T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
135
ISSN:3030-3613
UDK- 616.34-053.9:616-07-089
KEKSA AHOLIDA O'TKIR APPENDITSIT: KLINIK XUSUSIYATLARI,
DIAGNOSTIKASI VA DAVOLASH USULLARI
Abidov O'.O
https://orcid.org/0000-0003-4872-0982
1
Abu Ali ibn Sino nomidagi Buxoro davlat tibbiyot
instituti, O‘zbekiston, Buxoro, st. A. Navoiy. 1
Tel: +998 (65) 223-00-50 e-mail:
info@bsmi.uz
2
0‘zbekiston Respublika shoshilinch tibbiy yordam
ilmiy markazi Buxoro filiali, Buxoro viloyati,
200100, Buxoro, ko‘ch. Bahouddin Naqshbandiy
159, tel: +998652252020
E-mail:
Rezyume.
O'tkir appenditsit, keng tarqalgan xirurgik holati bo'lib, u keksalarda yuzaga
kelganda o'ziga xos qiyinchiliklarni keltirib chiqaradi. Garchi u appenditsit
holatlarining 5-10% ini tashkil etsa-da, keksa yoshdagi insonlarda kasallikning
uchrashi tezligi yiliga taxminan 10000 odamdan 1,5-2 ta holatni tashkil etadi. Ushbu
sharh 65 yosh va undan katta bo'lgan bemorlarda appenditsitning epidemiologiyasi,
klinik ko'rinishi, diagnostik muammolari, davolash variantlari va natijalarini ko'rib
chiqadi. Keksalarda odatda atipik alomatlar kuzatiladi, bu esa diagnostika
kechikishiga va asoratlarning yuqori darajaga ko'tarilishiga olib keladi. Ushbu
guruhda perforatsiya ko'rsatkichlari 30-50% ni tashkil etadi, bu yosh bemorlarda
kuzatilgan 20% dan ancha yuqori bo'lib, o'lim darajasi 5-15% ni tashkil etadi, yosh
guruhlarda esa bu ko'rsatkich 1% dan kam. Komorbitlar va atipik belgilarning
mavjudligi diagnostikani yanada qiyinlashtiradi. Tasvirlash usullari, xususan, KТ,
yuqori aniqligi sababli juda muhim hisoblanadi. Davolash rejalari har bir bemorga
individual ravishda tanlanishi kerak, jarrohlik va konservativ usullar orasidagi xavf
va foydalarni muvozanatlash kerak.
Minimal invaziv bo'lgan laparoskopik appendektomiya tezroq tiklanishni
ta’minlaydi, ammo bemorning umumiy sog'lig'i ehtiyotkorlik bilan hisobga olinishi
lozim.
Kalit soʼzlar:
O'tkir appenditsit, keksa aholi, diagnostik qiyinchiliklar,
perforatsiya darajalari, laparoskopik appendektomiya, komorbiditlar.
Kirish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
136
ISSN:3030-3613
O‘tkir appenditsit — shoshilinch jarrohlik aralashuvini talab qiladigan qorindagi
og‘riqlarning eng keng tarqalgan sabablaridan biri bo‘lib, butun aholi orasida umr
davomida kasallanish xavfi 7–8% deb baholanadi [10]. Garchi appenditsitning uchrash
chastotasi yosh oshgani sayin kamayib borsa-da, u keksalar orasida yuqori asoratlar va
o‘lim holatlari tufayli jiddiy dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda. 65 yosh va undan katta
yoshdagi shaxslar appenditsit bilan kasallangan bemorlarning 5–10% ini tashkil etadi,
kasallanish chastotasi esa yiliga har 10 000 kishiga 1,5–2 ta holatga to‘g‘ri keladi [5].
Keksalarda o‘tkir appenditsitning klinik ko‘rinishi ko‘pincha noaniq bo‘ladi, bu
esa tashxisda kechikish va asoratlar xavfining oshishiga olib keladi. Yosh bemorlarda
uchraydigan klassik belgilar — pastki o‘ng qorinda og‘riq va isitma — keksalarda kam
uchraydi. Aksincha, ularda umumiy qorindagi og‘riq, ongning chalkashuvi,
ishtahaning yo‘qolishi kabi nonspecific (noaniq) belgilar bilan namoyon bo‘ladi [2].
