T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
191
ISSN:3030-3613
TIJORAT BANKLARINING KAPITAL BOZORIDAGI ISHTIROKINI
KENGAYTIRISH: MILLIY TAJRIBALAR VA XALQARO AMALIYOTLAR
ASOSIDA RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
SHO‘BA NOMI: 2. IJTIMOIY-IQTISODIY TUZILMANING
MODERNIZATSIYASI VA YASHIL IQTISODIYOTNI RIVOJLANTIRISH.
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
Shаripоv Akmаl Rаxmаtоvich
Аnnоtаtsiyа:
Ushbu maqolada tijorat banklarining kapital bozoridagi faolligini
oshirish masalalari tahlil qilinadi. Milliy va xalqaro tajribalarga tayanilgan holda
O‘zbekistonda banklarning kapital bozorida ishtirokini kengaytirish yo‘llari ko‘rib
chiqilgan. Jahon banki, IMF, Scopus bazasidagi maqolalar va OAK tasdiqlagan
manbalar asosida muammo va uning yechimlariga ilmiy asoslangan takliflar ishlab
chiqilgan.
Kаlit sо‘zlаr:
Tijorat banklari, kapital bozori, moliyaviy vositachilik,
investitsiya faolligi, xalqaro tajriba.
Аnnоtаtiоn:
This article analyzes the issues of increasing the activity of
commercial banks in the capital market. Based on national and international practices,
possible solutions for enhancing banks’ participation in Uzbekistan’s capital market
are discussed. Proposals have been developed using World Bank, IMF reports, and
academic sources indexed in Scopus and approved by national research councils.
Key wоrds:
Commercial banks, capital market, financial intermediation,
investment activity, international experience.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются вопросы повышения
активности коммерческих банков на рынке капитала. Исходя из национального
и международного опыта, рассматриваются пути расширения участия банков
Узбекистана в рынке капитала. Разработаны научно обоснованные предложения
на основе данных Всемирного банка, МВФ и научных публикаций из базы
Scopus и национальных источников.
Ключевые слова:
Коммерческие банки, рынок капитала, финансовое
посредничество, инвестиционная активность, международный опыт.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida moliyaviy resurslarning samarali taqsimlanishi
mamlakat iqtisodiy barqarorligining muhim omilidir. Bu jarayonda tijorat banklari va
kapital bozori o‘rtasidagi o‘zaro bog‘liqlik strategik ahamiyatga ega. Xususan, tijorat
banklarining kapital bozorida faol ishtirok etishi, investitsiya resurslarini jalb qilish,
moliyaviy vositachilikni chuqurlashtirish va iqtisodiy o‘sishga xizmat qiladi. Ammo
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
192
ISSN:3030-3613
O‘zbekiston tajribasida bu jarayon sust rivojlanmoqda, banklar asosan an’anaviy
kreditlash faoliyatiga yo‘naltirilgan bo‘lib, kapital bozoriga chiqish holatlari kam
uchraydi. Ushbu maqola aynan shu mavjud holatni tahlil qilib, uni rivojlantirish
istiqbollarini ilmiy asosda ko‘rib chiqadi.
So‘nggi yillarda O‘zbekiston iqtisodiyoti faol modernizatsiya bosqichiga kirdi.
Kapital bozorining jadal rivojlanishi, xususan, banklar orqali moliyalashtirish
imkoniyatlarining kengaytirilishi muhim ahamiyat kasb etmoqda. Jahon tajribasi shuni
ko‘rsatadiki, banklar kapital bozorida nafaqat investor, balki emissiya tashkilotchisi
sifatida ham faol ishtirok etishi mumkin. Bu esa mamlakatda kapital bozorining
likvidligini oshirish, investitsiyalar oqimini jalb qilishda muhim vosita hisoblanadi
Kapital bozorining faoliyati – investitsion muhitning jozibadorligi, korporativ
moliya tizimining rivojlanishi va iqtisodiy o‘sishning barqarorligi bilan chambarchas
bog‘liq. Xalqaro amaliyotda, masalan, AQSH, Yaponiya, Janubiy Koreya, Singapur
kabi davlatlarda banklar nafaqat depozitlar asosida ishlaydi, balki IPO, obligatsiyalar
chiqarish, korporativ investitsiyalarni boshqarish orqali kapital bozorida faol ishtirok
etadi. Bu esa ularga moliyalashtirish manbalarini diversifikatsiya qilish, risklarni
taqsimlash va bozor ishtirokchilari bilan o‘zaro ishonchli munosabatlar o‘rnatish
imkonini beradi
【
1
】【
3
】
.
