T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
55
ISSN:3030-3613
BOLALARDA BILISH JARAYONLARI HAMDA SEZGI TURLARINING
RIVOJLANISH BOSQICHLARI
Qayumova Nargiza Turdaliyevna
Namangan viloyati Chortoq tumanidagi
5-DIMI amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
“Sezgi deb - atrofimizdagi narsa va hodisalarning sezgi
a'zolarimizga bevosita ta'sir etishi natijasida ularning ayrim belgi va xususiyatlarini
miyamizda aks ettirilishini aytamiz.”
Kalit so’zlar:
sezgi, ko’rish, eshitish, qobiliyat, maktab, o’quvchi, xotira,
qobiliyat, layoqat, iqtidor, idrok,layoqat
KIRISH
Sezgi qobiliyatining ba’zi turlari insonda ona qornidaligi davridayoq birmuncha
shakllanadi hamda tug’ilgandan keyin vaqt o’tishi, o’sib-ulg’ayishi, ichki va tashqi
omillar ta’sirida yanada mustahkamlanadi. Eshitish sezgisi orqali biz atrofimizda
kechayotga voqea-hodisalarni eshitamiz, anglaymiz, fikr yuritamiz va munosabat
bildiramiz. Bizning bunday munosabatimiz tashqi omillarga nisbatan befarq
emasligimizni bildiradi. Insonlarda sezgi qobiliyati asosan, maktab yoshidagi
bolalarda juda faol rivojlangan va ma’lumotlarni ko’rish, eshitish va yozish orqali tez
qabul qiladi va xotirada juda uzoq muddat, balki, keksa yoshigacha saqlanib qolish
xususiyati bilan juda ahamiyatlidir. Ko’rish va eshitish sezgisi eng yuksak rivojlangan
sezgilar qatoriga kiritiladi. Maktab o’quvchilarida ko’rish sezuvchanligi va bitta
ko’rgan narsasini xotirada saqlab qolish qobiliyati katta yoshli insonlarga nisbatan
ancha yaxshi rivojlangan. Butun bir dars mobaynida doskaga yozilgan ma’lumotlar
o’quvchi xotirasiga ko’rish orqali hamda o’qituvchi leksiyasini eshitish orqali qabul
qilinadi va saqlanadi. Universitet talabalaridan farqli ravishda maktab o’quvchilarida
xotira tiniq va ko’p ma’lumotni qabul qila olish xususiyatiga ega bo’ladi.
“Bolaning dunyoni bilishi va u bilan muloqotga kirishishining asosiy poydevori
– bu uning sezgi va idrok jarayonlaridir. Sezgi va idrok psixikaning eng oddiy, shu
bilan birga, fundamental jarayonlari boʻlib, tashqi olamdan maʼlumotlarni qabul qilish
va ularni qayta ishlashni taʼminlaydi. Ularning toʻgʻri va oʻz vaqtida rivojlanishi
bolaning aqliy, nutqiy, ijtimoiy va emotsional rivojlanishi uchun hal qiluvchi
ahamiyatga ega.
Sezgi
– bu psixikaning eng oddiy bilish jarayoni boʻlib, tashqi olamdagi narsa va
hodisalarning alohida xususiyatlarining (masalan, rang, tovush balandligi, hid, taʼm,
silliqlik, iliqlik) bevosita sezgi organlariga (koʻrish, eshitish, hid bilish, taʼm bilish,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
56
ISSN:3030-3613
teri-taktil) taʼsir etishi natijasida aks etishidir. Har bir sezgi oʻzining maxsus
analizatoriga (koʻz, quloq, burun, til, teri) ega.
