treninglar orqali yoritib berildi. Bugungi kunda
depressiya va stressdan qutilish uchun juda ko’plab btreninglar ishlb chiqarilgan bo’lib
ularning juda ko’pi yoshlarni psixologik qiyinchiliklarga tuhib qolganlarida qutilishga
yordam beradi deb aytib o’tilgan.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
N.S.Jo‘rayev. N.Aliyehamda. TDPU. ”O‘smirlik davrida agressiv xulq-atvorni
shakllanish xususiyatlari.” “Pedagogika –psixologiya fanlarining taʼlim tizimini
rivojlantirishdagi
o‘rni”
(Resp.ilmiy
amaliy
anjuman
materiallari)
Qo‘qon.1qism.2015 yil. 108-110-betlar.
2.
Dosmetohamda G. Xotin-qizlar orasida sodir bo‘ladigan noxush holatlarning oldini
olish //Xalq taʼlimi.-Toshkent, 2004.-№ 2.-B. 116-119.
3.
Z.Ibodullayev. Tibbiyot psixologiyasi Toshkent 2008
4.
Internet materiallari
