T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
210
ISSN:3030-3613
QOVOQLI, KARTOSHKALI VA PIYOZLI NONLAR: FUNKSIONAL
MAHSULOTLAR TAYYORLASH TEXNOLOGIYASI
Nazarova Lobar Xolovna
Buxoro davlat texnika universiteti 3- bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada qovoq, kartoshka va piyoz kabi tabiiy sabzavotlar
asosida tayyorlangan uch turdagi non mahsulotlari ishlab chiqarish texnologiyasi
yoritilgan. Har bir mahsulot alohida retseptura asosida tayyorlangan bo‘lib, ularning
organoleptik, fizik-kimyoviy va biologik xossalari tahlil qilingan. Tadqiqot natijalari
ushbu sabzavotli nonlar funksional oziq-ovqat mahsuloti sifatida iste’molchilarga
tavsiya etilishi mumkinligini ko‘rsatdi.
Kalit so’zlar:
qovoq, kartoshka, piyoz, ishlab chiqarish, funksional, organoleptik,
biologik, parhezbop, g’ovak, kislotalilik, beta-karotin, kraxmal, flavonoidlar;
Bugungi kunda oziq-ovqat sanoatining asosiy yo‘nalishlaridan biri - inson
salomatligini mustahkamlovchi funksional mahsulotlar ishlab chiqarishdir.Ayniqsa,
non mahsulotlariga qo‘shimcha biologik faol moddalarning kiritilishi orqali ularning
ozuqaviy qiymatini oshirish imkoniyati mavjud. Shu maqsadda qator tadqiqotlar olib
borilib, sabzavotlar asosida tayyorlanadigan non mahsulotlari ommalashmoqda.
Qovoq, kartoshka va piyoz - o‘zining oziqaviy va biologik faol xossalari bilan ajralib
turuvchi sabzavotlardir. Ular non mahsulotlari tarkibiga qo‘shilganda, nafaqat ta’m va
tuzilmani yaxshilaydi, balki mahsulotni foydaliroq, parhezbop va saqlashga
chidamliroq qiladi [1].
Tadqiqot jarayonida har bir non turi uchun alohida retseptura va texnologik
jarayon ishlab chiqildi. Qovoqli non tayyorlashda 10% miqdorda pyure holidagi qovoq
massa asosiy xamirga qo‘shildi. Qovoq avval bug‘da pishirib olinadi va silliq pyurega
aylantiriladi. U tarkibidagi beta-karotin va C vitamini orqali nonning biologik
qiymatini oshiradi. Qovoqli non yengil sarg‘ish tusda bo‘lib, yoqimli shirin ta’mga ega
va tuzilmasi yumshoq, g‘ovak bo‘ladi. Kartoshkali non ishlab chiqarishda 8%
miqdorda kartoshka pyuresi ishlatiladi. Kartoshka avval tozalab qaynatiladi va mayin
pyure holiga keltiriladi. U xamirga qo‘shilganda, nonning elastikligi oshadi,
yumshoqligi uzoqroq saqlanadi va kraxmal hisobiga energiya qiymati ortadi. Bunday
nonlar bolalar va keksalar uchun, shuningdek, parhez tutayotganlar uchun foydali
sanaladi. Piyozli non ishlab chiqarishda esa 5% qovurilgan piyoz ishlatiladi. Piyoz
o‘simlik yog‘ida qovuriladi va xamirga aralashtiriladi. Piyozli non o‘zining o‘ziga xos
hidi, mazasi va eng muhimi — tabiiy antibakterial xususiyatlari bilan ajralib turadi. Bu
mahsulot immunitetni mustahkamlashga ijobiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Tashqi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
211
ISSN:3030-3613
ko‘rinishi jigarrang tusli bo‘lib, pishganida silliq va yengil qarsildoq qatlam hosil qiladi
[2].