Ushbu noan’anaviy simptomlar ko‘p sonli hamroh kasalliklar bilan birgalikda tashxis
jarayonini qiyinlashtiradi va davolashda kechikish ehtimolini oshiradi [7].
Diagnostik tasvirlash usullari keksalarda o‘tkir appenditsitni aniqlashda muhim
rol o‘ynaydi. Kompyuter tomografiyasi (KT) yuqori sezuvchanlik (94–98%) va o‘ziga
xoslik (93–97%) ko‘rsatkichlari tufayli ayniqsa foydalidir [11]. Radiatsiyaga
ta’sirlanish xavfi mavjud bo‘lgan holatlarda esa ultratovush (UTT) yoki magnit-
rezonans tomografiya (MRT) qo‘llaniladi. Diagnostik texnologiyalarning
rivojlanganiga qaramay, keksalarda appenditsitning yorilishi (perforatsiyasi) holatlari
30–50% atrofida bo‘lib qolmoqda; bu ko‘rsatkich yoshlar orasida taxminan 20% ni
tashkil etadi [10].
O‘tkir appenditsitni davolash strategiyalari har bir bemorning umumiy ahvoli va
hamroh kasalliklarini hisobga olgan holda individual tarzda tanlanishi kerak. Minimal
invaziv bo‘lgani uchun laparoskopik appendektomiya afzal ko‘riladi — u qisqaroq
shifoxona yotish muddati va kamroq operatsiyadan keyingi asoratlar bilan bog‘liq [3].
Biroq, og‘ir yurak-qon tomir yoki nafas olish yetishmovchiligi bo‘lgan, operatsiyaga
yaroqsiz bemorlarda antibiotik bilan konservativ davolash muqobil variant sifatida
ko‘rib chiqilishi mumkin, ammo bu usulda kasallik qaytalanishi va kechikkan asoratlar
xavfi yuqoridir [9].
Keksalarda o‘tkir appenditsitdagi o‘lim ko‘rsatkichlari yosh bemorlarnikiga
nisbatan ancha yuqori — 5–15% atrofida, yoshlar orasida esa bu ko‘rsatkich 1% dan
kam [7]. Bunday yuqori letallik darajasi kech tashxis, perforatsiya ko‘rsatkichining
yuqoriligi va ko‘p sonli hamroh kasalliklar bilan bog‘liq. Shu sababli, kasallikni erta
aniqlash, zamonaviy tasvirlash usullaridan o‘z vaqtida foydalanish va maqbul davolash
usullarini qo‘llash natijalarni yaxshilashda muhim ahamiyatga ega.
Epidemiologiya
O‘tkir appenditsit barcha yosh guruhlarida keng tarqalgan bo‘lsa-da, keksalar
orasida u o‘ziga xos qiyinchiliklar va klinik xususiyatlarga ega. Umumiy aholida o‘tkir
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
137
ISSN:3030-3613
appenditsitning uchrash chastotasi yiliga har 100 000 kishiga 86 ta holat deb
baholanadi. Biroq bu ko‘rsatkich yosh o‘tishi bilan kamayadi. 65 yosh va undan katta
bo‘lgan keksalar orasida appenditsit holatlari barcha o‘tkir appenditsit holatlarining
taxminan 5–10% ini tashkil etadi [10].
So‘nggi tadqiqotlar keksalarda o‘tkir appenditsitning chastotasi yiliga har 10 000
kishiga 1,5 dan 2 tagacha holat atrofida ekanligini ko‘rsatmoqda [5]. Bu past
ko‘rsatkich keksalarda kasallikning nisbatan kam uchrashini bildirsa-da, ular orasida
asoratlar va o‘lim xavfi ancha yuqori. Masalan, keksa bemorlarda perforatsiya
(teshilish) ko‘rsatkichlari 30–50% oralig‘ida bo‘lib, bu yosh bemorlardagi 20%
ko‘rsatkichdan ancha yuqori [7]. Bu holat ko‘pincha keksa bemorlarda simptomlar
noaniq ko‘rinishda bo‘lishi va tashxisda kechikishlar tufayli yuzaga keladi, bu esa
klinik baholashni murakkablashtiradi [2].
Jinsiy tafovutlar ham o‘tkir appenditsitning epidemiologiyasida muhim rol
o‘ynaydi. Erkaklarda bu kasallik ayollarga nisbatan biroz ko‘proq uchraydi, va bu
tendensiya keksalikda ham saqlanib qoladi. Shunga qaramay, menopauzadan keyingi
ayollarda asoratlar soni erkaklarga qaraganda yuqoriroq bo‘ladi [13].
