T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
122
ISSN:3030-3613
YUQORI MOLEKULYAR BIRIKMALAR ERITMALARNING XOSSALARI.
QONNING REOLOGIK XOSSALARI
Kokand University Andijon filiali Tibbiyot fakulteti
1-kurs Pediatriya 6-guruh talabasi:
Toxtamurodova Muslimaxon Abduraxim qizi
Ilmiy rahbari: Kokand University Andijon filiali
“Tibbiy va biologik kimyo” kafedrasi katta
o‘qituvchisi PhD
Saidobbozov.S
ANNOTATSIYA.
Mazkur mavzu — “Yuqori molekulyar birikmalar
eritmalarning xossalari. Qonning reologik xossalari” — biologiya, biofizika, tibbiyot
va kimyo fanlari kesishgan nuqtada joylashgan bo‘lib, organizmdagi murakkab modda
almashinuvi, hujayraviy muhitning fizik-kimyoviy holati va qon aylanish tizimining
mexanik xususiyatlarini chuqur anglashga yordam beradi. Yuqori molekulyar
birikmalar (YMB) — bu katta molekulyar massaga ega bo‘lgan, ko‘p sonli
takrorlanuvchi birliklardan iborat makromolekulalar bo‘lib, ular tabiiy yoki sun’iy yo‘l
bilan hosil qilinadi. Biologik tizimlarda uchraydigan YMBlarga oqsillar, nuklein
kislotalar, polisaxaridlar kabi molekulalar kiradi. Ushbu birikmalarning eritmalardagi
holati va fizik-kimyoviy xossalari ularning tuzilishi, gidratasiyalanish darajasi,
kontsentratsiyasi, molekulyar og‘irligi, zanjir shakli va boshqa parametrlariga bog‘liq.
YMB eritmalari oddiy past molekulali birikmalar eritmalaridan tubdan farq qiladi. Ular
ko‘pincha psevdoplastik yoki dilatant xulq-atvorga ega bo‘lib, viskoelastiklik
xususiyatlarini namoyon etadi. Bu eritmalarni tavsiflovchi asosiy ko‘rsatkichlar
qatoriga yopishqoqlik, plastiklik, tixotropiya va strukturaviy mexanik xususiyatlar
kiradi. Masalan, oqsil eritmalari yopishqoqligi oqsil molekulalarining bir-biri bilan
o‘zaro ta’sirlashuv darajasiga, ularning hajmiy konfiguratsiyasiga bog‘liq bo‘ladi.
Eritmadagi YMBning harakati, diffuziyasi, ko‘p hollarda gidrodinamik o‘zgarishlarga
bog‘liq bo‘lib, bu eritmaning oqim xossalariga sezilarli ta’sir qiladi. Qon esa o‘ziga
xos, murakkab reologik tizim sifatida YMB eritmalarining real biologik muhitdagi
namunasidir. Uning asosiy komponentlari — plazma va qon shaklli elementlari
(eritrotsitlar, leykotsitlar, trombotsitlar) — harakat jarayonida o‘zaro murakkab
mexanik aloqada bo‘ladi. Qonning reologik xossalari deganda uning oqimga qarshi
ko‘rsatadigan qarshilik darajasi, yopishqoqligi, deformatsiyalanish xususiyatlari
tushuniladi. Qon gomojen emasligi, viskoelastikligi, nisbatan past yoki yuqori harorat
va pH darajasiga sezuvchanligi sababli u Nyuton bo‘lmagan suyuqlik sifatida
tasniflanadi. Qon reologiyasi organizmning normal fiziologik holatini ta’minlashda
muhim rol o‘ynaydi. Yopishqoqlikning ortishi yoki kamayishi yurak-qon tomir
tizimiga sezilarli ta’sir ko‘rsatadi. Masalan, qon yopishqoqligining ortishi yurak
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
123
ISSN:3030-3613
faoliyatiga qo‘shimcha yuk tushishiga olib keladi, bu esa gipertoniya, tromboz, insult
va infarkt kabi kasalliklar xavfini oshiradi. Aksincha, qon haddan tashqari suyulsa, qon
aylanish tizimi samaradorligi pasayadi va gemorragik holatlar kuzatiladi. Shuningdek,
qonning reologik xossalari gematologik va terapevtik tadqiqotlarda, shuningdek, klinik
amaliyotda diagnostika usullarini tanlashda katta ahamiyatga ega. Masalan,
viskozimetriya usuli yordamida qon yopishqoqligi o‘lchanadi va bu yurak-qon tomir
kasalliklarining erta tashxisida muhim rol o‘ynaydi. Qonning reologik ko‘rsatkichlari
shuningdek sport tibbiyoti, reabilitatsiya va farmakologiyada ham dolzarb hisoblanadi.