Jadval: Sabzavotli nonlarning baʼzi oziqaviy ko‘rsatkichlari
Non turi
Namlik (%)
Kislotalilik
(gradus)
Energiya
qiymati
(kcal/100g)
Biologik faol
modda
Qovoqli non 36.5
2.5
240
Beta-karotin,
vitamin A
Kartoshkali
non
38.0
2.3
260
Kraxmal, B6
vitamini
Piyozli non
34.2
2.7
250
Flavonoidlar,
efir moylar
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, mazkur nonlarning namlik darajasi 34–39%
oralig‘ida, kislotalilik darajasi esa 2,3–2,7 gradusni tashkil qildi. Organoleptik
baholash natijalariga ko‘ra, barcha uch non turi tashqi ko‘rinish, ta’m, hid, rangi va
tuzilma bo‘yicha ijobiy baholandi. Qovoqli non — vitaminlarga boyligi, kartoshkali
non — namlikni ushlab turish xususiyati, piyozli non esa kuchli aromat va antibakterial
xususiyatlari bilan ajralib turdi. Ushbu tadqiqot davomida non tarkibiga sabzavotlar
qo‘shilishining texnologik va oziqaviy ahamiyati chuqur tahlil qilindi. Maxsus sinovlar
yordamida non tarkibidagi sabzavotlar organizmga ta’siri, saqlanish muddati va
tekstura ko‘rsatkichlari baholandi. Bundan tashqari, fermentatsiya davomiyligi,
xamirning ko‘tarilish darajasi, pishirish harorati va vaqti kabi parametrlar har bir
mahsulot uchun individual tarzda tanlandi. Mikrobiologik jihatdan esa, piyozli
nonlarda tabiiy konservant xususiyatiga ega moddalar mavjudligi tufayli saqlash
muddati boshqa nonlarga nisbatan yuqori bo‘ldi. Bu tajribalar natijalari shuni
ko‘rsatdiki, sabzavot qo‘shilgan nonlar oddiy nonlarga qaraganda organizmga
foydaliroq, xazm bo‘lishi yengil va saqlanishga chidamliroq bo‘ladi. Shuningdek,
iste’molchilarning organoleptik baholari asosida qovoqli non ta’m va ko‘rinish
bo‘yicha yuqori ball oldi, kartoshkali non esa strukturaviy yaxlitligi va elastikligi bilan
ajralib turdi [3].
So‘nggi yillarda sog‘lom ovqatlanishga bo‘lgan qiziqish ortib borayotganligi
tufayli, tarkibida tabiiy va biologik faol komponentlar bo‘lgan non mahsulotlariga talab
ortmoqda. Ayniqsa, sabzavotli nonlar vitamin va minerallarga boy bo‘lib, ular bolalar,
keksalar, homilador ayollar va parhez tutayotgan insonlar uchun tavsiya etiladi. Qovoq,
kartoshka va piyoz kabi sabzavotlar turli hududlarda osongina yetishtiriladigan,
nisbatan arzon va to‘yimli mahsulotlar bo‘lib, ularni non mahsulotlari tarkibiga
qo‘shish ishlab chiqaruvchilar uchun ham iqtisodiy jihatdan manfaatlidir. Shu bilan
birga, iste’molchilarning didi ham o‘rganilib, ularning mazali, foydali va yangi turdagi
nonlarga bo‘lgan munosabati ijobiy baholangan. Sabzavotli non tayyorlash jarayonida
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
212
ISSN:3030-3613
har bir komponentning xususiyatlarini inobatga olish lozim. Masalan, qovoqning
namligi yuqori bo‘lganligi sababli xamirga qo‘shilganda suv miqdorini kamaytirish
kerak. Kartoshka esa kraxmalga boy bo‘lib, xamirning elastikligini oshiradi, ammo
haddan tashqari ko‘p ishlatilsa nonning tuzilmasi zich bo‘lib qolishi mumkin. Piyoz
esa o‘zining efir moylari va kuchli hidi bilan mahsulotga individual xususiyat
bag‘ishlaydi, biroq qovurilganida yog‘ tarkibiga ham e’tibor qaratish zarur. Bularning
barchasi ishlab chiqaruvchidan texnologik intizom va tajriba talab etadi [4].
