T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
144
ISSN:3030-3613
SHAMSIDDIN GURLONIYNING “AL-KIFOYA” ASARI: “HIDOYA”
SHARHLARI ORASIDAGI MAVQEI VA O‘ZIGA XOS JIHATLARI
Imom Buxoriy nomidagi Toshkent
Islom instituti talabasi
Muhriddin Abbosxonov
ANNOTATSIYA:
Ushbu maqolada hanafiy fiqhining eng nufuzli matnlaridan
biri bo‘lgan Burhoniddin Margʻinoniyning “Hidoya” asariga yozilgan sharhlar orasida
Shamsiddin Gurloniyning “Al-Kifoya” asarining o‘rni va o‘ziga xos jihatlari tahlil
etiladi. Muallif Gurloniyning sharhga yondashuvi, ilmiy tafakkuri va mantiqiy uslubini
chuqur tahlil qiladi hamda uni boshqa mashhur sharhlar — jumladan Ibn Humomning
“Fathul Qodir”i va Badriddin Ayniyning “Inoya”si bilan solishtiradi. Asarda
Gurloniyning tanqidiy fikrlash qobiliyati, mazhablararo qiyosiy tahlil yuritishi,
dalillarga asoslangan yondashuvi va fiqhiy masalalarni soddalik bilan bayon qilish
uslubi alohida ta’kidlanadi. Shuningdek, maqolada “Al-Kifoya” asarining amaliy
fiqhda tutgan o‘rni, diniy ta’limdagi ahamiyati va zamonaviy fiqhiy tafakkurdagi
dolzarbligi yoritiladi. Muallif xulosasiga ko‘ra, “Al-Kifoya” nafaqat “Hidoya” matnini
tushunishga xizmat qiluvchi izohiy manba, balki talabalarni mustaqil fikrlashga
undovchi, ijtihodiy tafakkurni rivojlantiruvchi bebaho ilmiy meros sifatida qadrlanishi
lozim.
Kalit so‘zlar:
Hanafiya mazhabi, fiqh, Hidoya, Al-Kifoya, Shamsiddin
Gurloniy, sharh, qiyosiy yondashuv, ijtihod, fiqhiy tafakkur, diniy ta’lim, Margʻinoniy,
Fathul Qodir, Inoya, amaliy fiqh.
Islom fiqhida hanafiylik mazhabi tarix davomida boy ilmiy merosni vujudga
keltirgan. Bu meros ichida Burhoniddin Marg‘inoniyning “Hidoya” asari hanafiylik
fiqhining eng muhim va ta’sirli matnlaridan biri sifatida alohida o‘rin tutadi.
“Hidoya”ga asrlar davomida ko‘plab sharhlar yozilgan. Bu sharhlar orasida
Shamsiddin Gurloniy tomonidan yozilgan “Al-Kifoya fi sharhi Hidoya” asari o‘z ilmiy
yondashuvi, tafsilotga berilgan e’tibor va mantiqiy uslub bilan ajralib turadi. Ushbu
maqolada “Al-Kifoya” asarining o‘ziga xos jihatlari, boshqa sharhlardan farqli
tomonlari va ilmiy jamoatchilik orasidagi darajasini bayon qilishga harakat qilamiz.
“Hidoya” va unga yozilgan sharhlarning umumiy ko‘rinishi.
“Hidoya”
hanafiylik mazhabining o‘rta hajmli, ammo nihoyatda mazmunli va mukammal fiqhiy
matnidir. Undagi mazmuniy zichlik va qiyosiy yondashuv uni keyingi avlod ulamolari
uchun asosiy manba sifatida e’tiborga loyiq qildi. Shuning uchun ham unga ko‘plab
sharhlar, hashiyalar va tarjimalar yozildi. Misol uchun: Ibn Humomning “Fathul
Qodir” asari, Badriddin Ayniyning “Inoya” asari va boshqa shu kabi ko’plab asarlar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
145
ISSN:3030-3613
juda ham mashhur. Bu sharhlar o‘ziga xos uslub va yondashuvga ega bo‘lsa-da,
ularning orasida Gurloniyning “Al-Kifoya” asari alohida ajralib turadi.
“Al-Kifoya” asarining yaratilish sababi va muallif haqida.
Shamsiddin
Gurloniy XIII-XIV asrlarda yashagan mashhur hanafiy faqihlaridan biridir. U ilmiy
faoliyatini Buxoro va Gurgon kabi yirik ilm markazlarida olib borgan. “Al-Kifoya”
asari — u tomonidan “Hidoya”ga yozilgan muhim va keng qamrovli sharh bo‘lib, unda
faqatgina matnni izohlash bilan kifoyalanmay, balki ko‘plab fiqhiy masalalarga izchil
dalillar, qiyoslar va boshqa mazhablarning qarashlari bilan ham yondashiladi.
“Al-Kifoya”ning boshqa sharhlardan asosiy farqli jihatlari.
1. Ilmiy chuqurlik va tafsilotlarga e’tibor:
Gurloniy “Hidoya” matnini
sharhlashda faqatgina matn mazmunini tushuntirish bilan cheklanmagan, balki har bir
fiqhiy masalaga oid dalillarni keltirib, ularning manbalarini tahlil qilgan. Ayniqsa,
Qur’on va Hadis asosida olib borilgan hujjatlar muallifning yuksak ijtihodiy
salohiyatidan dalolat beradi.
2. Mazhablararo qiyosiy yondashuv: “Al-Kifoya”da muallif faqat hanafiylik
doirasida emas, balki shofeiylik, molikiylik va hanbaliylik qarashlariga ham murojaat
qilgan. Bu holat asarning faqat hanafiylar uchun emas, balki kengroq fiqhiy doiralar
uchun ham manba bo‘lishiga sabab bo‘lgan.
