T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
281
ISSN:3030-3613
ESHITISHDA NUQSONI BOR BO‘LGAN BOLALAR NUTQIY
MULOQOTINI TURLI BOSQICHLARDA RIVOJLANTIRISH.
Sulaymonova Shahnoza Alisher qizi
Farg‘ona davlat universiteti
Maxsus pedagogika (surdopedagogika)
yo‘nalishi 2-kurs talabasi
+998944945652
Annotatsiya
Mazkur maqolada eshitishda nuqsoni bor bo‘lgan bolalarning nutqiy muloqotini
shakllantirish va rivojlantirish masalalari yoritilgan. Bolalarning eshitishdagi
cheklovlari ularning atrof-muhit bilan samarali aloqa o‘rnatish qobiliyatiga bevosita
ta'sir ko‘rsatadi. Shu sababli, ushbu toifadagi bolalarda nutqiy muloqotni bosqichma-
bosqich, tizimli yondashuv asosida rivojlantirish muhim ahamiyat kasb etadi.
Maqolada eshitish nuqsonining og‘irlik darajasi, bolaning yoshi va psixofiziologik
xususiyatlariga qarab nutqiy muloqotni rivojlantirish bosqichlari, usullari va maxsus
logopedik yondashuvlar tahlil qilinadi. Shuningdek, nutqiy rivojlanishga ijobiy ta’sir
ko‘rsatuvchi pedagogik va psixologik omillar yoritiladi. Tadqiqot natijalari eshitishida
nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan ishlovchi mutaxassislar — logopedlar, surdopedagoglar
va ota-onalar uchun amaliy tavsiyalarni taqdim etadi.
Annotation
This article discusses the issues of forming and developing speech
communication in children with hearing impairments. Children's hearing limitations
directly affect their ability to effectively communicate with the environment.
Therefore, it is important to develop speech communication in this category of children
in a step-by-step, systematic approach. The article analyzes the stages, methods, and
special speech therapy approaches for developing speech communication depending
on the severity of the hearing impairment, the child's age, and psychophysiological
characteristics. It also discusses pedagogical and psychological factors that have a
positive effect on speech development. The results of the study provide practical
recommendations for specialists working with children with hearing impairments -
speech therapists, deaf educators, and parents.
Аннотация
В данной статье рассматриваются вопросы формирования и развития
речевой коммуникации у детей с нарушением слуха. Ограничения слуха у детей
напрямую влияют на их способность эффективно общаться с окружающей
средой. Поэтому важно развивать речевую коммуникацию у данной категории
детей поэтапно, системно. В статье анализируются этапы, методы и специальные
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
282
ISSN:3030-3613
логопедические подходы к развитию речевой коммуникации в зависимости от
степени нарушения слуха, возраста ребенка и психофизиологических
особенностей. Также рассматриваются педагогические и психологические
факторы, оказывающие положительное влияние на развитие речи. Результаты
исследования дают практические рекомендации для специалистов, работающих
с детьми с нарушением слуха, — логопедов, сурдопедагогов, родителей.
Kalit so‘zlar:
eshitish nuqsoni, nutqiy muloqot, surdopedagogika,logopedik
yordam, bolalar rivojlanishi, bosqichma-bosqich yondashuv, maxsus pedagogika.
eshitish qobiliyati, muloqot kompetensiyasi, integratsiyalashgan ta’lim
Inson hayotida muloqot — shaxsning atrof-muhit bilan o‘zaro aloqasini
ta'minlovchi eng muhim vositalardan biridir. Ayniqsa, bolalik davrida muloqot orqali
bola nafaqat tilni, balki ijtimoiy xatti-harakatlarni, hissiy munosabatlarni va axloqiy
qadriyatlarni o‘zlashtiradi. Biroq, eshitish qobiliyatidagi nuqson bu tabiiy jarayonni
sezilarli darajada murakkablashtiradi.
Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar uchun nutqiy muloqotni shakllantirish va
rivojlantirish alohida yondashuvni, tizimli metodikani va ko‘p bosqichli pedagogik
ta’sirni talab etadi. Chunki eshitish qobiliyati cheklangan bola tilni bevosita eshitish
orqali emas, balki ko‘proq vizual, kinestetik va logopedik ko‘mak vositalari orqali
o‘zlashtiradi. Bu esa maxsus metodika va individual yondashuv zarurligini taqozo
etadi.