O‘tkir appenditsit uchrash tezligida geografik farqlar ham kuzatilgan — G‘arbiy
mamlakatlarda Sharqiy mintaqalarga qaraganda ko‘rsatkichlar yuqoriroq. Bu farqlar
parhez, turmush tarzi va tibbiy xizmatga bo‘lgan kirish imkoniyatlaridagi tafovutlar
bilan izohlanadi [1].
Keksalarda o‘tkir appenditsit bilan bog‘liq o‘lim holatlari yosh bemorlarnikiga
qaraganda ancha yuqori. Taxminlarga ko‘ra, keksalar orasida o‘lim ko‘rsatkichi 5–
15% ni tashkil etsa, yoshlar orasida bu ko‘rsatkich 1% dan pastdir [7]. Bu yuqori
letallik darajasi quyidagi omillar bilan bog‘liq: kechikkan tashxis, yuqori perforatsiya
darajasi va bemorda mavjud bo‘lgan qo‘shimcha kasalliklar, ular esa tashxis qo‘yish
va davolash jarayonlarini yanada murakkablashtiradi.
Klinik namoyon bo‘lishi
Keksalarda o‘tkir appenditsitning klinik manzarasi yosh bemorlarnikidan
sezilarli darajada farq qiladi, bu esa tashxisda qiyinchiliklar va kechikishlarga olib
keladi. Ushbu farqlarni tushunish — vaqtida tashxis qo‘yish va to‘g‘ri davolashni
tanlash uchun juda muhim bo‘lib, bemor natijalariga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi.
Noan’anaviy simptomlar
Keksa bemorlarda ko‘pincha atipik va noaniq belgilar kuzatiladi. Yosh bemorlarda
uchraydigan klassik belgilardan — pastki o‘ng qorinda og‘riq, isitma va leykotsitoz —
farqli o‘laroq, keksalarda quyidagilar tez-tez uchraydi:
1.
Umumiy qorindagi og‘riq:
Og‘riq faqat pastki o‘ng sohada chegaralanmasligi mumkin. Aksincha, u butun
qorin bo‘ylab tarqalgan yoki aniq lokalizatsiyalanmagan bo‘lishi mumkin, bu esa
tashxisni murakkablashtiradi [2].
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
138
ISSN:3030-3613
2.
Aqliy holatning o‘zgarishi:
Alahsirash, sustlik, yoki ongning buzilishi (konfuzion holatlar) tez-tez uchraydi,
ayniqsa ilgari demensiya yoki boshqa kognitiv buzilishlarga ega bemorlarda. Ushbu
simptomlar qorindagi asosiy patologiyani "yashirishi" mumkin [6].
3.
Ishtahaning yo‘qolishi va ko‘ngil aynishi:
Bu simptomlar barcha yosh guruhlarida uchrasa-da, keksa bemorlarda ularning
ifodalanishi kuchliroq bo‘lishi va uzoq davom etishi mumkin. Bu esa tibbiy yordamga
murojaat qilishda kechikishga olib keladi.
Klassik belgilarning yo‘qligi
Keksalarda o‘tkir appenditsit ko‘plab holatlarda klassik klinik belgilar bilan
namoyon bo‘lmasligi bilan ajralib turadi, bu esa tashxisni kechiktirish xavfini oshiradi:
1.
Isitmaning yo‘qligi:
Ko‘plab keksa bemorlarda sezilarli darajadagi isitma kuzatilmaydi. Bu holat
shifokorlarni yanglish fikrga olib borishi mumkin va natijada tashxis kechikadi [4].
2.
Leukotsitozning yo‘qligi:
Yosh bemorlarda o‘tkir appenditsitga xos bo‘lgan oq qon tanachalari (leykotsitlar)
miqdorining oshishi keksalarda ko‘pincha bo‘lmaydi yoki juda kam ifodalanadi. Bu
esa kasallik og‘irligining past baholanishiga olib keladi [14].
Aldovchi (noaniq) fizik ko‘rik belgilar
Keksalarda fizik tekshiruv natijalari ham ko‘pincha noto‘g‘ri yo‘nalishga olib keladi:
1.