Xulosa qilib aytganda, yuqori molekulyar birikmalar eritmalari va qonning reologik
xossalarini o‘rganish biologik muhitlarning fizik-kimyoviy asoslarini tushunishga,
organizmdagi modda va energiya almashinuvi jarayonlarini chuqur anglashga imkon
beradi. Bu bilimlar esa zamonaviy tibbiyot va farmatsiyaning rivojlanishi uchun
nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Annotation.
This topic - "Propies of high molecular compounds solutions.
Reological properties of blood "will be located at the intersection of biology,
biophysics, medical and chemical sciences, and helps to deep understand the
mechanical properties of the cellular environment of the div.High molecular
compounds (YMB) is macromolecules that contain large molecular mass, which are
mascroolecules, which are repeated units, or artificially. YCCs found in the biological
systems include molecules such as proteins, nucleic acids, polyisaxarides. The state
and physicochemical properties of these compounds depend on their structure, level of
hydration, concentration, molecular weight, chain form and other parameters. EMM
solves is radically different from the solutions of simple low molecular compounds.
They often have pseudoplastic or dilateant and demonstrates the characteristics of
viscelation. The main indicators described in these solutions include stickyness, plastic,
pediatric features and structural mechanical features. The viscosity of protein solutions
depends on the level of mutual influence with each other, to the level of mutual
influence and the size of their volume privacy. The movement, diffusion of the YMB
in the solution, often depends on hydrodynamic changes, which has a significant
impact on the properties of the flow of this solution. The blood is a unique, as a complex
rheological systems in the real biological environment of EMB solutions. Its main
components are plasma and blood-shaped elements (erythrocytes, leukocytes,
plateletitis) - in the process of action will contact complex mechanical. Reological
properties of blood are understood by its resistance level, viscosity, deformation
characteristics. It is classified as a Newtonian liquid because the blood is not homojen,
not relatively low or sensitive to the level temperatures and levels. Blood races play an
important role in ensuring normal physiological status of the div. The increase or
decrease in viscosity has a significant impact on the cardiovascular system. For
example, the increase in blood viscosity leads to an additional burden on heart activity,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
124
ISSN:3030-3613
which increases the risk of diseases such as hypertension, thrombosis, stroke and
infarction. On the contrary, the blood is extremely liquidated, the efficiency of the
circulatory system decreases and hemorrhagic cases are observed. The rhizological
properties of blood also play an important role in the selection of diagnostic in
hematological and therapeutic research, as well as diagnostic methods in clinical
practice. For example, blood viscosity is measured using the method of viscoseetries,
and it plays an important role in the early diagnosis of cardiovascular disease.
Reological indicators of blood is also accountable in sports medicine, rehabilitation
and pharmacology. In short, the study of the solutions of high molecular compounds
and its rhizological properties of blood allows the understanding of the physical
environment, deep understanding the processes of substance and energy exchange in
the div. This knowledge serves as a theoretical basis for the development of modern
medicine and pharmacy.
АННОТАЦИЯ
.
Данная
тема
—
«Свойства
растворов
высокомолекулярных соединений. Реологические свойства крови» — находится
на стыке биологии, биофизики, медицины и химии и помогает глубоко понять
сложный обмен веществ в организме, физико-химическое состояние клеточной
среды и механические свойства кровеносной системы. Высокомолекулярные
соединения (ВМС) — это макромолекулы с большой молекулярной массой,
состоящие из большого числа повторяющихся звеньев, которые производятся
естественным или искусственным путем. В состав ВМС, встречающихся в
биологических системах, входят такие молекулы, как белки, нуклеиновые
кислоты, полисахариды. Состояние и физико-химические свойства этих
соединений в растворах зависят от их структуры, степени гидратации,
концентрации, молекулярной массы, формы цепи и других параметров.