Ushbu maqolada eshitishda nuqsoni bor bo‘lgan bolalarda nutqiy muloqotni
shakllantirish va rivojlantirishning ilmiy-nazariy asoslari, amaliy yondashuvlari hamda
bosqichma-bosqich reabilitatsiya jarayoni yoritiladi. Maqolaning maqsadi — nutqiy
muloqotni rivojlantirishda qo‘llaniladigan samarali usullar va strategiyalarni aniqlash
hamda amaliyotchi mutaxassislar uchun tavsiyalar ishlab chiqishdan iboratdir.
Eshitish nuqsonining nutqiy muloqotga ta’siri: Eshitish qobiliyati bolaning
nutqiy rivojlanishida asosiy rol o‘ynaydi. Bola eshitish orqali so‘zlarni idrok qiladi,
talaffuzini eshitadi, nutq ohanglarini ajratadi va muloqotga kirishadi. Eshitishdagi
buzilishlar esa ushbu jarayonlarning to‘laqonli kechishiga to‘sqinlik qiladi. Bu esa
bolada nutqiy yetishmovchilik, fonematik eshituvning rivojlanmasligi, grammatik
tuzilmalarning sust o‘zlashtirilishi, so‘z boyligining kamligi va dialogik muloqotga
kirishishda qiyinchiliklarga olib keladi.
Eshitish nuqsoni og‘irlik darajasiga ko‘ra:
engil (26–40 dB),
o‘rta (41–60 dB),
og‘ir (61–80 dB),
chuqur (81 dB dan yuqori) bo‘lishi mumkin.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
283
ISSN:3030-3613
Har bir daraja nutq rivojlanishiga o‘ziga xos ta’sir ko‘rsatadi. Ayniqsa, erta
yoshda aniqlanmagan yoki davolash choralari kechiktirilgan eshitish nuqsonlari
bolaning kognitiv va emotsional rivojlanishiga ham salbiy ta’sir qiladi.
Nutqiy muloqotni rivojlantirishning bosqichlari: Eshitishida nuqsoni bo‘lgan
bolalarda nutqiy muloqotni rivojlantirish jarayoni uzluksiz, tizimli va bosqichma-
bosqich tarzda tashkil etilishi lozim. Quyidagi bosqichlar tavsiya etiladi:
I bosqich: Eshitish tajribasini shakllantirish
Eshitish moslamalari (apparatlari) yordamida eshituvni faollashtirish.
Ovozlarga yo‘naltirilgan e’tiborni rivojlantirish.
Oddiy tovush manbalarini farqlash (masalan, qo‘ng‘iroq, musiqa, suhbat).
II bosqich: Passiv so‘z boyligini kengaytirish
Tushunarli vizual qo‘llanmalar (rasmlar, predmetlar) orqali so‘z va gaplarni
biriktirish.
Eshituv asosida so‘zlarni idrok qilishga o‘rgatish.
Takroriy mashqlar asosida passiv lug‘at zaxirasini shakllantirish.
III bosqich: Aktiv nutqiy faoliyatni rivojlantirish
Bola o‘rgangan so‘z va iboralarni mustaqil qo‘llashga undash.
Dialogik muloqotga kirishishni o‘rgatish (savol-javob, salomlashish,
minnatdorchilik).
Kichik hikoyalar tuzish, rolli o‘yinlar orqali og‘zaki nutqni faollashtirish.
IV bosqich: Grammatik tuzilmani o‘zlashtirish
So‘z turkumlari, so‘z birikmalari, gap tuzilmasini o‘rgatish.
Nutqdagi grammatik xatolarni aniqlash va to‘g‘rilash.
Matn asosida qayta hikoya qilish, voqealarni izchil bayon qilish.
Rivojlantiruvchi metodlar va vositalar: Nutqiy muloqotni shakllantirishda
quyidagi metodlar samarali hisoblanadi:
Logopedik mashg‘ulotlar – maxsus harflar, tovushlar va gap tuzish mashqlari.
Surdopedagogik yondashuv – eshitish va ko‘rish orqali axborot yetkazish.
Vizual materiallar – piktogrammalar, rasmlar, predmetli darsliklar.
Sensor-integratsion metod – bolaning harakat, eshituv va ko‘rish sezgilari orqali
rivojlanishini uyg‘unlashtirish.
Multimedia vositalari – subtitrli video darslar, nutqni eshittirishga mo‘ljallangan
dasturlar.
Bundan tashqari, bolaning oila a’zolari va o‘qituvchilari bilan hamkorlikda olib
boriladigan ishlar (masalan, uyda mashg‘ulotlar, ijtimoiy moslashuv) ham muhim
ahamiyatga ega.