Sabzavotlar qo‘shilgan nonlar ko‘p hollarda namroq bo‘lishi mumkin, bu esa
saqlanish muddatini qisqartiradi. Shuning uchun, texnologiyada issiqlik bilan ishlov
berish bosqichlari va gigiyena qoidalari qat’iy amal qilinishi kerak. Maxsus qadoqlash
usullari — vakuumli yoki atmosfera nazoratli paketlar sabzavotli nonlarning saqlanish
muddatini uzaytiradi. Shuningdek, mikrobiologik xavfsizlik choralarini kuchaytirish,
xom ashyo sifatini nazorat qilish ham muhim omillardan biridir. Shuningdek,
sabzavotli non mahsulotlarining afzalliklari orasida ularning funksional xususiyatlarini
alohida ta’kidlash mumkin. Masalan, qovoqli non tarkibidagi beta-karotin organizmda
A vitaminiga aylanishi natijasida ko‘z nurini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Kartoshkali non esa yengil hazm bo‘lishi bilan ajralib turadi, bu esa oshqozon-ichak
faoliyatida muammolari bo‘lgan shaxslar uchun muhim ahamiyatga ega. Piyoz esa
o‘zining antiseptik va immunitetni oshiruvchi xususiyatlari bilan tanilgan bo‘lib,
piyozli non iste’moli mavsumiy virusli kasalliklardan himoyalanishda foydali bo‘ladi
[5].
Sabzavotlar qo‘shilishi nonlarning sensor xususiyatlarini (ta’m, rang, hidi va
tuzilma) boyitadi. Piyoz mahsuloti nonga mazali, yengil achchiqroq ta’m, kartoshka
esa yumshoqlik va zichlik bag‘ishlaydi. Qovoq esa nafaqat foydali moddalarga boyligi,
balki xamirga to‘q sariq rang berishi orqali mahsulotning vizual jozibasini oshiradi. Bu
holat mahsulotni bozorda tanilishiga ham xizmat qiladi. Shuni ham aytib o‘tish
lozimki, sabzavotli nonlar mahalliy xom ashyolardan foydalangan holda
tayyorlanayotganligi tufayli import o‘rnini bosuvchi mahsulotlar sifatida ham
ko‘riladi. Bu esa iqtisodiy samaradorlikni oshiradi, aholi bandligini ta’minlaydi hamda
oziq-ovqat xavfsizligini mustahkamlashga xizmat qiladi. Shu bilan birga, kichik va
o‘rta biznes vakillari uchun yangi imkoniyatlar eshigini ochadi [6].
Qovoq, kartoshka va piyoz asosida tayyorlangan non mahsulotlari o‘zining yuqori
biologik qiymati, ta’m xususiyatlari va funksional foydalari bilan oddiy non
mahsulotlaridan ustun turadi. Har bir mahsulot iste’molchilarning turli ehtiyojlariga
mos kelib, ayniqsa sog‘lom ovqatlanish tamoyillariga amal qiluvchi guruhlar uchun
foydali hisoblanadi. Ushbu sabzavotli nonlarni ommaviy ishlab chiqarish va ularni
aholiga keng targ‘ib qilish zamonaviy oziqlanish madaniyatining muhim tarkibiy
qismiga aylanishi mumkin [7].
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
213
ISSN:3030-3613
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Karimov A.X., Jo‘rayev B.M. Non mahsulotlari texnologiyasi. Toshkent: Oziq-
ovqat sanoati nashriyoti, 2019.
2.
Saidov A.S. Sabzavotli yarim tayyor mahsulotlar texnologiyasi. Samarqand: Ilm
ziyo, 2021.
3.
G‘ulomov D.T. Funksional oziq-ovqat mahsulotlari ishlab chiqarish asoslari.
Toshkent: Fan va texnologiya, 2020.
4.
Normurodov B.M. Non mahsulotlari ishlab chiqarish texnologiyasi. Toshkent:
O‘qituvchi, 2017.
5.
Allaberganov M.A., Egamberdiyeva N.M. Oziq-ovqat texnologiyasi asoslari.
Toshkent: Iqtisodiyot, 2020.
6.
Codex Alimentarius Commission. Guidelines for use of nutrition and health claims.
FAO/WHO, 2021.
7.
Хусаинов А.М. Современные технологии хлебопечения. Москва: Колос, 2022.
