T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
261
ISSN:3030-3613
KASB-HUNARNI MUSTAQIL TANLASHNING MUHIM VAZIFALARI
Allamuratova Nazira Ibragimovna
Jizzax viloyati Zomin tumani MMTB ga
qarashli 26-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya
:Kasbga
yoʻnaltirilganlikning qaror topishi (qiziqishlar,
moyilliklar, qobiliyatlar, sabablar, bilimlar, koʻnikmalar), oʻzini anglash (shaxsning
tanlayotgan kasbi toʻgʻrisidagi oʻz taasurotlarini oʻzining imkoniyatlari bilan
solishtirib koʻrish) va ijtimoiy foydali kasbiy tanlov bilan bogʻliq.Kasb-hunarni
mustaqil tanlashga tayyorlash tizimi uch yoʻnalish bilan taʼminlanadi: axborot
(informatsion), faoliyatli va psixologik yoʻnalishAxborot yoʻnalishi maʼlumotlar va
refleksiv komponenti bilan toʻldiriladi.
Kalit soʻzlar:
mahalla,ta’lim,shaxs,komil inson,turmush , mehnat tarbiyasi,
mustaqillik,kasbiy shakllanish,kasbiy malaka
KIRISH
Maʼlumotlar komponenti
kasblar olamidagi kasbiy muhim sifatlarga, kasbga
boʻlgan ehtiyoj toʻgʻrisidagi axborotlarning mavjudligiga javob beradi. Refleksiv
komponent
olingan maʼlumotni anglab yetishga va kasbni tanlash uchun muhim
boʻlgan xulosalar chiqarishga, kasbiy faoliyatga moslashuvchan strategiyalarni ishlab
chiqishga imkon beradi. Kasbiy muhim sifatlar deganda kasb faoliyatining muayyan
turida muvaffaqiyatga erishish uchun zarur boʻlgan mazkur sohaning kasb egasining
sifatlarini tushunamiz.
Faoliyat yoʻnalishi kasbiy koʻnikmalar, kreativlik va kasbiy kompetensiyalar
komponentlarini oʻz ichiga oladi. Kasbiy koʻnikmalar komponenti
kasbiy muhim
sifatlarni aniqlash hamda shaxsiy sifatlarni tashxislash uchun javob beradi. Shaxsiy
sifatlar deb shaxsning tabiatga, insonga, jamiyatga munosabatini belgilab beruvchi
xususiyatlari va xossalarini tushunamiz. Kreativlik komponent
intilishlarni, kasbiy
sifatlarni hamda mehnat bozorining talabini taqqoslash asosida shaxsda
moslashuvchan kasbiy xulqning qaror topishiga imkon beradi.Kasbiy kompetensiyalar
komponenti
olingan bilim va koʻnikmalarni yangi hamda oʻzgarayotgan vaziyatga mos
keluvchi bilim va koʻnikmalarni oʻzgartirib, kasb bozorida xulqning moslashuvchan
taktikasini
ishlab
chiqishga
imkon
beradi.
Mazkur komponentni shartli ravishda umumiy koʻrinishdagi umumkasbiy
kompetensiya (kasblar olami toʻgʻrisida, shaxsiy va kasbiy sifatlar toʻgʻrisida, kasbiy
talab etilganlik toʻgʻrisida) va shaxsiy kasbiy kompetensiya (kasbni egallashga ongli
istak, tanlangan kasb faoliyatini turli tomonlariga moslashuvchanlik, kasbiy faoliyatda
shaxsiy uslubini ishlab chiqish) sifatida tasavvur qilish mumkin. Psixologik yoʻnalishi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
262
ISSN:3030-3613
motivatsion, baholash va belgilangan (ustanovkali: muayyan faoliyatni bajarishga
tayyorlash, undash) komponentlarni oʻz ichiga oladi:
Motivatsion komponent
kasbga qiziqishning paydo boʻlishiga va qaror topishiga
imkon berib, kasbni tanlash motivlari uchun javob beradi.
Baholash komponenti-kasbga yoʻnaltirish ishi va kasbga boʻlgan qiziqishni
taʼminlovchi, oʻquvchiga individual kasb tanlashga bosqichma-bosqich oʻtishni
baholash imkonini beradi.
-Belgilangan (ustanovkali) komponent-individual, bosqichma-bosqich kasb
tanlash shaxsiy sifatiga ega boʻlgan shaxsda qatʼiy kasbiy qiziqishning mavjudligi
haqida darak berib, u oʻz navbatida shaxsning intilishlarini, imkoniyatlarini, kasbning
talablarini va kasbning jamiyat tomonidan talab qilinishini sintez qiladi. Aynan shu
sintez
ijtimoiy
foydali
tanlovni
amalga
oshirishga
imkon
beradi.