Растворы ВМС принципиально отличаются от растворов простых
низкомолекулярных соединений. Они часто обладают псевдопластичным или
дилатантным поведением, проявляя вязкоупругие свойства. К основным
показателям, характеризующим эти растворы, относятся вязкость, пластичность,
тиксотропность и структурно-механические свойства. Например, вязкость
растворов белков зависит от степени взаимодействия молекул белка друг с
другом и их объемной конфигурации. Движение и диффузия лейкоцитов в
растворе часто зависят от гидродинамических изменений, что существенно
влияет на реологические свойства раствора. Кровь как уникальная сложная
реологическая система является примером растворов лейкоцитов в реальной
биологической среде. Ее основные компоненты — плазма и форменные
элементы крови (эритроциты, лейкоциты, тромбоциты) — находятся в сложных
механических взаимодействиях при своем движении. Под реологическими
свойствами крови понимают ее сопротивление течению, вязкость и
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
125
ISSN:3030-3613
деформационные свойства. Вследствие своей неоднородности, вязкоупругости и
чувствительности к относительно низким или высоким температурам и pH кровь
относят к неньютоновским жидкостям. Реология крови играет важную роль в
поддержании нормального физиологического состояния организма. Увеличение
или уменьшение вязкости оказывает существенное влияние на сердечно-
сосудистую систему. Например, увеличение вязкости крови приводит к
дополнительной нагрузке на сердце, что увеличивает риск таких заболеваний,
как гипертония, тромбоз, инсульт и инфаркт. И наоборот, если кровь чрезмерно
разжижена, то снижается эффективность работы кровеносной системы и
наблюдаются геморрагические состояния. Реологические свойства крови также
имеют большое значение в гематологических и терапевтических исследованиях,
а также при выборе методов диагностики в клинической практике. Например,
вязкость крови измеряется с помощью метода вискозиметрии, который играет
важную роль в ранней диагностике сердечно-сосудистых заболеваний.
Реологические параметры крови также актуальны в спортивной медицине,
реабилитации и фармакологии. В заключение следует отметить, что изучение
реологических свойств растворов высокомолекулярных соединений и крови
позволяет понять физико-химические основы биологических сред и глубже
понять процессы обмена веществ и энергии в организме. Эти знания служат
теоретической базой для развития современной медицины и фармации.
Kalit so‘zlar:
yuqori molekulyar birikmalar, eritma, reologiya, qon,
yopishqoqlik, biofizika, oqsillar, viskozite, plazma, Nyuton bo‘lmagan suyuqlik
KIRISH.
Zamonaviy biologiya, tibbiyot va biofizika fanlari organizmdagi
murakkab jarayonlarni chuqur o‘rganishda molekulyar darajadagi yondashuvga
tayanadi. Inson organizmini tashkil etuvchi asosiy moddalarning aksariyati yuqori
molekulyar birikmalardan (YMB) iborat bo‘lib, ularning eritmalardagi holati, fizik-
kimyoviy xossalari va tashqi muhitga nisbatan tutgan o‘rni organizmning hayotiy
faoliyatini bevosita belgilab beradi. Ayniqsa, YMBlarning eritmadagi xatti-harakati,
ularning yopishqoqligi, oqim holatidagi o‘zgarishlari, tuzilishidagi o‘zaro ta’sirlar kabi
jihatlarni o‘rganish biologik suyuqliklar, ayniqsa qon kabi muhim moddaning holatini
chuqur anglashga yordam beradi. Yuqori molekulyar birikmalar — bu katta
molekulyar massaga ega, ko‘p takrorlanuvchi zanjirli tuzilmalardan iborat bo‘lgan
moddalar bo‘lib, ular tabiiy (oqsillar, polisaxaridlar, DNK va RNK) yoki sun’iy
(polimerlar) kelib chiqishga ega bo‘lishi mumkin. Ularning eritmalardagi fizik-
kimyoviy xossalari oddiy past molekulali eritmalarnikidan tubdan farq qiladi. Ushbu
farq ayniqsa yopishqoqlik, plastiklik, oqimga qarshilik va diffuziya tezligi kabi
parametrlar orqali yaqqol namoyon bo‘ladi. Biologik muhitlarda yuqori molekulyar
birikmalar eritmalari, ayniqsa qon plazmasidagi oqsillar kabi komponentlar,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
126
ISSN:3030-3613
organizmning ichki muvozanatini saqlashda beqiyos ahamiyatga ega. Shu bilan birga,
qon — inson tanasidagi eng muhim suyuqliklardan biri bo‘lib, u nafaqat oziq
moddalarni to‘qimalarga yetkazib beradi, balki gazlar almashinuvi, immun himoya va
gomeostazni ta’minlashda ham ishtirok etadi. Qonning reologik xossalari — ya’ni
oqim holatidagi mexanik va fizik tavsiflari — yurak-qon tomir tizimining faoliyati,
qon aylanish tezligi va kislorod tashilishi kabi ko‘plab fiziologik jarayonlarga bevosita
ta’sir ko‘rsatadi. Qon yopishqoqligining me’yordan ortib ketishi yoki kamayishi bir
qator patologik holatlarga olib kelishi mumkin. Shu sababli ham qonning reologik
xususiyatlarini o‘rganish nafaqat nazariy, balki amaliy tibbiyotda, jumladan tashxis
qo‘yishda, kasalliklarni davolashda va ularning oldini olishda ham muhim ahamiyat
kasb etadi. Mazkur mavzuni o‘rganish orqali talaba yoki tadqiqotchi yuqori molekulyar
birikmalarning eritmalardagi fizikaviy va kimyoviy xatti-harakatini tushunib oladi,
qonning biologik va reologik xossalarini ilmiy asosda tahlil qilish ko‘nikmasiga ega
bo‘ladi.