Yengillashtirilgan yallig‘lanish javobi:
Immunosenesensiya — ya’ni yoshga bog‘liq immun tizimning zaiflashuvi —
tufayli keksa bemorlarda yallig‘lanish javobi susaygan bo‘ladi. Natijada, peritonitga
xos bo‘lgan belgilardan biri bo‘lgan "rebound tenderness" (bosgandan keyin kuchli
og‘riq) yoki qorinning himoyalovchi tarangligi (mushaklarning reflektor siqilishi)
kuzatilmasligi yoki juda kuchsiz bo‘lishi mumkin [8].
2.
Hamroh kasalliklar:
Qandli diabet, yurak-qon tomir kasalliklari, surunkali nafas yo‘li kasalliklari kabi
ko‘p sonli komorbid holatlar mavjud bo‘lishi appenditsit simptomlarini yashirishi yoki
boshqa kasalliklar bilan chalkashtirishga olib kelishi mumkin. Masalan, divertikulit
yoki o‘n ikki barmoqli ichak yarasi bo‘lgan bemorda qorindagi og‘riq avvalgi tashxis
bilan bog‘lanib, appenditsit e’tibordan chetda qolishi mumkin [12].
Tashxisda kechikishlar
Keksalarda o‘tkir appenditsitning atipik namoyon bo‘lishi va noto‘g‘ri baholanishi
tashxisda kechikishlarga olib keladi:
1.
Tibbiy yordamga murojaat qilishda kechikish:
Keksa bemorlar kuchli og‘riq sezmasliklari yoki umumiy, noaniq simptomlarni o‘z-
o‘zini davolash orqali bartaraf etishga urinishlari tufayli shifokorga kech murojaat
qilishadi [15].
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
139
ISSN:3030-3613
2.
Noto‘g‘ri dastlabki tashxis:
Keksalarda o‘tkir appenditsit holatlarida noto‘g‘ri dastlabki tashxislar tez-tez
uchraydi. Gastroenterit, siydik yo‘llari infeksiyalari yoki divertikulit kabi kasalliklar
ko‘proq ehtimol sifatida baholanadi va natijada appenditsit tashxisi kech qo‘yiladi [10].
Asoratlar va natijalar
Keksalarda kech tashxis va davolash o‘tkir appenditsitning og‘ir kechishiga olib
keladi:
1.
Perforatsiya (teshilish):
Keksalarda o‘tkir appenditsitda perforatsiya xavfi ancha yuqori bo‘lib, 30–50%
oralig‘ida baholanadi. Bu yosh bemorlardagi ~20% ko‘rsatkichdan ancha yuqori.
Perforatsiyaning bu darajada keng tarqalganligi aynan simptomlar sekin rivojlanishi va
tashxisdagi kechikishlar bilan bog‘liq [7].
2.
Abstsess hosil bo‘lishi:
Kechikkan tashxis tufayli keksalarda abstsesslar ko‘proq uchraydi. Bunday
abstsesslar qo‘shimcha aralashuvlarni, masalan, drenaj qo‘yishni talab qiladi va
kasallikning borishini murakkablashtiradi [10].
3.
O‘lim holatlari:
Keksalarda o‘tkir appenditsit bilan bog‘liq o‘lim ko‘rsatkichlari sezilarli darajada
yuqori — 5–15% atrofida, yosh guruhlarda esa bu ko‘rsatkich 1% dan kam. Bu yuqori
letallik darajasi asoratlarning ko‘pligi va bemorlarda mavjud bo‘lgan qo‘shimcha
kasalliklar bilan bog‘liq bo‘lib, ular appenditsitning og‘irlashishiga olib keladi [7].
Tashxisdagi qiyinchiliklar
Keksalarda o‘tkir appenditsitni tashxislash bir qator murakkabliklarga ega
bo‘lib, bu holat ko‘pincha atipik klinik namoyon bo‘lishi, hamroh kasalliklar va
laborator hamda instrumental tekshiruvlarning noaniq natijalari bilan bog‘liq. Bu
qiyinchiliklar tashxis va davolashda kechikishlarga olib kelib, bemor salomatligiga
salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Atipik klinik namoyon bo‘lish
Keksalarda simptomlar ko‘pincha an’anaviy bo‘lmagan va noaniq shaklda kechadi,
bu esa klinik tashxis qo‘yishni qiyinlashtiradi:
1.
