T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
183
ISSN:3030-3613
BOSHLANG‘ICH SINF O‘QUVCHILARIDA KRITIK FIKRLASHNI
RIVOJLANTIRISHNING AHAMIYATI
Zokirova Ma’suma Qahramon qizi
Turan International University
Gumanitar fanlar va pedagogika
kafedrasi o‘qituvchisi
Isaqova Ruxshona Abdumo‘min qizi
Turan International University
Boshlang‘ich ta’lim
yo‘nalishi 3-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kritik fikrlashni
rivojlantirishning ahamiyati, uni aniqlash usullari, shuningdek, bu ko‘nikmalarni
shakllantirishda kuzatish metodining tutgan o‘rni tahlil qilinadi. Shuningdek,
pedagogik-psixologik sharoitlar, samarali texnologiyalar, dars jarayonida va darsdan
tashqari faoliyatda tanqidiy fikrlashni rivojlantirish bo‘yicha taklif va tavsiyalar
berilgan.
Kalit so‘zlar
: Boshlang‘ich ta’lim, tanqidiy fikrlash, kuzatish metodi, muammoli
ta’lim, tafakkur, ijodkorlik, o‘quv jarayoni.
Аннотация:
В данной статье рассматривается значимость развития
критического мышления у учащихся начальных классов, а также методы его
выявления и формирования. Особое внимание уделяется наблюдению как
эффективному педагогическому методу. Также представлены психолого-
педагогические условия, технологические подходы и предложения по развитию
критического мышления в учебной и внеучебной деятельности.
Ключевые слова:
Начальное образование, критическое мышление, метод
наблюдения, проблемное обучение, мышление, креативность, учебный процесс.
Abstract:
This article discusses the importance of developing critical thinking
in primary school students and examines the methods used to assess and enhance it.
Special emphasis is placed on the observation method as an effective pedagogical tool.
Keywords:
Primary education, critical thinking, observation method, problem-
based learning, thinking, creativity, learning process.
Bugungi globallashuv jarayonida o‘sib kelayotgan yosh avlodda mustaqil
fikrlash, tahlil qilish, muammolarga tanqidiy yondashish va oqilona qarorlar qabul
qilish qobiliyatlarini rivojlantirish zamon talabi hisoblanadi. Shu nuqtai nazardan
qaraganda, boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida kritik fikrlashni shakllantirish va
rivojlantirish ta’lim jarayonining muhim yo‘nalishlaridan biri sanaladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
184
ISSN:3030-3613
Tanqidiy fikrlash (inglizcha "critical thinking") — bu har qanday hodisa va
tushunchalarni mantiqiy tahlil qilish, ular haqida xolis va asosli xulosalar chiqarish,
hamda bu natijalarni muayyan vaziyatlarda qo‘llashga imkon beradigan fikrlash
jarayonidir. Tanqidiy fikrlash — nima qilish kerak yoki nimaga ishonish kerakligini
aniqlashga qaratilgan samarali, ongli fikrlash usulidir. “Tanqidiy fikrlash” atamasi
dastlab faylasuf Jon Dewey tomonidan ishlatilgan. U bu tushunchani ko‘proq “reflektiv
fikrlash” deb atagan bo‘lib, uni “har qanday fikr yoki taxmin qilingan bilimni, uning
asosi va oqibatlarini sinchiklab o‘rganish” sifatida izohlagan.
O‘quvchilarda tanqidiy fikrlash darajasini aniqlash uchun ularning muloqotga
kirishish holatlarini tahlil qilish juda muhim. Bu borada kuzatish usuli keng qo‘llanilib,
ayniqsa o‘quvchilarning fikrlash qobiliyati, muloqot madaniyati va tafakkur jarayonini
baholashda samarali vosita hisoblanadi. Kuzatish metodikasi orqali boshlang‘ich sinf
o‘quvchilarining dunyoqarashi, aqliy o‘sishi, fikr yuritishdagi o‘zgarishlari, xulosa
chiqarishdagi mustaqilligi va faol pozitsiyasi o‘rganiladi. Bu yoshdagi o‘quvchilarning
tanqidiy fikrlashlari, asosan, ularning asab tizimining faoliyati bilan chambarchas
bog‘liq. Bu holatlar quyidagilarda namoyon bo‘ladi:
1.
Fikr bildirishda duch kelgan muammolarni hal qila olish;
2.
Maqsad sari qat’iyat bilan intilish;
3.