Ijtimoiy foydali kasbiy tanlov-deganda quyidagi muhim shartlar bilan
belgilanuvchi yoʻnalish – shaxsning kasbiy qiziqishini, mazkur kasbiy faoliyat
soxasida shaxsning imkoniyatlarini, kasbning talablarini hamda jamiyatning mazkur
kasbga boʻlgan talabi tushuniladi.
Kasbga
qiziqishni
shaxsiy
intilishlarga
tenglashtirmaslik
kerak.
Shaxsiy
intilishlar-anglanmagan,
barqaror
boʻlmagan
istaklardir,
ularni
shakllantirishda asosiy rolni ayrim kasblarning nufuzga egaligi va yuqori
haq toʻlanishi kabi omillar oʻynaydi.
Kasbga qiziqishning shakllanishi-inson
hayotidagi barqaror oʻzgarishlarni shakllanishidir, barqaror oʻzgarishlar-kasbni tanlash
muammosi
ustida
ongli
fikrlash
va
yuzaga
kelgan
turli
omillarni
taqqoslashdir.
Kasbga qiziqishlarni shakllantirishda subyekt bilan atrof muhit oʻrtasidagi
oʻzaro bogʻliqlikni eʼtiborga olish muhimdir, bu esa shakllantirish jarayoniga tuzatish
kiritish va nazorat qilish uchun zarur boʻlgan maʼlumotlarni beradi. Muhitning
omillarini hisobga olish, shakllantirish jarayonini tez va moslashuvchan boʻlishiga
imkon beradi.
Individual omillar ham qiziqishning shakllanishiga taʼsir koʻrsatadi.
Bularga odat, ijtimoiy tajriba, xarakter xususiyatlari, hayotiy xususiyatlar kabi
omillardir. Bu omillar shaxsning kasbiy faoliyatga tayyor ekanligining darajasini
belgilab beradi.
Kasbga munosabat insonda u mazkur kasb vakillari bilan bevosita muloqotga
kirishguncha, yoshlar koʻp jihatdan kasbga yoʻnaltirish jarayonida oladigan axborot
tufayli shakllanadi. Kasbga yoʻnaltirish taʼlimi tufayli oʻquvchi qaror qabul qilish
zaruriyati paydo boʻlgunga qadar, biror kasbni tanlashni maʼlum darajada baholashga
qodir boʻla boshlaydi. Bu axborotning barqarorligi va mukammal xususiyati aynan bir
xil ijtimoiy guruh vakillari kasblari baholarining takroriyligini taʼminlaydi. Kasbga
qiziqishni hech qachon shaxsning biologik xossasi deb qaramaslik kerak, uning yuzaga
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
263
ISSN:3030-3613
kelishining va qaror topishining bosh omili muhitning taʼsiri hisoblanadi, bu esa kasbga
yoʻnaltirish ishi muhim ekanligini yana bir marta koʻrsatadi.Kasb tanlash yoki kasbiy
o‘zini o‘zi belgilash-bu insonning jamiyatdagi o‘zini o‘zi anglashining asosi, uning
hayotining asosiy qarorlaridan biridir. Kasb tanlash ko‘p narsani belgilaydi, ya’ni: kim
bo‘lish, qaysi ijtimoiy guruhga mansub bo‘lish, qayerda va kim bilan ishlash, qaysi
turmush tarzini tanlash.
“Kasb tanlash” tushunchasini aniqlashning turli xil variantlari mavjud, ammo
ularning barchasida kasbiy o‘zini o‘zi belgilash-bu kasb tanlash sub’ektining ichki
resurslarini taxlil qilish va ularni kasb talablari bilan o‘zaro bog‘lash natijasida amalga
oshiriladigan tanlov degan fikr mavjud.
Kasb tanlash ikki tomonlama hodisa:
-kim tanlaydi (tanlov mavzusi);
-nimani tanlaydi (tanlov ob’ekti). Mavzu ham, ob’ekt ham juda ko‘p
xususiyatlarga ega, bu kasb tanlash hodisasining noaniqligini tushuntiradi.
Kasb tanlash (kasbiy o‘zini o‘zi belgilash) - bu bir lahzali harakat emas,
balki davomiyligi tashqi sharoitlarga va kasb tanlash sub’ektining individual
xususiyatlariga bog‘liq bo‘lgan bir qator bosqichlardan iborat jarayon.
Shaxsiy yondashuv nuqtai nazaridan kasbiy o'zini o'zi belgilash jarayonining
to'rt bosqichi ajratiladi:
1. Kasbiy niyatlarning paydo bo‘lishi va shakllanishi va mehnatning turli
sohalarida dastlabki yo‘nalish (katta maktab yoshi).