Metadalogiyasi.
Yuqori molekulyar birikmalar (YMB) haqida umumiy
tushuncha yuqori molekulyar birikmalar — bu molekulyar og‘irligi o‘ta katta bo‘lgan,
bir necha minglab yoki millionlab atomlardan iborat bo‘lgan zanjirli tuzilishga ega
makromolekulalardir. Ular ko‘p sonli takrorlanuvchi strukturaviy birliklardan tashkil
topgan bo‘lib, tabiiy (biopolimerlar) yoki sun’iy (sintetik polimerlar) bo‘lishi mumkin.
Tabiiy yuqori molekulyar birikmalarga oqsillar, nuklein kislotalar, polisaxaridlar,
kletchatka va boshqa biologik polimerlar kiradi. Bu birikmalar biologik tizimlar
faoliyatida beqiyos rol o‘ynaydi. Ayniqsa, ularning suvdagi eritmalari organizmda
muhim fiziologik jarayonlarning asosiy komponentlaridan biri hisoblanadi. Yuqori
molekulyar birikmalar o‘ziga xos fizik-kimyoviy xususiyatlarga ega. Ularning
eritmadagi holati, viskozligi, diffuziya koeffitsienti, osmotik bosimi, zanjir uzunligi,
makromolekulaning konfiguratsiyasi — bularning barchasi ularning funksional xatti-
harakatiga bog‘liq. Ushbu birikmalar eritma holatida bo‘lganda ularning molekulalari
atrofidagi suv molekulalari bilan o‘zaro ta’sirga kirishib, gidratatsiyalanadi va
eritmaning umumiy fizik holatini o‘zgartiradi. Ular ko‘p hollarda Nyuton qonunlariga
bo‘ysunmaydi va noan’anaviy oqim xatti-harakatlarini namoyon etadi. YMB
eritmalarning reologik xossalari ; Reologiya — moddalarning deformatsiya va oqim
holatidagi xatti-harakatlarini o‘rganadigan fan bo‘lib,
yuqori molekulyar
birikmalarning eritmalari aynan ushbu fan doirasida o‘rganiladi. Oddiy suyuqliklar
(masalan, suv, etanol) yopishqoqligi faqat haroratga bog‘liq bo‘lsa, YMB
eritmalarining yopishqoqligi ularning kontsentratsiyasiga, makromolekula tuzilishiga,
molekulyar og‘irligiga, zanjir shakliga, o‘zaro molekulyar bog‘lanish darajasiga ham
bog‘liq bo‘ladi. YMB eritmalari quyidagi asosiy reologik xossalarga ega: Yuqori
yopishqoqlik – molekulalar o‘rtasidagi kuchli o‘zaro ta’sir oqibatida eritma oqimi
sekinlashadi. Tixotropiya – ya’ni, vaqt o‘tishi bilan eritmaning yopishqoqligi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
127
ISSN:3030-3613
o‘zgaradi. Masalan, bir muddat turgan eritma qotib qoladi, harakatga keltirilgach esa
yopishqoqligi kamayadi. Psevdoplastiklik – bosim yoki kuch ta’sirida eritmaning
yopishqoqligi kamayadi (masalan, ketchup yoki bo‘yoq kabi). Reopektik xatti-harakat
– kuch ta’sirida yopishqoqlik ortadi (bunday holat kamroq uchraydi). Shuningdek,
YMB eritmalari ko‘pincha viskoelastiklik xususiyatga ega, ya’ni ular bir vaqtning
o‘zida elastik (qattiq moddalarga o‘xshash) va viskoz (suyuq moddalarga o‘xshash)
xatti-harakatlarni namoyon etadi. Bunday holat oqsillar, jelatin, kraxmal va boshqa
biopolimerlar eritmalarida kuzatiladi. Qonning tarkibi va fizik-kimyoviy xossalari ;
Qon — inson organizmida transport, himoya, gomeostazni saqlash, signal uzatish kabi
muhim funksiyalarni bajaradigan murakkab biologik suyuqlikdir. Uning asosiy tarkibi
quyidagilardan iborat: Plazma — 55% atrofida, asosan suv (91-92%), oqsillar
(albumin, globulin, fibrinogen), tuzlar, gormonlar, ozuqaviy moddalar, metabolitlardan
iborat. Shaklli elementlar — eritrotsitlar (qizil qon hujayralari), leykotsitlar (oq qon
