T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
286
ISSN:3030-3613
SHAXS RIVOJLANISHDA TAʼLIM -TARBIYANING IJTIMOIY-
PSIXOLOGIK VAZIFALARI
Noila Rajabova Egamberganovna
Surxondaryo viloyati Oltinsoy tumanidagi
70-sonli umumtaʼlim maktabining psixologi
Annotatsiya
Odamning ijtimoiy mavjudot sifatida shaxs nomini olish uchun
ijtimoiy –iqtisodiy hayot va tarbiya kerak, shu sababli pedagogika fani bolaning shaxs
sifatida rivojlanishi, uning har tomonlama kamolga etishi qonuniyatlarini, unga ta’sir
e’tuvchi ob’ektiv va sub’ektiv omillarni, rivojlanish jarayonlariga aloqador davrlarni
aniqlash kerak, shunga asosan pedagogika fani shaxsning rivojlanishida ta’lim o’qitish
tarbiya va bola faolligi, o’z-o’zini tarbiyalash bosqichlarini ham aniqlash lozim.
Kalit
so’zlar:
rivojlanishi,
shaxs,
kamol
topish,
inson,ruhiy
barqarorlik,psixologik yordam
KIRISH
Har bir odam shaxs sifatida turlicha namoyon bo’ladi. O’zining xarakteri
qizikishi va qobiliyati, aqliy rivojlanganlik darajasi, ehtiyoji va mehnat faoliyatiga
munosabati bilan farqlanadi, shaxsning o’ziga xos xususiyatlari bo’lib, ana shu ruhiy
xususiyatlar rivojlanib ma’lum bir bosqichiga etgani uni mukammal, kamol topgan
inson deyiladi. Inson tirik biologik mavjudotdir. Demak uning rivojlanishiga tabiat
qonunlari, biologik va ijtimoiy-iqtisodiy qonuniyatlari uzviy ta’sir e’tadi, insonni
kamol toptiradi. Inson hayot faoliyati davomida o’zgarib, shakllanib rivojlanib boradi.
Rivojlanish bu bola vaznining oshishi, suyak va mushak sitsemasi, tanosil a’zosi
faoliyatining kamol topishi, aql zakovatining shakllanishiga aytiladi. Shaxsning kamol
topishida va uning xulqida ijtimoiy va biologik omillarning ta’sir kuchi hamisha ham
bir xil bo’lavermaydi. Chunki uning xulqiga, munosabatlariga, aloqalariga yoshi,
bilim, odatlari, tashabbusi va nihoyat vaziyat ham ta’sir qiladi. Ms: bir xildagi ta’sirida
har xil bola turlicha munosabatda bo’ladi, bu ayni paytda bolaning ehtiyoji
qandayligiga ham bog’liqdir.
Shaxsning kamolga etishida irsiyat, ijtimoiy muhit ham, ta’lim tarbiya va
nihoyat o’zining mutsaqil faoliyati ham muhim ahamiyatga e’ga. Shaxs qaysi
jamiyatda yashasa, shu jamiyatdagi qonun qoidalarga asosan kamol topadi. Shu
jamiyatning moddiy va ma’naviy rivojlanganligi, uning shaklanishiga Har tomonlama
ta’sir ko’rsatadi. Shu davlatda texnika, texnologiya, avtomatika, telemexanika,
elektrlashtirish, gaplashtirish va hakozalar uning ongiga, aqliy va axloqiy
rivojlanishiga ta’sir e’tadi.Odam atrof muhitini qancha ko’p bilsa, uning ongi shuncha
ko’p o’sadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
287
ISSN:3030-3613
Demak shaxsning kamolatga etishtirish jamiyat rivojlanishi bilan chambarchas
bog’liq.
Irsiyat deganda, bolaga ota-onadan va umuman yaqin ajdodlaridan, ya’ni
nasldannaslga o’tadigan biologik xususiyat va o’xshashliklarga aytiladi.16 -asr
falsafasida vujudga kelgan premorfizm okimi namoyondalarning fikricha odam bolasi
xali ona pushtidaligidayok bo’lajak shaxsga xos barcha xususiyatlarga ega bo’ladi,
rivojlanish esa ana shu xususiyatlarning miqdoriy borishidir.
Amerikalik pedagog va ruxshunos E.Tordayk fikricha, shaxsning barcha
xususiyatlarni, shu jumladan ong va aqliy qobiliyat ham nasldan-naslga o’tadi, u
boshqa organlar kabi tabiatdan berilgan.
D.Dyunning fikricha haqiqiy tarbiya tashqaridan kiritilmaydi, u odam bilan
dunyoga kelgan, tarbiya uni o’stiradi.