Idrok
– bu sezgiga nisbatan murakkabroq bilish jarayoni boʻlib, narsa va
hodisalarning yaxlit obrazini, ularning barcha xususiyatlari va qismlari birgalikda,
bevosita sezgi organlariga taʼsir etgan paytda aks etishidir. Agar sezgi olmaning qizil
rangini yoki shirin taʼmini aks ettirsa, idrok butun olmaning shakli, rangi, hajmi, taʼmi
kabi xususiyatlarini yigʻindisini, yaʼni uning yaxlit obrazini shakllantiradi. Idrok
tafakkur, xotira, eʼtibor kabi boshqa psixik jarayonlar bilan chambarchas bogʻliq.
Bilish faoliyatining asosi: Sezgi va idrok orqali bola atrof-muhitni oʻrganadi,
narsalarning xususiyatlarini farqlaydi, ularning nomi va vazifasini oʻrganadi. Bu
bilishning boshlangʻich nuqtasidir.
Nutq rivojlanishi: Nutq tovushlarini, soʻzlarni, gaplarni eshitish va idrok qilish
nutqni tushunish va uni oʻzlashtirish uchun shartdir. Oʻz navbatida, narsalarning
obrazini idrok qilish ularni nomlash va soʻz boyligini kengaytirishga yordam beradi.
Tafakkur rivojlanishi:
Narsalarning
xususiyatlarini
farqlash,
ularni guruhlash, solishtirish va umumlashtirish idrokning yuqori darajasi boʻlib,
mantiqiy tafakkur shakllanishiga zamin yaratadi.
Harbiy faoliyat va harakat koʻnikmalari: Makonni idrok qilish, oʻz tanasining
holatini sezish, buyumlar orasidagi masofani chamalash kabi sezgi-idrok jarayonlari
harakatlarni muvofiqlashtirish va amaliy koʻnikmalarni egallash uchun muhimdir.
Ijtimoiy moslashish: Atrof-muhitni, odamlarni, ularning emotsiyalarini idrok
qilish ijtimoiy muloqot va moslashishda katta rol oʻynaydi.
Oʻqish va yozish koʻnikmalari: Harflarni, raqamlarni, ularning shaklini, yozuv
satrlarini toʻgʻri idrok qilish oʻqish va yozish jarayonlarining muvaffaqiyatli
oʻzlashtirilishi uchun asosiy shartdir.
Sezgi va idrokning oʻz vaqtida va sifatli rivojlanmasligi bolaning keyingi
oʻqishi, muloqotga kirishishi va umumiy rivojlanishida turli qiyinchiliklarga olib
kelishi mumkin. Shu sababli, ushbu jarayonlarni psixodiagnostika qilish va aniqlangan
kamchiliklarni korreksiya qilish juda muhimdir.Bolalarda sezgi va idrokning
rivojlanishi murakkab va bosqichma-bosqich jarayon boʻlib, har bir yosh davriga
oʻziga xos xususiyatlar xosdir. Bu jarayon bolaning markaziy nerv tizimining yetilishi,
hayotiy tajribasining ortishi va faoliyatining boyishi bilan bogʻliq.
Rivojlanish xususiyatlari:
Dinamiklik: Sezgi va idrok tugʻilishdan boshlab doimiy ravishda rivojlanib
boradi.
Faoliyatga bogʻliqlik: Bolaning turli faoliyatlar (oʻyin, predmetli faoliyat,
mehnat) davomida sezgi organlari rivojlanadi va idrok boyiydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
57
ISSN:3030-3613
Tafakkur bilan bogʻliqlik: Dastlab sezgi va idrok his-tuygʻuga asoslansa, yosh
oʻsishi bilan ular tafakkur bilan bogʻlanib, ongli va maqsadga yoʻnaltirilgan xarakter
kasb etadi.
Individuallik: Har bir bolada sezgi va idrokning rivojlanish surʼati va sifati
individual boʻlishi mumkin, ammo umumiy qonuniyatlar mavjud.
Rivojlanish bosqichlari (taxminiy yoshga koʻra):
1.
Chaqaloqlik davri (tugʻilishdan 1 yilgacha): Sezgi organlari faollashadi.