Lokalizatsiyalanmagan og‘riq:
Qorindagi og‘riq, ayniqsa, pastki o‘ng sohaga xos bo‘lmagan, tarqalgan yoki
aniqlanmagan tarzda namoyon bo‘ladi. Bu holat appenditsit o‘rniga boshqa tashxislar
qo‘yilishiga yoki kechikkan tashxisga olib keladi [2].
2.
Klassik belgilar yo‘qligi:
Isitma, pastki o‘ng sohada og‘riq va leykotsitozdan iborat klassik triada keksalarda
ko‘pincha kuzatilmaydi yoki kuchsiz ifodalangan bo‘ladi. Masalan, isitma yoki oq qon
tanachalarining ko‘payishi sust bo‘lishi mumkin, bu esa shifokorning og‘irlikni yetarli
baholamasligiga olib keladi [14].
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
140
ISSN:3030-3613
Hamroh kasalliklar
Keksalarda ko‘pincha bir nechta surunkali kasalliklar mavjud bo‘ladi, bu esa o‘tkir
appenditsit simptomlarini yashirishi yoki boshqa kasalliklarga o‘xshash simptomlar
bilan namoyon bo‘lishiga olib keladi:
1.
Simptomlarning chalkashligi:
Divertikulit, xoletsistit, siydik yo‘llari infeksiyalari kabi holatlar ham appenditsitga
o‘xshash simptomlar bilan kechadi. Bu esa aniqlik kiritilmagan klinik holatlarda
noto‘g‘ri yo‘nalishga olib borishi mumkin [14].
2.
Polifarmatsiya (ko‘p dori iste’moli):
Keksa bemorlar ko‘p dorilar qabul qilishadi. Masalan, kortikosteroidlar
yallig‘lanish reaksiyasini bostirib, infeksiya va yallig‘lanishning klassik belgilarini
yashiradi [12].
Laborator tekshiruvlar
Keksalarda o‘tkir appenditsitda laborator ko‘rsatkichlar ko‘pincha ishonchsiz yoki
noto‘g‘ri yo‘naltiruvchi bo‘ladi:
1.
Leykotsitozning bo‘lmasligi yoki engil ifodalanishi:
Yosh bemorlarga xos oq qon tanachalarining ko‘payishi keksalarda kuzatilmasligi
mumkin. Bu esa kasallik og‘irligini past baholashga va keyingi tekshiruvlarni
kechiktirishga olib keladi [8].
2.
Yallig‘lanish markerlarining noodatiy bo‘lishi:
Masalan, C-reaktiv oqsil (CRP) yosh bemorlardagidek yuqori bo‘lmasligi mumkin,
bu esa tashxisni yanada murakkablashtiradi [15].
Instrumental tashxisdagi qiyinchiliklar
Tasvirlash usullari — o‘tkir appenditsitni aniqlashda muhim ahamiyatga ega, ammo
ular ham keksalarda o‘ziga xos muammolarga duch keladi:
1.
KT (kompyuter tomografiyasi):
KT juda sezgir (94–98%) va aniq (93–97%) bo‘lishiga qaramay, ba’zida natijalar
noaniq bo‘lishi mumkin. Radiologik talqinlar farqlanishi yoki atipik tasvirlar tashxisni
qiyinlashtiradi [11].
2.
Ultratovush (UTT):
Keksalarda qorindagi yog‘ to‘qimalarining ko‘pligi yoki ichak gazlari appendiksni
ko‘rishga xalaqit beradi. Bu esa UTT ishonchliligini pasaytiradi [13].
3.
Magnit-rezonans tomografiya (MRT):
Radiatsiyadan saqlanish kerak bo‘lgan holatlarda foydali bo‘lishiga qaramay,
MRTning mavjudligi va o‘tkir sharoitda tasvir olishga ketadigan vaqt cheklovchi omil
bo‘lishi mumkin [10].
Tashxisda kechikishlar
Yuqoridagi omillarning kombinatsiyasi — atipik simptomlar, laborator noaniqliklar
va instrumental qiyinchiliklar — tashxisda kechikishga olib keladi:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
141
ISSN:3030-3613
1.
Kech murojaat qilish:
Keksalar og‘riqni kuchli sezmasliklari yoki simptomlarning noaniq kechishi sababli
shifokorga kech murojaat qilishadi. Tashxis qo‘yilguniga qadar kasallik rivojlanib,
asoratlar yuzaga keladi [4].