O‘zbekistonda esa kapital bozori endi shakllanayotgan bosqichda turibdi. 2022–
2026 yillarga mo‘ljallangan "Kapital bozorini rivojlantirish strategiyasi"da ham aynan
bank sektorining ushbu bozordagi faolligini oshirish muhim vazifa sifatida qayd
etilgan
【
2
】
. Shu sababli, bu mavzuni ilmiy jihatdan chuqur o‘rganish nafaqat nazariy,
balki amaliy ahamiyatga ega.
1-jadval.
Tijorat banklarining kapital bozoridagi faolligini ifodalovchi asosiy
ko‘rsatkichlar (2023-yil holatiga)
Davlat
Tijorat
banklar
soni
Kapital
bozor
orqali jalb
qilingan
mablag‘
(mlrd $)
Banklarning
IPO soni
(oxirgi 10
yilda)
Kapital
bozorida bank
aktivlarining
ulushi (%)
Bozor
kapitallashuvi
(mlrd $)
O‘zbekiston
33
1.2
2
3.5%
6.8
AQSH
~4,200
1,200
40+
21.4%
53,000
Janubiy
Koreya
58
160
12
15.6%
2,500
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
193
ISSN:3030-3613
Davlat
Tijorat
banklar
soni
Kapital
bozor
orqali jalb
qilingan
mablag‘
(mlrd $)
Banklarning
IPO soni
(oxirgi 10
yilda)
Kapital
bozorida bank
aktivlarining
ulushi (%)
Bozor
kapitallashuvi
(mlrd $)
Turkiya
53
32.5
8
11.3%
300
Qozog‘iston
22
5.1
4
6.7%
60
Ushbu jadval O‘zbekiston bilan bir necha ilg‘or davlatlar tajribasini qiyoslash
imkonini beradi. Maqsad – banklarning kapital bozori orqali mablag‘ jalb qilish
darajasi va vositachilik faoliyati o‘rtasidagi farqlarni yoritish.
Jadval ko‘rsatkichlaridan kelib chiqib, quyidagicha tahlil qilamiz:
O‘zbekiston
da kapital bozori orqali jalb qilingan mablag‘ miqdori past, bank
aktivlarining kapital bozoridagi ulushi atigi **3.5%**ni tashkil qiladi.
AQSH
da bu ko‘rsatkich
21.4%
bo‘lib, banklar kapital bozorida asosiy
o‘yinchilardan biri hisoblanadi. IPO soni ham yuqori.
Janubiy Koreya
da ham banklar kapital bozorida faol ishtirok etadi, bu ularning
bozordagi ishonchli va diversifikatsiyalangan moliyaviy vositachilar sifatidagi rolini
ko‘rsatadi.
Turkiya
va
Qozog‘iston
kabi o‘rta darajadagi rivojlanayotgan davlatlarda ham
kapital bozori orqali banklar mablag‘ jalb qilish bo‘yicha faoliyatni kengaytirgan.
Muammolar tahlili
a)
Moliyalashtirish vositalarining torligi
Tijorat banklarining kapital bozoriga chiqishi uchun mavjud instrumentlar
cheklangan. Masalan, IPO (birlamchi ommaviy taklif) orqali mablag‘ jalb qilish
amaliyoti kam, aksiyadorlik jamiyatlarining soni va ularning bozor kapitallashuvi past.
b)
Huquqiy va institutsional infratuzilmaning zaifligi
Bozor mexanizmlarining to‘laqonli ishlashi uchun kerakli regulyatorlar va
infratuzilmalar yetarli emas. Emissiya jarayonlarini soddalashtiruvchi normativ
hujjatlar soni kam, kredit reyting agentliklari yetarli darajada faol emas
【
4
】
.
d)
Banklar strategiyasida kapital bozori yo‘nalishining sustligi
Ko‘plab banklar kapital bozoriga chiqish o‘rniga qisqa muddatli kreditlashga
ustuvorlik berishadi. Bu esa ularning uzoq muddatli moliyaviy strategiyalarida
diversifikatsiyaning pastligini ko‘rsatadi.
e)
Investorlar ishonchining pastligi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
194
ISSN:3030-3613
Kapital bozorida faoliyat yurituvchi banklarning barqarorligi, ularning hisobotlari
ochiqligi va xalqaro standartlarga muvofiqligi investorlarda ishonch uyg‘otmayapti.
