T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
276
ISSN:3030-3613
ISPAN TILIDAGI FRAZEOLOGIZMLAR VA ULARNING SEMANTIK
XUSUSIYATI HAMDA TAHLILI
Salaxova Dilnoza Sagdullayevna
O‘zbekiston davlar jahon
tillari universiteti o‘qituvchisi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada o‘zbek va ispan tili frazeologik birliklarining
o‘zaro bir-biriga bog‘liqligi va farqi, ularni tarjima qilish shakllari qiyosiy jihatdan
o‘rganilgan.
Kalit so‘zlar:
frazeologizm, frazeologik birliklar sinonimiyasi, antonimiyasi,
idioma, maqol.
Аннотация:
В данной статье проводится сравнительное изучение
взаимосвязи и различий между фразеологизмами узбекского и испанского
языков, а также форм их перевода.
Ключевые слова:
фразеология, синонимия, антонимия фразеологизмов,
идиома, пословица.
Bugungi kunga kelib zamonaviy tilshunoslikda frazeologiya alohida o‘ringa ega.
Bu soha keyingi paytlarda rivojlanib va buning ustida ko‘plab ilmiy ishlar olib
borilmoqda. Frazeologiya iboralar haqidagi bilimdir. Iboralar, so‘z uyushmalari, erkin
va turg‘un uyushmalar bo‘lib frazeologiyada ular tuzilishi va ma’no jihatdan
o‘rganiladi. Frazeologik birlik nutqqa daxldor bo‘lgan birlik bo‘lib, birdan ortiq
mustaqil leksema ko‘rinishidagi birikuvdan tashkil topgan obrazli ma’noviy birlik
hisoblanadi.
Turli davr va avlod xalqlarining mifologik, diniy va axloqiy xususiyatlarini
o‘zida mujassam etgan frazeologizmlar dunyoni obrazli aks ettirish vositalaridan
biridir. Frazeologik birliklarni alohida lingvistik hodisa sifatida nazariy tushunish bilan
ko‘plab olimlar shug‘ullangan va shug‘ullanmoqda (V.V.Vinogradov (2003),
N.N.Kirillova (1986), N.N.Kurchatkina (1981), A.V.Kunin (1964), T.V.9 (T.V.9)) [1].
Ammo shuni ta’kidlash joizki, frazeologik birliklarni o‘rganishga bag‘ishlangan
ko‘plab asarlar mavjud bo‘lsa-da, bu til birliklarining faoliyat ko‘rsatish mexanizmlari
atroflicha o‘rganilmagan, ularning tarkibiy-semantik xususiyatlari yoritilgan emas.
Yuqorida aytilganlarning barchasi birinchi navbatda ispan tiliga tegishli bo‘lib, bu
tadqiqotning dolzarbligini to‘liq belgilaydi. Shunday qilib, tadqiqotimizning maqsadi
ispan tilidagi frazeologik birliklarning tuzilishi va semantikasida o‘ziga xos
xususiyatlarni aniqlashdir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
277
ISSN:3030-3613
Frazeologiya sohasini o‘rgangan tilshunos olimlardan biri bu A. Mamatov
o‘zbek frazeologik birikmalarini shakllanish jihatdan o‘rgangan holda 4 ta tasnifga
ajratadi:
1. Shaxs faoliyati va psixikasi bilan bog‘liqligi jihatidan shakllangan
frazeolgizmlar: ko‘ngli ochiq, hafsalasi pir bo‘lmoq, yerga ursa ko‘kka sapchimoq va
hokazo.
2. Kasb-korga bog‘liqligi jihatdan shakllangan frazeolgizmlar: bo‘zchining
mokisidek.
3. Hayvonlarga xos obrazlar asosida shakllangan frazeologizmlar: oyog‘i
kuygan tovuqday, ammamning buzog‘iday, to‘ygan qo‘zi va hokazo.
4. Dinga bog‘liqligi jihatidan shakllangan frazeolgizmlar: xudo ko‘tarsin,
payg‘ambar hassasi bilan turgan singari.
Empirik material bilan ishlashda biz ispan tilidagi frazeologik birliklar quyidagi
tarkibiy qismlarni o‘z ichiga olishi mumkinligini aniqladik:
- Arabizm,
- mahalliylik,
- diniy (azizlarning ismlari),
- mashhur tarixiy shaxslarning ismlari,
- raqam.
Keling, aniq misollarni ko‘rib chiqaylik. O‘ziga xos komponentli frazeologik
birliklarning yorqin namunasi - arabcha iboralar. Ushbu til birliklarida siz arab
madaniyatining ispan tiliga qanday ta’sir qilganini ko‘rishingiz mumkin. Masalan:
alcalde del mes de enero
(yangi kuch) iborasi, bu yerda alkalde arabcha “shahar meri”
so‘zidir; yoki
llevar uno la albarda
(yomon muomalaga chidash) iborasi, bu yerda
albarda arabcha “o‘ram egar” degan ma’noni anglatadi [2].