Bola yorugʻlikni, tovushlarni sezadi. Koʻrish orqali odamning yuzini tanishni, qoʻl
harakatlari orqali narsalarning shakli va hajmini "paypaslab" oʻrganishni boshlaydi. Bu
davrda elementar obrazli idrok shakllana boshlaydi.
2.
Goʻdaklik davri (1 yildan 3 yilgacha): Barcha sezgi turlari faol rivojlanadi,
ranglar, shakllar, tovushlar aniq ajratiladi. Faol idrok shakllanadi. Bola buyumlar bilan
faol harakat qiladi (ularni tashlaydi, silkitadi, ochadi), bu ularning xususiyatlarini
chuqurroq idrok qilishga yordam beradi. "Sensor standartlar" (rang, shakl, hajm) bilan
dastlabki tanishuv boshlanadi.
3.
Maktabgacha yosh davri (3 yildan 7 yilgacha): Sezgilar differensiatsiyasi
(farqlash) yanada takomillashadi. Idrok maqsadga yoʻnaltirilgan va ongli
boʻladi. Koʻrish idroki: Ranglar (7 ta spektral rang va ularning tuslari), shakllar
(geometrik figuralar), hajm, miqdor, fazoviy munosabatlar (oʻngda, chapda, tepada,
pastda) aniq idrok etiladi. Eshitish idroki: Nutq tovushlari, nutqning intonatsion
tomoni, musiqiy tovushlar, nutqiy boʻlmagan tovushlar farqlanadi. Fonetik idrok
rivojlanishi nutq rivojlanishi uchun hal qiluvchi ahamiyatga ega.
XULOSA
Maktab yoshidagi bolalarning sezgi qobiliyatlari har xil rivojlanish bosqichida
ko’rinadi va namoyon bo’ladi. Sezgilarning ahamiyatli jihatini ular o’rtasida turli
xildagi psixologik testlar, o’yinlar o’tkazish orqali bilib olishimiz mumkin.
O’quvchilardagi o’qishga bo’lgan layoqatini yanada oshirish uchun ularga o’z o’rnida
rag’bat ham berish kerak. O’quvchilarning iqtidori va sezgi layoqati atrof-muhit
ta’sirida shakllanadi, rivojlanadi. Yaxshi muhit va tarbiya bo’lsa ulardagi qobiliyatlar
o’sib boradi. Agar noqulay va nosog’lom muhit hukmronlik qilgan joyda tarbiyalansa,
undagi bor bo’lgan iqtidor ham so’nadi, rivojlanishdan to’xtaydi. Shuning uchun har
bir ota-ona farzandiga o’rnak bo’lishi va o’z o’rnida sog’lom muhitni, shart-sharoitni
yaratib berishlari kerak, nazarimda. Pedagoglar va ota-onalar o’quvchilardagi iste’dod
va sezgi qobiliyatlarning rivojlanishini vaqtida anglagan holda ularga to’g’ri yo’nalish
berishlari kerak.Jamiyatimizda malakali kadrlarning yetishib chiqishlari, ularning
vatanimiz taraqqiyotiga munosib hissa qo’shishlari uchun, avvalambor, maktab
bosqichining metodik jihatdan mustahkamlanishiga, o’quvchilarga sifatli va to’g’ri
ta’lim-tarbiya berilishiga katta ahamiyat qaratishimiz kerak.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
58
ISSN:3030-3613
1.
Амирқулович, Ҳ. У. (2021). ТАРИХ ДАРСЛАРИНИ САМАРАДОРЛИГИНИ
ОШИРИШДА МИНИАТЮРАЛАРДАН
2.
ФОЙДАЛАНИШНИНГ ЙЎЛЛАРИ. Scientific progress, 1(3).
3.
Ҳайдаров С. (2021). Ўзбекистон тарихини ўқитишда миллий миниатюрадан
фойдаланиш (Бобурнома мисолида). Academic Research in
4.
Educational Sciences. 2 (7). 760-764.
5.
Khaydarov S,A. (2023). Using technologies in teaching social sciences.
