T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
51
ISSN:3030-3613
BOLALIK DAVRIDA UCHRAYDIGAN PSIXIK BUZILISHLAR
HAMDA TRAVMALARNING KELAJAKKA TAʼSIRI
Haydarova Hafiza Umetovna
Buxoro viloyati Romitan tumani 5-umumta'lim maktabi
amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Psixik buzilishlar-bu kuchli reaktsiyalarni keltirib chiqaradigan
vaziyatlarda bevosita yoki bilvosita ishtirok etish natijasida yuzaga keladigan holat.
Ular kuchli stress va hissiy muvozanatning buzilishiga olib keladi.
Kalit soʻzlar:
psixika,ong,travma,ruhiy soʻnish,stress, depressiya, agressiya
KIRISH
Psixik buzilishlar-bu odamning ruhiy salomatligi uchun chuqur oqibatlarga ega.
Masalan, takrorlanuvchi xotiralar, tushlar, gipervigillansiya va sodir bo'lgan voqealarni
eslatadigan vaziyatlardan qochish kabi intensiv simptomlar bilan tavsiflanadigan
posttravmatik stress buzilishi (PTSB) paydo bo'lishi mumkin. Travmatik voqealar
moslashuv va tuzalish jarayonida turli bosqichlarga ega. Masalan, shok, inkor etish,
g'azab, qayg'u va qabul qilish fazalari. Har birida travmaga uchragan odam xosiyli his-
tuyg'ularni va reaktsiyalarni boshdan kechiradi.
Bolalar psixik travmani turli xil holatlarda orttirib olishlari mumkin. Bunday
travmalar ko‘pincha quyidagi omillar tufayli yuzaga keladi: zo‘ravonlik, jismoniy yoki
ruhiy zo‘ravonlik bolalar uchun katta psixik travma bo‘lishi mumkin. Ota-onalar yoki
atrofdagi kattalar tomonidan qilinadigan jismoniy yoki emotsional zo‘ravonlik,
bolalarda o‘ziga bo‘lgan ishonchsizlik, qo‘rquv va depressiya kabi holatlarni yuzaga
keltirishi mumkin. E’tiborsizlik, ota-onalar yoki g‘amxo‘rlarning etishmasligi, bolani
etarlicha sevmaslik yoki e’tiborsiz qarash bolada hissiy travma yaratishi mumkin. Bu
holat bolalar uchun ruhiy og‘riq va o‘zini past baholash tuyg‘usini keltirib chiqaradi.
Oilaviy ajralish yoki ota-onalar orasidagi nizolar, ota-onalar orasidagi janjallar yoki
ajralish, bolalar uchun psixologik travmalarga olib kelishi mumkin. Bu, bolalar uchun
ruhiy beqarorlik, xavotir va o‘zini yo‘qotish hissini keltirib chiqaradi. Traumatik
voqealar, tabiiy ofatlar (yong‘in, zilzila, suv toshqinlari) yoki inson tomonidan sodir
etilgan jinoyatlar (xususan, zo‘rlash yoki yirik avtohalokatlar) bolalar uchun katta
psixologik ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Bunday voqealar bolalarda posttravmatik stress
buzilishlarini (PTSB) rivojlantirishi mumkin. G‘amxo‘rlik va xavfsizlikdan mahrum
bo‘lish, bolalar o‘zlarini xavfsiz va himoyalangan his qilmagan holatda, masalan,
kimsasiz qolish yoki yaqin kishilaridan ajralishdan, psixologik travma olishlari
mumkin. Bu, bolalarda uzoq muddatli emotsional va psixologik muammolarga olib
kelishi mumkin. Ijtimoiy va iqtisodiy qiyinchiliklar, ota-onalarning ishsizlik, past
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
52
ISSN:3030-3613
daromadlar yoki qashshoqlik kabi ijtimoiy va iqtisodiy muammolari ham bolalarning
psixik holatiga ta’sir qiladi. Bunday sharoitlarda yashovchi bolalar, ko‘pincha xavotir,
qo‘rquv va o‘zini past baholash holatlariga duch keladilar. Oila a’zolarining
kasalliklari yoki vafoti, oila a’zolarining og‘ir kasalliklari yoki o‘limi bolalar uchun
katta ruhiy zarba bo‘lishi mumkin. Bu, bolalarning emotsional va ruhiy rivojlanishiga
jiddiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu bilan birga, har bir bola o‘ziga xos tarzda travmalarga javob
beradi, va ba’zi bolalar ko‘proq qo‘llab-quvvatlash va g‘amxo‘rlikka muhtoj bo‘ladi,
boshqalari esa bu jarayonni yengillashtirish uchun ichki kuch va resurslarni
rivojlantiradilar.