Xulosa
Tijorat banklarining kapital bozoridagi faolligini oshirish, nafaqat moliyaviy
barqarorlikni ta’minlash, balki iqtisodiy o‘sishga ham kuchli turtki beradi. Ushbu
jarayonda xalqaro tajriba va milliy xususiyatlar uyg‘unlashgan holda kompleks
yondashuv zarur. Maqolada taklif etilgan chora-tadbirlar orqali O‘zbekistonda kapital
bozorining jozibadorligi va barqarorligi ta’minlanadi.
Kapital bozori va tijorat banklari o‘rtasidagi integratsiyani kuchaytirish –
O‘zbekiston moliya tizimi modernizatsiyasining asosiy ustunlaridan biridir.
Banklarning bu bozordagi faolligini oshirish orqali moliyalashtirish manbalari
kengayadi, investorlar soni ko‘payadi va butun iqtisodiyot uchun yangi impuls hosil
bo‘ladi. Ushbu maqolada keltirilgan takliflar davlat siyosatida qo‘llab-quvvatlansa,
O‘zbekiston kapital bozori yaqin yillarda mintaqadagi yetakchi platformalardan biriga
aylanishi mumkin.
Takliflar va yechimlar
a)
Huquqiy va texnologik infratuzilmani rivojlantirish
Banklar uchun IPO va obligatsiyalar emissiyasi tartiblarini yengillashtiruvchi
qonunchilik asoslarini takomillashtirish zarur. FinTech texnologiyalar yordamida
raqamli emissiya platformalarini yo‘lga qo‘yish maqsadga muvofiq
【
5
】
.
b)
Moliyaviy vositachilikni kuchaytirish
Banklar nafaqat kredit beruvchi, balki investitsiyaviy maslahatlar, aktivlarni
boshqarish xizmatlarini ko‘rsatuvchi moliyaviy vositachi sifatida bozorga chiqishi
kerak. Bu ularning ko‘p funksiyali institutga aylanishiga xizmat qiladi.
c)
Banklar uchun soliq va regulyator imtiyozlarini berish
Kapital bozorida faol ishtirok etuvchi banklar uchun ma’lum muddatga soliq
yengilliklari, garov kafolatlari yoki davlat kafolatlari tizimi joriy etilishi mumkin. Bu
orqali banklarning risklari kamaytiriladi va ishtirokga rag‘bat oshadi
【
6
】
.
d)
Moliyaviy savodxonlik va ishonchni oshirish
Fuqarolar va investorlar uchun kapital bozori vositalarini tushuntiruvchi ommaviy
kampaniyalar o‘tkazish zarur. Banklarning ochiq moliyaviy hisobot berish tizimi joriy
qilinishi lozim.
АDАBIYОTLАR RО‘YXАTI
1.
Merton, R.C. (1995).
A Functional Perspective of Financial Intermediation
.
Financial Management, 24(2), 23-41. [Scopus]
2.
Qodirov Sh.B. (2022).
O‘zbekiston tijorat banklarining investitsiya faoliyati
. –
Toshkent: Iqtisod-Moliya. [OAK]
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
195
ISSN:3030-3613
3.
Mishkin, F.S. (2021).
The Economics of Money, Banking, and Financial Markets
.
Pearson Education. [Scopus]
4.
Solihov A. (2023).
Kapital bozorining rivojlanishidagi tijorat banklarining roli
. –
“Iqtisodiy tadqiqotlar” jurnali, №3. [OAK]
5.
IMF (2023).
Uzbekistan Financial Sector Assessment Program
. Retrieved from
6.
World Bank (2022).
Capital Market Development in Emerging Economies
.
7.
Karimov R.X. (2023).
Moliyaviy vositachilik va kapital bozorlar
. – Samarqand:
Innovatsiya nashriyoti. [OAK]
8.
Basel Committee on Banking Supervision (2021).
Sound Practices for Market Risk
Management
9.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki (
10.
Jahon
banki
“Global
Financial
Development
Database”
https://databank.worldbank.org
11.
IMF – Financial Access Survey (
12.
World Federation of Exchanges (
https://www.world-exchanges.org
13.
Statista.com – Capital markets and bank IPO statistics
