T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
99
ISSN:3030-3613
“ALLERGIK KASALLIKLAR ASR KASALLIGIMI?
NAFAS YO‘LLARINI HIMOYA QILISH YO‘LLARI”
Qóqon universiteti Andijon filiali
Tibbiyot fakulteti davolash ishi yónalishi talabasi
Alijonov Abduğaffor Abdulaziz óğli
alijonovabdugoffor.09@gmail.com
Tel :+998 90 387 03 23
Annotatsiya:
Ushbu maqola “Allergik kasalliklar asr kasalligimi? Nafas
yo‘llarini himoya qilish yo‘llari” mavzusida yozilgan bo‘lib, allergik kasalliklarning
zamonaviy jamiyatdagi o‘rni, ularning nafas olish tizimiga ta’siri va himoya
choralarini o‘rganadi. Maqolada allergik kasalliklarning tarqalishi, ularning sabablari,
diagnostika usullari, davolash usullari va profilaktika choralariga alohida e’tibor
qaratilgan. Shuningdek, O‘zbekiston sharoitida allergik kasalliklarning tarqalishi va
unga qarshi kurashish bo‘yicha amalga oshirilayotgan chora-tadbirlar ham ko‘rib
chiqilgan.
Kalit so‘zlar :
Allergik kasalliklar, nafas yo‘llari, astma, allergik rinit, atopik
dermatit, allergik immunoterapiya, profilaktika, ekologiya, iqlim o‘zgarishi,
O‘zbekiston.
Abstract
: This article is written on the topic “Are allergic diseases a disease of
the century? Ways to protect the respiratory tract” and studies the role of allergic
diseases in modern society, their impact on the respiratory system and protective
measures. The article pays special attention to the spread of allergic diseases, their
causes, diagnostic methods, treatment methods and preventive measures. The spread
of allergic diseases in Uzbekistan and the measures taken to combat them are also
considered.
Keywords:
Allergic diseases, respiratory tract, asthma, allergic rhinitis, atopic
dermatitis, allergic immunotherapy, prevention, ecology, climate change, Uzbekistan.
Аннотация
: Данная статья написана на тему «Являются ли аллергические
заболевания болезнью века? Способы защиты дыхательных путей» и изучает
роль аллергических заболеваний в современном обществе, их влияние на
дыхательную систему и защитные меры. В статье особое внимание уделено
распространению аллергических заболеваний, их причинам, методам
диагностики, методам лечения и профилактическим мерам. Также
рассматривается распространение аллергических заболеваний в Узбекистане и
меры борьбы с ними.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
100
ISSN:3030-3613
Ключевые слова:
Аллергические заболевания, дыхательные пути, астма,
аллергический ринит, атопический дерматит, аллергическая иммунотерапия,
профилактика, экология, изменение климата, Узбекистан.
Kirish
XXI asrda allergik kasalliklar insoniyatning eng keng tarqalgan va dolzarb sog‘liq
muammolaridan biriga aylangan. Dunyo bo‘ylab 272 milliondan ortiq odam astmadan
aziyat chekmoqda va millionlab odamlar allergik rinit bilan kurashmoqda. Ushbu
kasalliklar nafaqat sog‘liqni saqlash tizimiga, balki iqtisodiyotga ham jiddiy ta’sir
ko‘rsatmoqda. Shu bilan birga, allergik kasalliklarning nafas olish tizimiga ta’siri,
ularning sabablari va profilaktika usullari ham dolzarb mavzu hisoblanadi. Allergik
kasalliklarning asosiy sabablari orasida ekologik omillar, iqlim o‘zgarishi, shaharlararo
migratsiya va noto‘g‘ri turmush tarzini ko‘rsatish mumkin. O‘zbekiston sharoitida
ham allergik kasalliklarning tarqalishi va unga qarshi kurashish bo‘yicha muhim chora-
tadbirlar amalga oshirilmoqda. Masalan, 2024 yil 1 yanvardan boshlab, allergik va
immunologik kasalliklar bilan og‘rigan bemorlarga inhalatsion glukokortikosteroid
dorilar bepul taqdim etilishi belgilangan. Shuningdek, allergik kasalliklarning yuqori
darajada tarqalgan hududlarda masshtabli skrining tekshiruvlari o‘tkazilishi
rejalashtirilgan. Ushbu maqolada allergik kasalliklarning nafas olish tizimiga ta’siri,
ularning sabablari, diagnostika usullari, davolash va profilaktika choralariga alohida
e’tibor qaratiladi.
Tadqiqot metodologiyasi
Ushbu tadqiqotda quyidagi metodologik yondashuvlar qo‘llanilgan:
1. Adabiyotlarni tahlil qilish: Allergik kasalliklar, ularning sabablari, diagnostika
va davolash usullari bo‘yicha mavjud ilmiy adabiyotlar tahlil qilindi.
2. Empirik tadqiqotlar: O‘zbekistonning turli hududlarida allergik kasalliklar
bilan og‘rigan bemorlar orasida so‘rovnomalar o‘tkazildi.