Bolalikda olingan psixik travmalar voyaga yetganlikda katta taʼsir ko‘rsatishi
mumkin. Ushbu taʼsirlar ko‘plab psixologik va emotsional muammolarni keltirib
chiqarishi mumkin, masalan:
1.Depressiya va xavotir: Bolalikda olingan ruhiy jarohatlar, voyaga yetgan
odamda depressiya va umumiy xavotir holatlariga olib kelishi mumkin. Travmalar
bolaning o‘ziga bo‘lgan ishonchini pasaytirib, doimiy xavotir, qo‘rquv va salbiy
o‘ylash tarzini rivojlantiradi.
2.Pasttravmatik stress buzilishi: Bolalikda og‘ir travmalar (zo‘ravonlik, ajralish,
tabiiy ofatlar va boshqalar) voyaga yetgan davrda posttravmatik stress buzilishiga
(PTSB) olib kelishi mumkin. PTSB belgilari orasida qayta-qayta travmatik voqealarni
eslash, yomon xotiralarni qayta tiklash va emotsional o‘tkazish qiyinchiliklari mavjud.
3.Shaxsiy va ijtimoiy munosabatlarda qiyinchiliklar: Bolalikda travma olgan shaxslar,
odatda, boshqa odamlar bilan salbiy va o‘rnatishga qiyin bo‘lgan munosabatlar
o‘rnatadilar. Ular o‘zlarini izolyatsiya qilishlari, ishonchsizlik tuyg‘ulari yoki doimiy
qo‘rquv bilan yashashlari mumkin. Ijtimoiy vaziyatlarda stress va xavotirlarni boshdan
kechirishlari mumkin.
4.O’zini past baxolash va emotsiyanal barqarorlikning yo’qligi:Psixik travma
olgan bolalar, voyaga yetganda o‘zlarini past baholashadi, o‘z qadr-qimmatini tan
olishda qiyinchiliklarga duch keladilar. Bu, o‘ziga bo‘lgan ishonchning yo‘qolishiga
olib keladi va emotsional barqarorlikni saqlashda qiyinchiliklar yaratadi.
5. Destruktiv xulq-atvor va zararli odatlar:Bolalikda travma olgan shaxslar,
ba’zida destruktiv xulq-atvor (masalan, giyohvandlikka qarshi kurashish, alkogolizm,
o‘zini shikastlash)ni rivojlantirishi mumkin. Bu, travma tufayli yuzaga kelgan og‘riq
va ichki konfliktlarni yengishning bir usuli sifatida amalga oshiriladi.
6.Boshqarilmagan emotsiyalar va impulslarni boshqarishdagi qiyinchiliklar:
Psixik travmalar ko‘pincha impulsiv va agressiv xulq-atvorni keltirib chiqaradi.
Bunday odamlar o‘z emotsiyalarini boshqarishda qiyinchiliklarga duch keladilar va bu
ijtimoiy muammolarni yuzaga keltirishi mumkin.
7.
Ruhiy salomatlik muammolari:Bolalikda og‘ir psixologik travmalar,
voyaga yetganda aniq ruhiy salomatlik muammolariga olib kelishi mumkin, masalan,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
53
ISSN:3030-3613
asabiy buzilishlar, xotira va konsentratsiya qobiliyatining pasayishi, uyqu va stress
bilan bog‘liq muammolar.
8.
Chuqur o‘zini anglash va travmalarni yengib o‘tish uchun kurash:
Ba’zi odamlar bolalikdagi travmalarni yengib o‘tish uchun psixoterapiya yoki
boshqa yordam usullaridan foydalanadilar. Bu, ularning rivojlanishiga yordam berishi
va kelajakda salbiy oqibatlardan qochishlariga imkon yaratishi mumkin.
Bolalikda olingan psixik buzilishlarni yengish uchun bir nechta samarali usullar
mavjud. Ushbu jarayon ko‘pincha vaqt va qat’iyatni talab qiladi, ammo quyidagi
yondashuvlar yordamida travmalarni yengish va shaxsiy rivojlanishni tiklash mumkin:
psixoterapiya, psixoterapiya psixik travmalarni yengishning eng samarali usullaridan
biridir. Ma’lum bir davr mobaynida psixolog yoki psixoterapevt bilan ishlash,
travmalarni qayta ishlash, his-tuyg‘ularni ifodalash va ko‘nikmalarni rivojlantirishga
yordam beradi. Kognitiv-behavioral terapiya (CBT), EMDR (Eye Movement
Desensitization and Reprocessing) va psixodinamik terapiya kabi metodlar travma
bilan bog‘liq hissiy og‘riqlarni kamaytirishga yordam beradi. Duyg‘usal qo‘llab-
quvvatlash, oila a’zolari, do‘stlar yoki qo‘llab-quvvatlash guruhlari yordamida ruhiy
salomatlikni yaxshilash mumkin. Duyg‘usal qo‘llab-quvvatlash bolalar va kattalar
uchun travmalarni yengishda katta rol o‘ynaydi, chunki o‘zini tushunadigan va qo‘llab-
quvvatlovchi odamlar bilan bo‘lishish xavotir va og‘riqni kamaytiradi. O‘zini anglash
va qabul qilish, travmalarni yengish uchun o‘zini anglash va qabul qilish juda
muhimdir. Bu jarayon odamga o‘zining hissiyotlari va tajribalari bilan yuzlashishga,
ularni qabul qilishga va ularni yaxshilash yo‘llarini topishga yordam beradi. O‘zini
qabul qilish va o‘zgarishlarga tayyor bo‘lish psixik jarohatlar ustidan g‘alaba
qozonishga yordam beradi.