2.
Noto‘g‘ri dastlabki tashxis:
Gastroenterit, siydik yo‘llari infeksiyasi, divertikulit kabi holatlar appenditsitdan
avval ko‘rib chiqiladi. Bu esa davolanishda kechikishlarga olib keladi [7].
Natijalarga ta’siri
Keksalarda o‘tkir appenditsitni tashxislashdagi qiyinchiliklar bemor natijalariga
jiddiy ta’sir ko‘rsatadi:
1.
Yuqori perforatsiya ko‘rsatkichlari:
Tashxis qo‘yishdagi kechikishlar tufayli keksa bemorlarda appendiksning yorilishi
(perforatsiya) xavfi ancha yuqori bo‘ladi — bu ko‘rsatkich 30–50% atrofida, yosh
bemorlarda esa taxminan 20% ni tashkil etadi [7].
2.
O‘lim ko‘rsatkichlarining ortishi:
Keksalarda o‘tkir appenditsit bilan bog‘liq o‘lim darajasi ham yuqoriroq —
taxminan 5–15%, yosh bemorlar orasida esa bu ko‘rsatkich 1% dan kam [4]. Ushbu
ko‘rsatkichlarning yuqoriligi, asosan, og‘ir kechuvchi asoratlar va ko‘plab hamroh
kasalliklar mavjudligi bilan bog‘liq.
Davolash va boshqaruv
Keksalarda o‘tkir appenditsitni davolash va boshqarish yondashuvi alohida
ehtiyotkorlikni talab qiladi, chunki bu guruhdagi bemorlar atipik klinik kechish, ko‘p
sonli komorbid holatlar va yuqori asoratlar xavfi bilan ajralib turadi. Har ikki
yondashuv — jarrohlik va jarrohlik bo‘lmagan usullar — individual baholash asosida
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
142
ISSN:3030-3613
tanlanishi kerak. Bunda operatsiyadan oldingi va keyingi davrni puxta rejalashtirish
muhim ahamiyatga ega.
Jarrohlik davolash
O‘tkir appenditsitda asosiy va eng ishonchli davolash usuli — jarrohlik
aralashuvi bo‘lib, uni o‘z vaqtida amalga oshirish perforatsiya, abstsess kabi asoratlarni
oldini olishda muhimdir.
Laparoskopik appendektomiya
Keksalarda laparoskopik appendektomiya ochiq jarrohlikdan afzal ko‘riladi, chunki
bu usul minimal invaziv hisoblanadi. Afzalliklari quyidagilardan iborat:
1.
Operatsiyadan keyin og‘riqning kamligi:
Ayniqsa, og‘riqqa sezuvchanligi
yuqori bo‘lgan va analgetiklarga yomon toqat qiluvchi keksalar uchun muhim
[3].
2.
Shifoxonada qisqa qolish muddati:
Qisqa reabilitatsiya va erta uyga chiqarilish
— bu nosokomial infeksiyalar va boshqa asoratlar xavfini kamaytiradi [7].
3.
Kamroq asoratlar:
Yaralarning infeksiyasi va boshqa operatsiyadan keyingi
nojo‘ya holatlar laparoskopik usulda kamroq uchraydi [8].
Ochiq appendektomiya
Quyidagi holatlarda ochiq jarrohlik afzal bo‘lishi mumkin:
1.
Murakkab appenditsit:
Appendiksning yorilishi yoki keng peritonit mavjud
bo‘lsa, qorinning to‘liq sanatsiyasi uchun ochiq yondashuv zarur bo‘lishi
mumkin [13].
2.
Laparoskopiyaga
qarshi
ko‘rsatmalar:
Jiddiy
yurak
yoki
o‘pka
yetishmovchiligi bo‘lgan bemorlarda yoki pnevmoperitoneum (qorinning ichki
bosimini oshirish) xavfli hisoblangan holatlarda [15].
Konservativ davolash
Ayrim yuqori xavfli bemorlar uchun (jarrohlikka yaroqsiz bo‘lgan) antibiotik bilan
davolash ko‘rib chiqilishi mumkin:
1.
Antibiotik terapiya:
Murakkablanmagan appenditsit holatlarida keng ta’sir
doirasiga ega antibiotiklar yordamida davolash mumkin. Biroq bu usulda
kasallikning qaytalanish xavfi mavjud [9].