Uzoq muddatli, kam qiziqarli vazifalarni ham bajara olish;
4.
Turli o‘quv holatida qat’iy fikr bildira olish;
5.
Munozara jarayonlarida mustaqil ishtirok etishga intilish;
6.
Yangi vaziyatda o‘zining ilgari noma’lum jihatlarini ko‘rsata olish.
Boshlang‘ich sinf o‘quvchilarida tanqidiy fikrlashni shakllantirish uchun
quyidagi muhim savollarga javob topish lozim:
1.
Qanday pedagogik va psixologik sharoitlarda tanqidiy fikrlash rivojlanadi?
2.
Ushbu jarayonga qanday talablar qo‘yiladi?
3.
Tanqidiy fikrlashni shakllantirishda qanday texnologik yondashuvlar samarali?
“O‘qish savodxonligi”, “Ona tili savodxonligi”, “Tabiiy fanlar” kabi fanlar va
darsdan tashqari tadbirlar orqali o‘quvchilarda kritik fikrlash ko‘nikmalarini
shakllantirish mumkin. Bunda bir qator metodlardan foydalanish o‘rinli.
“Uchinchisi ortiqcha?” metodi
“Uchinchisi ortiqcha?” metodi – bu mantiqiy tafakkurni rivojlantirish va tahliliy
fikrlashni shakllantirishga yordam beradigan usullardan biridir. Bu metod orqali
o‘quvchilar yoki ishtirokchilar berilgan predmetlar yoki tushunchalar orasidan
ortiqchasini ajratib, sababini izohlashlari kerak. Mantiqiy fikrlashni rivojlantiradi.
Mavzuni chuqurroq tushunishga yordam beradi. Muammoli vaziyatlarni tahlil qilish
ko‘nikmasini oshiradi. O‘quvchilarning faolligini oshiradi va bahs-munozaraga
undaydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
185
ISSN:3030-3613
O‘quvchilarga uch yoki undan ortiq so‘z, rasm yoki tushunchalar beriladi. Ular
ichidan bittasi yoki bir nechtasi qolganlariga mos kelmasligi kerak. Ishtirokchilar
aynan qaysi element ortiqcha ekanligini aniqlashadi va o‘z qarorlarini asoslab
berishadi.
Muammoli vaziyatlar yaratish orqali o‘quvchilarda mustaqil fikrlash,
qiziquvchanlik, mantiqiy mulohaza yuritish va ijodiy yondashuvni rivojlantirish
mumkin. Tanqidiy fikrlashni rivojlantirish uchun maxsus metodik yondashuvlar,
didaktik topshiriqlar majmui va samarali pedagogik vositalarni ishlab chiqish zarur.
O‘quvchilarni o‘z fikriga ishonch hosil qilishga o‘rgatish, ularning faol ishtirokini
ta’minlash va turli fikrlarni qadrlashga o‘rgatish ham muhimdir.
Xulosa o‘rnida shuni ta’kidlash joizki, o‘quvchilarda kritik fikrlashni
shakllantirish uchun maxsus tizimli yondashuv zarur. Kritik fikrlash – bu o‘qituvchilar
va o‘quvchilar o‘rtasida ijodiy muloqotni ta’minlaydigan samarali strategiyalardir.
O‘quvchilarga o‘z fikr va g‘oyalarini baholash, mustaqil xulosa chiqarish,
tavakkalchilik va ochiq muloqotga tayyorlikni o‘rgatish kerak. O‘qituvchi mashg‘ulot
davomida turfa fikrlarni rag‘batlantiruvchi savollar, muammoli vaziyatlar va faol
o‘qitish usullaridan foydalanishi lozim.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
M. M. Jalilovna. Ta’lim va rivojlanish tahlili onlayn ilmiy jurnali Jild: 04, Nashr:
02-fevral – 2024 ISSN 436b.
2.
Maxammatova, M. J. (2022). Pedagogical technology as an important factor for the
development of critical thinking. theoretical & applied science Учредители:
Теоретическая и прикладная наука, (5), 764-768.
3.
Абишев А., Хамидов А.А., Туманова Т.М. Категории мышления и
индивидуальное развитие. – Алма-Ата, 1991. – 215 с.
4.
Xodjayeva F.O. Oʻquvchilarni tanqidiy fikrlashga oʻrgatish va uning muhim
jihatlari. /”Zamonaviy ta’lim” ilmiy-amaliy ommabop jurnali, 2017-yil, № 6, 43-47
b.