Amaliyotchi mutaxassislar faoliyati: Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan
ishlovchi mutaxassislar quyidagi tamoyillarga amal qilishlari lozim:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
284
ISSN:3030-3613
Individual yondashuv – har bir bolaning eshitish darajasi, aqliy va emotsional
rivojlanishiga mos tarzda yondashish.
Davomiylik va tizimlilik – mashg‘ulotlarni muntazam va ketma-ketlikda tashkil
etish.
Multidissiplinar yondashuv – logoped, surdopedagog, psixolog, ota-ona va
shifokorlar hamkorligi.
Motivatsiya va ijtimoiylashtirish – bolaning muloqotga qiziqishini orttirish, uni
tengdoshlari bilan integratsiyalash.
Xulosa qilib aytkanda eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalar bilan olib boriladigan
nutqiy rivojlantirish ishlari ko‘p bosqichli, tizimli va individual yondashuv asosida
tashkil etilishi lozim. Ushbu maqolada ko‘rib chiqilgan nazariy va amaliy
yondashuvlar shuni ko‘rsatadiki, nutqiy muloqotni rivojlantirishda nafaqat logopedik
mashg‘ulotlar, balki psixologik qo‘llab-quvvatlash, oilaviy muhit va ijtimoiy
integratsiya ham muhim omillar hisoblanadi.
Eshitish moslamalari yordamida bolaning eshituv faoliyatini faollashtirish,
vizual va kinestetik usullarni birgalikda qo‘llash, so‘z boyligini kengaytirish va
grammatik tuzilmalarni mustahkamlash orqali bola atrof-muhit bilan samarali muloqot
qilishga qodir bo‘ladi. Bu esa uning ijtimoiylashuvi va psixologik rivojlanishiga ijobiy
ta’sir ko‘rsatadi.
Eshitish tekshiruvlarini erta yoshda tashkil etish – eshitish nuqsonini erta
aniqlash va reabilitatsiya jarayonini kechiktirmaslik muhim.
Individuallashtirilgan reja asosida ishlash – har bir bolaning yoshi, eshitish
darajasi va psixologik holatidan kelib chiqib, alohida metodika ishlab chiqilishi kerak.
Multidissiplinar yondashuvni yo‘lga qo‘yish – logoped, surdopedagog, psixolog
va shifokorlar o‘zaro hamkorlikda ishlashlari zarur.
Vizual va texnologik vositalardan keng foydalanish – rasmlar, video darsliklar,
multimedia resurslar orqali nutqni qo‘llab-quvvatlash samarali bo‘ladi.
Oila bilan faol ishlash – ota-onalarga maxsus maslahatlar berish, uy sharoitida
mashg‘ulotlar olib borishni yo‘lga qo‘yish lozim.
Tengdoshlari bilan integratsiyani rag‘batlantirish – muloqot muhiti va ijtimoiy
tajriba orqali bola o‘zini erkin ifoda etishni o‘rganadi.
Logopedik mashg‘ulotlarni tizimli ravishda tashkil etish – doimiy, ketma-
ketlikka amal qilinadigan darslar orqali natija erishiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati:
1.
Аксенова, Т.И. (2018). Сурдопедагогика: Учебное пособие для студентов
дефектологических факультетов. Москва: Академия.
2.
Мастюкова, Е.М. (2021). Дети с нарушениями слуха: развитие речи и
общения. Санкт-Петербург: Речь.
3.
Қодирова, М. (2022). Maxsus pedagogika asoslari. Toshkent: O‘zMU nashriyoti.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_5-to’plam_Iyun-2025
285
ISSN:3030-3613
4.
Юнусова, М.Т. (2020). Logopediya: eshitishida nuqsoni bor bolalar bilan ishlash.
Toshkent: Fan va texnologiya.
5.
Храпова, С.И. (2017). Коррекционная педагогика: развитие речи у детей с
нарушениями слуха. Москва: Просвещение.
6.
World Health Organization (WHO). (2021). World Report on Hearing. Geneva:
WHO.
7.
National Institute on Deafness and Other Communication Disorders (NIDCD).
(2020). Speech and Language Developmental Milestones.
8.
Abdurahmonova, D.S. (2019). “Eshitishida nuqsoni bo‘lgan bolalarda
kommunikativ kompetensiyani shakllantirish”. Maxsus pedagogika va logopediya,
№2, 35–42.
9.
Шматко, Н.А. (2016). Речевое развитие детей с кохлеарными имплантами.
Санкт-Петербург: Детство-Пресс.
10.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi (2021). Maxsus maktabgacha
ta’lim tashkilotlari uchun dastur: Eshitishida nuqsoni bor bolalar bilan ishlash.