3. Statistik tahlil: Olingan ma’lumotlar statistik usullar yordamida tahlil qilindi va
natijalar umumlashtirildi.
Asosiy qism
1. Allergik kasalliklarning tarqalishi va sabablari
Allergik kasalliklar nafaqat rivojlangan mamlakatlarda, balki rivojlanayotgan
mamlakatlarda ham keng tarqalgan. O‘zbekiston sharoitida ham allergik
kasalliklarning tarqalishi kuzatilmoqda. Masalan, 2022 yil yanvar-may oylarida
Toshkent viloyatining Yuqori Chirchiq tumanida o‘tkazilgan klinik va allergologik
tekshiruvlar natijasida 100 nafar bemorda allergik kasalliklar aniqlangan. Ushbu
bemorlarning 52 foizida allergik rinit, 25 foizida bronxial astma, 23 foizida esa atopik
dermatit kuzatilgan. Bemorlarning 90,1 foizida polivalent allergiya mavjudligi
aniqlangan .
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
101
ISSN:3030-3613
2. Allergik kasalliklarning nafas olish tizimiga ta’siri
Allergik kasalliklar nafas olish tizimining turli qismlariga ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Masalan, allergik rinit burun bo‘shlig‘ining yallig‘lanishi bilan bog‘liq
bo‘lib, nafas olishda qiyinchiliklar, burun tiqilishi, burundan oqish kabi simptomlar
bilan namoyon bo‘ladi. Bronxial astma esa nafas yo‘llarining yallig‘lanishi va torayishi
bilan tavsiflanadi, bu esa nafas olishda qiyinchiliklar, nafas qisishi, yo‘tal va g‘ufron
bilan kechadi. Atopik dermatit esa terining yallig‘lanishi bilan bog‘liq bo‘lib, terida
qizarish, qichishish va qurish kabi simptomlar bilan namoyon bo‘ladi.
3. Diagnostika usullari
Allergik kasalliklarni aniqlash uchun turli diagnostika usullari qo‘llaniladi. Bular
orasida anamnez yig‘ish, allergen-spetsifik IgE aniqlash, teri allergotestlari va
spirometriya kabi usullar mavjud. O‘zbekiston sharoitida ham bu diagnostika usullari
keng qo‘lanilmoqda. Respublikamizda joylashgan yirik tibbiyot markazlarida
zamonaviy allergen aniqlovchi texnologiyalar, jumladan ELISA va ImmunoCAP kabi
usullar mavjud bo‘lib, ular orqali bemorning qaysi allergenga nisbatan sezuvchanligi
aniqlanadi. Bu esa individual yondashuv asosida davolash strategiyasini belgilash
imkonini beradi.
4. Davolash va profilaktika choralar
Allergik kasalliklarni davolashda kompleks yondashuv muhim ahamiyatga ega.
Eng ko‘p qo‘llaniladigan davo usullari quyidagilardan iborat:
Farmakoterapiya:Antihistamin preparatlar, glukokortikosteroidlar, leykotrien
antagonistlari va bronxolitiklar keng qo‘llaniladi.
Allergen-spetsifik immunoterapiya (ASIT): Bu usul organizmni allergenga
bosqichma-bosqich moslashtirish orqali kasallikni butunlay yo‘q qilishga
yo‘naltirilgan yagona usuldur. ASIT ayniqsa bolalarda ijobiy natijalar bermoqda.
Hayot tarzini o‘zgartirish: Allergen bilan kontaktni cheklash, uy va ish muhitini
toza saqlash, uy hayvonlaridan ehtiyot bo‘lish, chang, mog‘or, gul changlariga qarshi
chora ko‘rish zarur.
Iqlimiy moslashuv: Nafas olish tizimi zaif bo‘lganlar uchun iqlimi yumshoq,
quruq va changsiz bo‘lgan hududlarda yashash yoki davolanish muhimdir.
Profilaktika choralari esa quyidagilarni o‘z ichiga oladi:
Homiladorlik davrida onaning ovqatlanishiga e’tibor;
Go‘daklik davrida ko‘krak suti bilan oziqlantirish;
Antibiotiklardan me’yorda foydalanish;
Vaqtida vaksinatsiya qilish;
Ekologik toza mahsulotlardan foydalanish;
Allergiya bilan og‘rigan bemorlar uchun profilaktik tekshiruvlar o‘tkazish.
Tahlil va natijalar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
102
ISSN:3030-3613
Ushbu maqola doirasida o‘tkazilgan tahlillar shuni ko‘rsatadiki, allergik
kasalliklar nafaqat rivojlangan davlatlar muammosi, balki O‘zbekiston sharoitida ham
dolzarb muammo sifatida namoyon bo‘lmoqda. Yuqorida keltirilgan so‘rovnomalarga
asoslanib, quyidagi xulosalarga kelindi: Allergik kasalliklarga chalinganlarning katta
qismi shahar muhitida yashovchi insonlar bo‘lib, bu yerda ekologik omillar, chang,
transport gazlari va boshqa allergenlar ko‘pligi sababli kasalliklar ko‘p uchramoqda.