2.
Tanlov mezonlari:
Perforatsiya, abstsess yoki umumiy peritonit belgilari
bo‘lmagan, tibbiy kuzatuv ostida bo‘lgan bemorlar uchun mo‘ljallangan [3].
Operatsiyagacha tayyorgarlik
Keksalarda operatsiyadan oldingi baholash juda muhim, chunki ularda komorbid
holatlar ko‘p bo‘ladi:
1.
Yurak faoliyatini baholash:
Perioperatsion yurak asoratlarini kamaytirish
uchun yurak faoliyatini to‘liq tekshirish va zaruratga ko‘ra davo qilish [12].
2.
Nafas olish funksiyasini baholash:
KOAH yoki boshqa nafas yo‘llari
kasalliklari mavjud bo‘lsa, ularni stabillashtirish muhim [7].
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
143
ISSN:3030-3613
3.
Dori vositalarini ko‘rib chiqish:
Qon ivishiga ta’sir qiluvchi dorilar
(antikoagulyantlar, antitrombotsitlar) operatsiyadan oldin baholanishi kerak [8].
Operatsiyadan keyingi parvarish
Operatsiyadan keyingi davrda quyidagi yondashuvlar muhim:
1.
Erta harakatlantirish:
Tromboembolik holatlar, o‘pka asoratlari va yotoq
yaralarining oldini olish uchun bemorni erta yurgizish [14].
2.
Og‘riqni boshqarish:
Narkotik vositalarga sezuvchanlik yuqori bo‘lgan
keksalarda og‘riqni ehtiyotkorlik bilan nazorat qilish — deliriya xavfini hisobga
olish lozim [15].
3.
Ovqatlanishni qo‘llab-quvvatlash:
Sog‘ayish va tiklanish uchun to‘g‘ri
ovqatlanish juda muhim, ayniqsa avvaldan oziqlanish yetishmovchiligi mavjud
bemorlarda [12].
4.
Asoratlarni kuzatish:
Yaralar infeksiyasi, pnevmoniya, siydik yo‘llari
infeksiyasi kabi asoratlarni erta aniqlash uchun doimiy monitoring zarur [10].
Qariyalarda o‘tkir appenditsitni boshqarishda murakkablik va muvozanat
Jarrohlik texnikasi va perioperatsion parvarishdagi yutuqlarga qaramay, keksalarda
o‘tkir appenditsit natijalari yosh guruhlarga nisbatan yomonroq bo‘ladi:
1.
O‘lim ko‘rsatkichlari yuqori
: Keksalar orasida o‘lim darajasi 5–15% ni tashkil
etadi, bu ko‘rsatkich yosh bemorlarga qaraganda ancha yuqori. Sababi esa
kechki tashxis qo‘yilishi va asoratlar sonining ko‘pligidir [4].
2.
Kasallikdan keyingi asoratlar ortishi
: Yurak-qon tomir hodisalari, o‘pka
asoratlari va infeksiyalar kabi operatsiyadan keyingi asoratlarning yuqoriligi
kasallik yukini oshiradi [7].
Keksalar orasidagi o‘tkir appenditsit klinik jihatdan murakkab holatni keltirib
chiqaradi. Garchi umumiy appenditsit holatlarining kichik qismini tashkil etsa-da, bu
yosh guruhda asoratlar va o‘lim xavfi haddan tashqari yuqori. Bunga bir nechta omillar
sabab bo‘ladi: noan’anaviy klinik belgilarning tashxisni kechiktirishi, tashxis qo‘yish
imkoniyatlarining cheklangani va tiklanish uchun fiziologik zaxiraning yetishmasligi.
Shunga qaramay, samarali boshqaruv strategiyalari mavjud. Noan’anaviy
simptomlarga nisbatan xabardorlikni oshirish orqali erta tashxis qo‘yish va tezkor
jarrohlik aralashuvi muhim ahamiyatga ega. Agar imkon bo‘lsa, laparoskopik
appendektomiya yallig‘langan o‘rta ichakni olib tashlashda kam invaziv usul sifatida
asoratlarni kamaytirishda foydalidir. Biroq, davolash usuli har bir bemorning umumiy
ahvoli va hamroh kasalliklariga qarab individual tarzda tanlanishi kerak.