3. Til va uslub soddaligi: “Al-Kifoya” til jihatidan murakkab va so‘zbozlikka
berilmagan. Unda fiqhiy masalalar lo‘nda, lekin aniq va tushunarli tarzda izohlangan.
Bu esa asarni nafaqat ulamolar, balki talabalar uchun ham foydali manbaga
aylantirgan.
4. Asarga tanqidiy yondashuv: Gurloniy “Hidoya”dagi ba’zi iboralarga tanqidiy
yondashadi. Ba’zan Marg‘inoniyning fikrlariga ehtiyotkorlik bilan e’tiroz bildiradi
yoki muqobil qarashlarni keltirib o‘tadi. Bu esa uning mustaqil fikrlovchi faqih
bo‘lganini ko‘rsatadi.
5. Amaliy masalalarga urg‘u berilishi: “Al-Kifoya”da ko‘plab amaliy hayotga
oid savollar muhokama qilingan. Tijorat, moliyaviy muomala, sud-huquq, meros,
ibodat kabi mavzular keng yoritilgan. Bu jihat asarni fiqhiy masalalarda zamonaviy
hayot uchun ham dolzarb qilgan.
“Al-Kifoya”ning ilmiy jamoatchilik orasidagi o‘rni.
“Al-Kifoya” asari
hanafiy fiqhi tarixida muhim o‘rin egallaydi. U ko‘plab fiqhiy manbalarda tilga olinadi,
zamonaviy tadqiqotlarda muhim asos sifatida foydalaniladi. Markaziy Osiyolik
faqihlar orasida ayniqsa yuksak e’tirofga sazovor bo‘lgan. Shuningdek, bu asar orqali
Gurloniy o‘z zamonasining yetuk fiqhshunos olimi sifatida tanilgan.
Xulosa qilib aytganda, Shamsiddin Gurloniyning “Al-Kifoya” asari hanafiy
fiqhiga oid yozilgan eng salmoqli va ta’sirli sharhlardan biri bo‘lib, u o‘zining ilmiy
chuqurligi, tahliliy yondashuvi va uslubiy aniqligi bilan “Hidoya” sharhlari orasida
alohida o‘rin egallaydi. Asar faqatgina fiqhiy matnni tushuntirishdan iborat emas — u
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
146
ISSN:3030-3613
ijtihodiy tafakkur, dalillarga asoslangan qaror chiqarish va mazhablararo taqqoslash
ruhini o‘zida mujassam etgan. Aynan shu jihatlar uni bugungi kunda ham dolzarb va
o‘quvchilarga foydali manba sifatida qadrlashga asos yaratadi.
Bugungi oliy diniy ta’lim muassasalari uchun “Al-Kifoya” asari nafaqat
“Hidoya”ni chuqur tushunishga yordam beruvchi izoh, balki talabalar tafakkurini
mustahkamlovchi, ularni mustaqil fikr yuritishga chorlovchi amaliy fiqh qo‘llanmasi
bo‘lishi mumkin. Gurloniy asarida masalalarga yuzaki yondashmaydi — u har bir
masalani dalillar bilan mustahkamlaydi, izchil tarzda ta’riflaydi va mantiqiy asoslarda
yechadi. Bunday uslub ayniqsa bugungi zamonaviy diniy tafakkurda yetishmayotgan
muhim jihatdir.
Zamonamizda diniy ta’limning sifati va chuqurligini oshirish uchun, “Al-
Kifoya” asari talabalarga taklif etilishi, dars jarayonlarida o‘qitilishi va mustaqil
o‘rganishga tavsiya etilishi lozim. Bu asar nafaqat o‘tmish ilmiy merosini tiklaydi,
balki fiqhiy tafakkurni yangi bosqichga olib chiqishga xizmat qiladi. Uni o‘qigan har
bir talaba nafaqat fiqhiy bilimga, balki metodik fikrlash, tanqidiy yondashuv va dalil
asosida ijtihod qilish madaniyatiga ega bo‘ladi.
Shu bois, “Al-Kifoya”ni unutib bo‘lmaydi — u qayta kashf etilishi, ta’lim
dasturlariga kiritilishi va yangi avlodlarga yetkazilishi lozim bo‘lgan bebaho merosdir.
Bu asarni o‘qish — hanafiy fiqhining chuqur ildizlariga qaytish, ijtihodiy tafakkurni
qayta jonlantirish demakdir.
Foydalangan manba va adabiyotlar:
1.
"Al-Asas fis-Sunna va Fiqhiha", Said Hawwa, Dar as-Salam lit-Tibaʼa van-Nashr,
Birinchi nashr, 1414 hijriy – 1994 milodiy.
2.
"Bidayat al-Mujtahid", Abul-Valid Muhammad ibn Ahmad ibn Muhammad al-
Qurtubiy (Ibn Rushd al-Hafid nomi bilan mashhur), Nashriyot: Matbaʼat Mustafo
al-Babi Misr. Toʻrtinchi nashr, 1395 hijriy.
3.
"Badaiʼ as-Sanaiʼ fi Tartib ash-Sharoiʼ", Alauddin, Abu Bakr ibn Ahmad al-
Kasoniy, Nashriyot: Dar al-Kutub al-Ilmiya, Ikkinchi nashr, 1406 hijriy.
4.
"Taj al-Arus min Javohir al-Qamus", Muhammad ibn Muhammad ibn Abdulrazzoq
al-Husayniy az-Zabidiy, Muharrirlar guruhi, Nashriyot: Dar al-Hidaya.