Davolash va profilaktika choralarining natijadorligi yuqori bo‘lishi uchun individual
yondashuv, zamonaviy diagnostika va barqaror dorilar bilan ta’minlash muhimdir.
O‘zbekiston sharoitida olib borilayotgan sog‘liqni saqlash siyosati doirasida allergik
kasalliklarga qarshi kurashish bo‘yicha sezilarli qadamlar qo‘yilmoqda, biroq
aholining keng qatlamini qamrab olish, xususan, qishloq joylarida diagnostika va
davolash imkoniyatlarini kengaytirish zarur.
1. Mahalliy statistik ma’lumotlardan foydalanish zaruriyati
O‘zbekiston sharoitida allergik kasalliklar bo‘yicha to‘liq va ishonchli
epidemiologik ma’lumotlarning yetishmasligi mavjud. Shuning uchun kelajakdagi
ilmiy tadqiqotlar quyidagilarga yo‘naltirilishi lozim:
Aholi orasida keng qamrovli allergik skrining dasturlarini yo‘lga qo‘yish;
Har yili allergik kasalliklar statistikasini yurituvchi yagona milliy elektron baza
yaratish;
Viloyatlar kesimida allergik kasalliklarning intensivligi va turiga oid ma’lumotlar
asosida tibbiy-ijtimoiy risk zonalarini aniqlash.
2. Tibbiyot muassasalari salohiyatini kuchaytirish
Tuman va viloyat darajasidagi tibbiyot muassasalarida allergolog-immunolog
shifokorlarini yetishtirish, ularni muntazam malaka oshirish kurslariga jalb qilish,
diagnostika vositalari va dori-darmonlar bilan ta’minlash juda muhim. Ayniqsa,
inhalatsion steroidlar, nebulayzerlar, allergiya test to‘plamlari har bir tuman markaziy
poliklinikasida mavjud bo‘lishi kerak.
3. Ijtimoiy-ma’rifiy faoliyatlarni kuchaytirish
Allergik kasalliklar haqida aholining xabardorligini oshirish maqsadida targ‘ibot
ishlari olib borilishi kerak. Ommaviy axborot vositalarida, maktab va bog‘chalarda
allergiyadan himoya qilishga oid ma’lumotlar tarqatilishi lozim. Har yili 8 may – Jahon
astma kuni doirasida respublikamizda profilaktik tekshiruvlar va bepul maslahatlar
o‘tkazilishi mumkin.
Xulosa
Allergik kasalliklar inson salomatligiga kuchli ta’sir ko‘rsatadigan, ko‘p hollarda
umr bo‘yi davom etuvchi surunkali kasalliklar qatoriga kiradi. Nafas yo‘llariga ta’sir
qiluvchi allergik kasalliklar – allergik rinit, bronxial astma va boshqa allergik
sindromlar nafaqat bemorning hayot sifatini pasaytiradi, balki ish faoliyatini cheklaydi,
o‘quvchilarda o‘qish samaradorligini susaytiradi, ba’zida nogironlikka ham olib
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
103
ISSN:3030-3613
keladi. Zamonaviy tibbiyotning asosiy yondashuvi – individual diagnostika va
davolash bilan birga, sog‘lom turmush tarzini shakllantirish, allergenlar bilan kontaktni
kamaytirish,
ekologik
muhitni
yaxshilash
orqali
profilaktika
choralarini
kuchaytirishdir. Davlat miqyosida olib borilayotgan islohotlar va sog‘liqni saqlash
tizimiga qo‘shilayotgan zamonaviy texnologiyalar yordamida O‘zbekistonda allergik
kasalliklar bilan kurashish borasida ijobiy siljishlar bo‘lishiga ishonch bildirish
mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Xoljigitova M.B. Klinik allergologiya. – Toshkent: DIMAL, 2024. – 234 b.
https://e-library.sammu.uz/book/3830
2. Ismailov J.A. Allergik kasalliklarni tashxislash usullari. – Toshkent: Fan
https://e-library.sammu.uz/book/3463
3. Nazarov O.A. Klinik allergologiya. – Toshkent: Cambria, 2016. – 248 b.
https://e-library.sammu.uz/book/916
4. Abdullaev N.Ch. Klinik allergologiya. – Toshkent, 2013. – 280 b. https://e-
library.sammu.uz/book/3467
5. Nishonov J.J. Allergik kasalliklar: sabablari, belgilari va davolash usullari //
Ta’limda raqamli texnologiyalar konf. materiallari. – 2025. – B. 53–56.
https://scientific-jl.com/article/view/3336
6. Pardaboyeva S.A. va boshq. Allergik kasalliklarning kelib chiqishi va
choratadbirlari // TADQIQOTLAR.UZ. – 2024. – №4(44). – B. 21–25.
https://tadqiqotlar.uz/article/view/4127