Ispan tilining Lotin Amerikasi navlarida hind komponenti bilan ko‘p sonli
frazeologik birliklarni ajratish mumkin. Bunday birliklar asosan hayvonot va o‘simlik
dunyosi nomlari, mahsulot va oshxona nomlari, uy-ro‘zg‘or buyumlari, chunki Lotin
Amerikasini bosib olgan xalqlar tilida bu hodisa va narsalarning nomlari yo‘q edi.
Masalan,
correr como una tutupana
(kiyikdan tezroq yugurish) frazeologik birligida
tutupana
tushunchasi atstek tilidan (naguatl) o‘zlashtirilgan bo‘lib, qushning
“cho‘pon” nomini bildiradi;
parir chayotes
(qiyin ishni qilmoq) frazeologizmida
chayotes
tushunchasi chayota daraxtining o‘tkir tikanlar bilan qoplangan mevalarini
bildiradi [3].
Ispan frazeologiyasida frazeologik birliklar ko‘pincha avliyolarning ismlarini
o‘z ichiga oladi, masalan: [4]
1) Santiago y cierra España! Santiago y a ellos!;
2) A cada cerdo le llega su San Martín;
3) bien se está San Pedro en Roma las de San Pedro; como San Pedro
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
278
ISSN:3030-3613
4) todos somos hijos de Adán; más malo que Caín; como marrano de San Antón;
Ko‘pincha frazeologik birliklar tarkibiga mashhur tarixiy shaxslarning
familiyalari va taxalluslari kiradi, masalan: Diego Peres de Vargas, Xuan de Vargas,
Antonio Barselo, Pedro I Sancho, Arana yoki Aranya ismli kapitan. Shunday qilib,
g‘oliblar haqida gap ketganda
ser como la espada de Machuca, que quiebra y no corta
(Machukaning qilichiga o‘xshab, ezadi, kesmaydi) frazeologik birligi qo‘llaniladi.
Machuka - Diego Peres de Vargas tomonidan Jerez de la Frontera jangida “Buyuk
Rekonkista” deb nomlangan taxallus. 1231-yil boshida qirol Fernando III ning o‘g‘li
Go‘dak Alfonso musulmonlarga qarshi yurish qildi. Jang oldidan avangard
qo‘mondoni Alfonso o‘z askarlariga chekinish mumkin emasligini va butun jangning
natijasi ularning hujumiga bog‘liq bo'lishini ta’kidladi. Ispaniya armiyasining oldingi
saflarida aka-uka Garsiya Peres de Vargas va Diego Peres de Vargas jang qilishdi, ular
dushmanlarga shunday kuch bilan zarba berishdiki, uning qilichi va nayzasi sinib ketdi.
Keyin u eman daraxtining shoxini sindirib tashladi va u bilan mavrlarni urishda davom
etdi. Uning harakatlaridan hayratda qolgan graf Alvaro Peres shunday dedi: “Demak,
Diego, shunday! Smash, sindir! (Machuka, machuka!). Diego Peresning taxallusi -
Machuka shu erdan kelib chiqqan [5].
Ispan tiliga xos va alohida diqqatga loyiq hisoblangan sonli komponentli
frazeologik birliklar bo‘lib, ular uch guruhga bo‘lingan: birikmalar va birliklar.
Frazeologik birliklar frazeologik birliklarning leksik tarkibiga bog‘liq emas va ularning
ma’nosi komponentlar ma’nosidan kelib chiqmaydi. Masalan,
tener la cabeza a las
once
;
poner a uno las peras a cuatro (a ocho)
.
Frazeologik birliklar - tarkibiy qismlarining ma’nosi metaforik tarzda qayta
ko'rib chiqiladigan iboralar. Masalan:
a dos haces
;
dar tres cuarto(s) al pregonero-
разгласить
.
Empirik material bilan ishlash jarayonida biz frazeologik birliklarni strukturaviy
nuqtai nazardan quyidagicha tasniflash mumkinligini ham aniqladik.