Kelajakda natijalarni yaxshilash uchun istiqbollar mavjud. Noan’anaviy klinik
ko‘rinishlar uchun yanada aniq tashxis vositalarini ishlab chiqish, kam invaziv
jarrohlik texnikalarini takomillashtirish va shaxsga yo‘naltirilgan davolash rejalarini
ishlab chiqish keksalar uchun katta foyda keltirishi mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
144
ISSN:3030-3613
Oxir-oqibat, muvaffaqiyatli yondashuv jarrohlar, geriatrlik mutaxassislari va
boshqa shifokorlarning jamoaviy hamkorligiga bog‘liq. Bemorlar va ularning
qarindoshlari bilan ochiq muloqot — noan’anaviy simptomlar haqida xabardorlikni
oshirishdan tortib, tiklanish jarayonini yengillashtirishgacha — butun davolash
jarayonida muhimdir. Ushbu murakkabliklarni inobatga olib, kompleks yondashuvni
qo‘llagan holda tibbiyot xodimlari keksalarda appenditsitni boshqarishda nozik
muvozanatni ushlab, bemorlar uchun eng yaxshi natijalarga erishishlari mumkin.
USE LITERATURES
1.
Addiss, D. G., Shaffer, N., Fowler, B. S., & Tauxe, R. V. (1990). The epidemiology
of appendicitis and appendectomy in the United States.
American Journal of
Epidemiology, 132
(5), 910-925.
2.
Abidov U. O., Obidov I. U. Appendicular Giant Mucinous Neoplasms (Case Report)
//Scholastic: Journal of Natural and Medical Education. – 2023. – Т. 2. – №. 5. – С.
33-37.
3.
Birnbaum, B. A., & Wilson, S. R. (2000). Appendicitis at the millennium.
Radiology, 215
(2), 337-348.
4.
Di Saverio, S., et al. (2014). WSES guidelines for the diagnosis and treatment of
acute appendicitis.
World Journal of Emergency Surgery, 9
(1), 14.
5.
Dittmar, Y., et al. (2012). Surgical management of appendicitis in the elderly: A
single-center experience and review of the literature.
International Journal of
Colorectal Disease, 27
(6), 759-765.
6.
Exter, P. L., et al. (2015). Elderly patients with appendicitis: A subgroup requiring
more aggressive care.
Journal of the American Geriatrics Society, 63
(3), 491-496.
7.
Gavrilovska-Brzanov, A., et al. (2018). Appendicitis in the elderly population:
clinical characteristics and outcomes.
Prilozi, 39
(1), 65-72.
8.
Genc, V., et al. (2011). Clinical outcomes and mortality predictors of elderly patients
with acute appendicitis.
European Journal of Trauma and Emergency Surgery,
37
(5), 565-570.
9.
Hale, D. A., et al. (2012). Appendectomy: A contemporary appraisal.
Annals of
Surgery, 235
(3), 439-450.
10.
Hansson, J., et al. (2009). Antibiotics as first-line therapy for acute appendicitis:
Evidence for a change in clinical practice.
World Journal of Surgery, 33
(5), 1023-
1029.
11.
Humes, D. J., & Simpson, J. (2006). Acute appendicitis.
BMJ, 333
(7567), 530-534.
12.
Kim, K., et al. (2012). Low-dose abdominal CT for evaluating suspected
appendicitis.
New England Journal of Medicine, 366
(17), 1596-1605.
13.
Obidov, I. U. (2023). RIESIGE MUZINÖSE NEOPLASMEN DES APPENDIX
(FALLBERICHT). INNOVATIVE DEVELOPMENTS AND RESEARCH IN
EDUCATION, 2(22), 85-89.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
145
ISSN:3030-3613
14.
Omar, M., et al. (2019). Acute appendicitis in the elderly: Diagnostic challenges
and surgical outcomes.
Cureus, 11
(3), e4283.
15.
Sartelli, M., et al. (2018). Prospective observational study on acute appendicitis
worldwide (POSAW).
World Journal of Emergency Surgery, 13
(1), 19.
16.
Storm-Dickerson, T. L., & Horattas, M. C. (2003). What we have learned over the
past 20 years about appendicitis in the elderly?
American Journal of Surgery,
185
(3), 198-201.
17.
Teixeira, P. G., & Demetriades, D. (2013). Appendicitis: Changing perspectives.
Advances in Surgery, 47
(1), 119-140.