Nemis ruhshunosi V.Pteren yangi tug’ilgan bola xali inson emas deb hisoblaydi,
u faqat sut emizuvchi hayvondir. Yarim yoshdan u maymunga tenglashadi. Ikki yoshda
bola boshlang’ich insonlik holatiga yetadi. (yuradi, gapiradi) 5 yoshda ibtidoiy jamiyat
odamlariga mos keladi, o’smirlik davrida o’rta asr ongini aks ettiradi va yetuklik
yoshidagina (17,18) mavjud jamiyatning madaniy darajasiga mos ong egasi bo’ladi.
Ba’zi biogenetiklar 13, 10 va xatto 8 yoshdan ham mavjud jamiyatning to’laqonli
a’zosi bo’la oladi deb hisoblaydi. Avtsraliyalik ruxshunos K. Byuller hatto bolaning
axloqi jihatidan o’sishini ham irsiyatga bog’laydi. Bola hayotning datslabki kunlaridan
boshlab o’zini o’rab olgan muhitning ta’siri otsida o’sadi va ulg’ayadi.
Ayni vaqtda bolaga insonlarga xos xususiyat ham irsiyat yo’li bilan tug’ma
o’tadi. (aqliy va jismoniy mehnat qilish va shu h.) Ammo bo’lar tugma imkoniyatlar
bo’lib, ularning rivojlanishi uchun inson bolasi insoniy muhitda, odamlar yashab, ular
bilan aloqada bo’lishi kerak. Chunki inson biologik mavjudot sifatidagina emas, balki
ijtimoiy mavjudot sifatida rivojlanadi va kamolatga yetadi. Demak shu yo’l bilan
o’tgan aholining o’sishi kamol topishi uchun aqliy faoliyat, shart sharoit bo’lishi kerak.
Jamiyatning bolalar ongiga ta’sir o’tkazishi asosan ta’lim-tarbiya orqali amalga
oshiriladi. Bolani o’rab olgan muhit mehnat va til oqibat natijasida vositasiga aylanadi.
Shu sababli inson kamolatida
I Ta’lim va tarbiyaning yetakchilik qilishiga imkon berish darkor chunki ta’lim
va tarbiya jarayonida kishi organizmning o’sishi va muhitning ta’sir bera olmaydigan
narsalarni o’rganib oladi.m.s gaplashishni muhitdan yozish va o’qishni maxsus ta’lim
yo’li bilan o’rganadi.
2.Ta’lim va tarbiya yordamida hatto kishining ba’zi tug’ma kamchiliklari ham
kerakli tomonga o’zgaradi.(kar.kur va bosh).
O’qish yozishning o’rganib boshqalar ongiga bir xil ta’sir ko’rsatadi. Ta’lim
tarbiya yordamida muhitning salbiy ta’siri natijasida ruy bergan kamchiliklarni tugatish
mumkin.(qo’pollik, so’kish, karta o’ynash, chekish va x)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
288
ISSN:3030-3613
4.Ta’lim jarayonida bolaga bilimlar, ko’nikma va malakalar hosil bo’libgina
qolmay, balki, ilmiy dunyoqarash 29 yoshida akademik bo’lgan. Viktor Gyoge 25
yoshda Frantsiya fanlari akademiyasining maxsus yorligini olgan. N.I.Lobachevskiy
14 yoshda Qozon universitetiga kirib 23 yoshida professor bo’lgan.
XULOSA
Yuqorida qayd e’tilgan omillardan tashqari ijtimoiy taraqqiyoti shaxsning o’zi
ham faol ishtirok etgandagina undagi tug’ma layoqat uyg’onadi, iste’dodlari,
qobiliyatlari o’sadi.Bu borada uning o’z ustida ishlash ham muhim ahamiyat kasb
etadi. Insonning to’xtovsiz izlanishi, sabr toqat bilan ko’nikma va malakasini oshirish,
kishilar bilan muloqotda bo’lish va boshqa xususiyatlar ham zarur bo’ladi. Umuman
pedagogik jihatida to’g’ri uyushtirilgan har qanday faoliyat bola shaxsning aqliy,
axloqiy. Etsetik, jismoniy, irodaviy rivojlanishiga ta’sir e’tadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Munavvarov A.K. Pedagogika, Toshkent, «O’qituvchi», 1996,236-62 b.
2.
Tursunov I, Nishonaliev U.-Pedogogika kursi: daslik, -Toshkent «O’qituvchi»,
1997,26-35 b.
3.
Gaybo’llaev N. va b. Pedagogika, Toshkent, 2000,-25-38 b
4.
Baranov S.P. va b. Pedagogika, Toshkent. «Uktiuvchi». 1975. 26-41 b
5.
Savin N.V. Pedagogika, Toshkent, «O’qituvchi». 1975. 26-41 b.
6.
Internet materiallari