Relaksatsiya va stressni boshqarish, stress va xavotirni boshqarish, travmalarni
yengishning muhim qismi hisoblanadi. Meditatsiya, yoga, nafas olish mashqlari va
progressiv mushak relaksatsiyasi kabi usullar, travmadan kelib chiqadigan stressni
kamaytirish va emotsional barqarorlikni oshirishda yordam beradi.
Sog‘lom turmush tarzini yaratish, sog‘lom turmush tarzi travmalarni yengishda
katta yordam beradi. Bu muntazam jismoniy faoliyat (masalan, sport yoki yurish),
to‘g‘ri ovqatlanish, yetarli uyqu va yaxshi gigiena odatlaridan iborat. Sog‘lom tanaviy
holat ruhiy salomatlikni yaxshilashda muhim rol o‘ynaydi. Ijodiy ifoda, san’at, yozuv,
musiqani tinglash yoki chizish kabi ijodiy faoliyatlar travmalarni yengishga yordam
beradi. Bular orqali odam o‘zining hissiyotlarini ifodalashi va travmalarni boshqarish
uchun yangi yo‘llar topishi mumkin. Ijodiy ifoda shaxsiy tajribalarni qayta ishlash va
ularni to‘g‘ri anglashda yordam beradi. Yaxshi munosabatlar va qo‘llab-quvvatlash
tizimi yaratish, ijtimoiy aloqalar va mustahkam do‘stliklar bolalikda olingan
travmalarni yengishda yordam beradi. Do‘stlar va oila bilan ochiq muloqot qilish,
ishonchli va xavfsiz aloqalar yaratish travmalarni yengish jarayonini yengillashtiradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
54
ISSN:3030-3613
Travma haqida gaplashish va hissiyotlarni ifodalash, travmatik voqealar haqida ochiq
muloqot qilish va his-tuyg‘ularni ifodalash, travmalarni yengishda yordam beradi.
Buning uchun psixolog yoki terapiya guruhlaridan foydalanish, hissiyotlarni tushunish
va ularni boshqarish uchun zarur. Boshqa odamlarning tajribalaridan o‘rganish, boshqa
odamlarning travmalarni yengishdagi tajribalarini o‘rganish va ular bilan muloqot
qilish ham yordam beradi. Bu, o‘xshash holatda bo‘lgan shaxslar bilan muloqot qilish
va ularning muvaffaqiyatli tajribalari orqali ilhomlanish imkonini beradi.
O‘zgartirishga tayyor bo‘lish, travmalarni yengish uchun ichki o‘zgarishlarni
amalga oshirish kerak bo‘ladi. Yangi qarashlar, yangi yondashuvlar va o‘zgarishlarga
tayyor bo‘lish, kelajakda salbiy oqibatlardan qochish uchun muhimdir. Bu jarayon
vaqti-vaqti bilan yordam olgan holda amalga oshiriladi. Bolalikda olingan psixik
travmalarni yengish murakkab jarayon bo‘lishi mumkin, ammo yuqoridagi usullarni
qo‘llash orqali shaxsiy o‘sish va rivojlanishni qayta tiklash mumkin. Bu jarayonni
yengish uchun vaqt va sabr talab qilinadi, lekin to‘g‘ri qo‘llab-quvvatlash bilan,
odamlar travmalarini yengib, salbiy ta’sirlarni kamaytirishlari mumkin.
XULOSA
Bolalikda olingan psixik buzilishlar voyaga yetganda ruhiy muammolarni keltirib
chiqarishi mumkin, masalan, depressiya, xavotir va ijtimoiy munosabatlarda
qiyinchiliklar. Biroq, psixoterapiya, qo‘llab-quvvatlash, sog‘lom turmush tarzi va
stressni boshqarish kabi usullar orqali travmalarni yengish mumkin. Har bir shaxsning
tajribasi individual bo‘lib, bu jarayon vaqt va sabrni talab qiladi. Travmalarni yengish
uchun o‘zini anglash va o‘zgarishga tayyor bo‘lish zarur. Shaxslar o‘z ichki kuchlarini
topib, sog‘lom hayotga erishishlari mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
Nashriyot: O‘zbekiston Yozuvchilar uyushmasi Adabiyot jamg‘armasi Nashr yili:
2006. Manzil: Toshkent.
2.
Velilvayeva A. S., Hayatov R. B., Alkarov R. B.Bolalar psixiatriyasi. Samarqand
Davlat tibbiyot universiteti nashriyoti 2024 Samarqand
3.
Ismoilova N. Ijtimoiy psixologiya. O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati
nashriyoti. 2013-yil. Toshkent
4.
Internet manbalari