2. Kasb-hunar ta’limi tanlangan kasbni o‘zlashtirish sifatida.
3. Faoliyatning individual uslubini shakllantirish va ishlab chiqarish va
ijtimoiy munosabatlar tizimiga kiritish bilan tavsiflangan kasbiy moslashuv.
4. Ishda o‘zini o‘zi anglash (qisman yoki to‘liq)- kasbiy mehnat bilan
bog‘liq bo‘lgan umidlarni bajarish yoki bajarmaslik.
Shunday qilib, kasbiy o‘zini o‘zi belgilash shaxsning kasbiy faoliyatining butun
davrini qamrab oladigan jarayon sifatida qaraladi: kasbiy niyatlarning paydo
bo‘lishidan tortib, ishdan chiqishgacha.
Biz o‘z taqdirini o‘zi belgilash bosqichlarini ko‘rib chiqamiz:
Rivojlanish psixologiyasi kasbiy o‘zini o‘zi belgilashning boshlanishi:
Birinchi bosqichni- bola turli xil professional rollarni o‘z zimmasiga oladigan va
ular bilan bog‘liq xatti-harakatlarning elementlarini yo‘qotadigan bolalar o‘yini bilan
aniqlaydi.
Ikkinchi bosqich-bu o‘spirin uchun turli xil jozibali kasblardan kelib chiqadigan
o‘spirin xayollari.
Uchinchi bosqich-o‘spirinlik va yoshlikning katta qismi-kasbning dastlabki
tanlovi, bu erda turli xil kasbiy faoliyat “saralanadi” va o‘spirin yoki yigitning
qiziqishlari, qobiliyatlari, qadriyatlar tizimi nuqtai nazaridan baholanadi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_4-to’plam_Iyun-2025
264
ISSN:3030-3613
To‘rtinchi bosqich-ikkita asosiy komponentni o‘z ichiga olgan amaliy qaror
qabul qilish:
-kasbiy tayyorgarlik darajasi, hajmi va darajasini aniqlash;
-mutaxassislikni tanlash.
XULOSA
Shunday qilib, o‘quvchi o‘z taqdirini o‘zi belgilash jarayoni insonning butun
hayot yo‘lini qamrab oladi deb aytishimiz mumkin. Biroq, bu jarayonning cho‘qqisi,
hayotdagi burilish nuqtasi kasb tanlash to‘g‘risida qaror qabul qilishdir. Vaqt o‘tishi
bilan u odatda umumta’lim maktabini tugatishga to‘g‘ri keladi. Ushbu nuqta kasbiy
o‘zini o‘zi belgilashning oldingi bosqichlari bilan bog‘liq va kasb tanlash to‘g‘risidagi
qarorga shaxsning o‘tmishdagi tajribasi ta’sir qiladi.Psixologik adabiyotlarda kasb
tanlash qanday shakllanishi va bu jarayonga qanday omillar ta’sir qilishi haqida yagona
fikr yo‘q.Bir qator qarashlar mavjud, ularning har birini himoya qilish uchun ishonchli
dalillar keltirilgan. Bu kasbiy o‘zini o‘zi belgilash jarayonining murakkabligi va kasb
tanlash holatining ikki tomonlama tabiati bilan izohlanadi:
Bir qator tadqiqotchilar kasb tanlashda faoliyatni tanlash sifatida keng tarqalgan
nuqtai nazarga ega. Bunday holda, tadqiqot mavzusi, bir tomondan, shaxsning faoliyat
sub’ekti sifatida xususiyatlari, boshqa tomondan, faoliyatning tabiati, mazmuni, turlari
va uning ob’ekti. Kasbiy o‘z taqdirini o‘zi belgilash bu erda mehnat sub’ektining
rivojlanish jarayoni sifatida tushuniladi. Shuning uchun, agar shaxsning
psixofiziologik ma’lumotlari kasb, mehnat faoliyati talablariga javob bersa, kasb
tanlash to‘g‘ri amalga oshiriladi. Ushbu qarash kasbni tanlagan shaxsning faol
printsipini kam baholaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYHATI:
1.
Usmanova Saodat Erkinovna. (2021). Formation of spiritual and moral qualities
of preschoolers on the basis of public education. Middle European Scientific
Bulletin,
2.
Усманова
Саодат
Эркиновна
Возможности
Использования
Мультимедийных Компьютерных Программ В Развитии Детей
Дошкольного Возраста.
https://www.elibrary.ru/item.asp?id=46438589
3.
Internet manbalari