1)
ot + ot:
boca de lobo
– bo‘ri tanglayi,
carne de gallina
– qo‘rquv,
aire de
taco
- yengillik;
2)
comо + ot:
Como el perejil a los canarios
– tuyaga nimcha kiydirgandek,
como pez en el agua
– suvdagi baliqdek,
como gallina en corral ajeno
– o‘z
likopchasida emasdek;
3)
fe’l + predlog:
andar al dacaytoma
- baxslashmoq,
dárselas de
– o‘ziga
bino qo‘yish,
reírse a bocal lena
– kuydirgan kalla,
tirarse de cabeza
– ishga boshi
bilan sho‘ng‘ish,
meter en cintura
– nazoratga olish,
quedarse con un palmo de narices
– chuv tushish;
Shunday qilib, tadqiqotimiz davomida biz ispan frazeologik birliklari
tuzilishining o‘ziga xos xususiyatlarini aniqladik. Frazeologik birlikning tarkibiy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
279
ISSN:3030-3613
qismlaridan biri bo‘lishi mumkinligini aniqladik: arabizm, hindiylik, avliyolarning
ismlari, mashhur tarixiy shaxslarning nomlari, raqamlar.
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Анорбоева С. А. Формирование переводческой компетентности (на примере:
бакалавриат и магистратура) //Oriental renaissance: Innovative, educational,
natural and social sciences. – 2023. – Т. 3. – №. 2. – С. 337-348.
2.
АНОРБОЕВА С. Формирование профессиональной компетентности
переводчика //Journal of Research and Innovation. – 2023. – Т. 1. – №. 6. – С. 35-
39.
3.
ANORBOYEVA, S. (2023). “SHADOWING” METODI ORQALI ISPAN TILI
MASHG‘ULOTLARIDA
TALABALARDA
TARJIMONLIK
KOMPETENSIYASINI RIVOJLANTIRISH. Journal of Research and Innovation,
1(11), 3–6. Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jorai/article/view/807
4.
Анорбоева С. А. СИСТEМА ПOДГОТOВКИ ПEРЕВOДЧИКOВ B BУЗАX
УЗБЕКИСТАНА И COBРЕМЕННАЯ МOДEЛЬ ПРOФЕССИOНАЛЬНOЙ
КOМПЕТЕНЦИИ ПЕРЕВOДЧИКА //Oriental renaissance: Innovative,
educational, natural and social sciences. – 2024. – Т. 4. – №. 4. – С. 11-22.
5.
АНОРБОЕВА, С., & ШОДИКУЛОВА, Ш. (2023). К ПРОБЛЕМЕ
РЕАЛИЗАЦИИ КОМПЕТЕНТНОСТНОГО ПОДХОДА В ВЫСШЕМ
ОБРАЗОВАНИИ. Journal of Pedagogical and Psychological Studies, 1(3), 22–26.
Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/111
6.
АНОРБОЕВА, С. (2023). ПРОФЕССИОНАЛЬНАЯ КОМПЕТЕНТНОСТЬ
ПЕРЕВОДЧИКА (НА ПРИМЕРЕ: БАКАЛАВРИАТ И МАГИСТРАТУРА).
Journal of Pedagogical and Psychological Studies, 1(1), 120–127. Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/524
7.
Aborboyeva S. ON THE CONCEPT OF TRANSLATION COMPETENCE AS A
MULTISPECTIVE THEORETICAL CONCEPT //European Journal of Research
and Reflection in Educational Sciences Vol. – 2020. – Т. 8. – №. 8.
8.
Solikha, A. (2024). DEVELOPMENT OF TRANSLATION COMPETENCE OF
STUDENTS IN SPANISH LANGUAGE COURSES. ПЕДАГОГИК ВА
ПСИХОЛОГИК
ТАДҚИҚОТЛАР,
2(3),
9–12.
https://doi.org/10.5281/zenodo.11178339
9.
ANORBOYEVA,
S.
(2024).
DEVELOPMENT
OF
TRANSLATION
COMPETENCE OF STUDENTS IN SPANISH LANGUAGE COURSES. Journal
of Pedagogical and Psychological Studies, 2(3), 9–12. Retrieved from
https://imfaktor.com/index.php/jopaps/article/view/1263
10.
Солиха
Анорбоева,
Нилуфар
Сабирова.
Coвременная
мoдeль
прoфессиoнальнoй кoмпетенции перевoдчика в кoнтeксте систeмы
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
280
ISSN:3030-3613
пoдготoвки пeревoдчикoв в вузаx. Oʻzbekiston: til va madaniyat. Lingvistika.
2024-1: 110-127.
11.
Aнорбоева C. (2024). ПOДГОТOВКА ПEРЕВOДЧИКOВ С ИСПАНСКОГО
ЯЗЫКА
И
COBРЕМЕННАЯ
МOДEЛЬ
ПРOФЕССИOНАЛЬНOЙ
КOМПЕТЕНЦИИ ПЕРЕВOДЧИКА. Conference Proceedings: Fostering Your
Research Spirit, 176-180. https://doi.org/10.2024/5mckbz69