hujayralari), trombotsitlar. Qonning fizik-kimyoviy ko‘rsatkichlari: yopishqoqlik,
zichlik, osmotik bosim, pH darajasi, plazma oqsillarining konsentratsiyasi va ularning
o‘zaro ta’siri qonning oqimi, tashilishi va u bilan bog‘liq barcha biologik jarayonlarga
ta’sir qiladi. Qonning reologik xossalari ; Qon reologiyasi — qonning oqim holatidagi
fizikaviy va mexanik xossalarini o‘rganadigan tibbiy-biofizik sohadir. Qon Nyuton
suyuqliklariga mansub bo‘lmaydi, chunki uning yopishqoqligi har doim bir xil emas
va u tashqi kuchlarga (masalan, bosim, oqim tezligi) bog‘liq holda o‘zgaradi. Qonning
reologik xususiyatlariga quyidagilar kiradi: Yopishqoqlik (viskozite) – qonning
oqishga qarshilik ko‘rsatish darajasi. Plazma viskozitesi – shaklli elementlarsiz
qoldirilgan qismning yopishqoqligi. Qon hujayralarining deformatsiyalanuvchanligi –
ayniqsa eritrotsitlar kapillyarlardan o‘tishda o‘z shaklini o‘zgartira olish xususiyati.
Agregatsiyalanish – eritrotsitlarning bir-biriga yopishib ketish xatti-harakati.
Gemotokrit darajasi – shaklli elementlarning umumiy qon hajmiga nisbati (odatda 40–
45%). Qonning yopishqoqligiga ta’sir qiluvchi asosiy omillar quyidagilardir:
Eritrotsitlarning miqdori va deformatsiyalanuvchanligi. Plazma oqsillarining tarkibi va
kontsentratsiyasi. Harorat (yuqori haroratda yopishqoqlik kamayadi). pH muhitining
o‘zgarishi. Qon aylanish tizimidagi patologiyalar (diabet, ateroskleroz, gipertoniya va
boshqalar). Qonning reologiyasining klinik ahamiyati; Qonning reologik
ko‘rsatkichlari yurak-qon tomir tizimining sog‘lom ishlashi uchun hal qiluvchi
omillardan biridir. Qon yopishqoqligining ortishi — qon aylanish tizimida bosimning
ortishiga, yurakka yuklama oshishiga, tromblarning yuzaga kelishiga olib keladi.
Natijada yurak ishemik kasalliklari, insult, infarkt, varikoz kabi kasalliklar rivojlanishi
mumkin. Aksincha, qon haddan tashqari suyulsa, kislorod va ozuqa moddalarining
to‘qimalarga yetkazilishi qiyinlashadi, bu esa gemorragik sindromlarga olib keladi.
Shu sababli zamonaviy diagnostika usullarida qon reologiyasining tahlili muhim
ahamiyat kasb etadi. Visokozimetriya, kapillyar reologik usullar, lazerli va
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
128
ISSN:3030-3613
ultratovushli uskunalar yordamida qon oqimi o‘rganiladi. Bu ma’lumotlar
shifokorlarga to‘g‘ri tashxis qo‘yishda va samarali davolash strategiyasini ishlab
chiqishda yordam beradi. YMB eritmalari va qon reologiyasining o‘zaro bog‘liqligi;
Qon plazmasida mavjud bo‘lgan oqsillar — yuqori molekulyar birikmalar hisoblanadi.
Albumin, globulin, fibrinogen kabi oqsillar plazmaning yopishqoqlik darajasini
belgilovchi asosiy komponentlar hisoblanadi. Bu oqsillar suyuqlikning strukturasi,
oqimi va u orqali tashiladigan moddalar oqimini belgilaydi. Masalan, fibrinogen
konsentratsiyasining ortishi eritrotsit agregatsiyasini kuchaytiradi va bu qon
yopishqoqligini sezilarli darajada oshiradi. Organizmdagi ko‘plab patologik holatlar
(yallig‘lanish, infeksiya, onkologiya, autoimmun kasalliklar) plazmadagi oqsillar
miqdorini va sifatini o‘zgartiradi, bu esa bevosita qon reologiyasiga ta’sir qiladi. Shu
nuqtayi nazardan qaralganda, yuqori molekulyar birikmalar eritmalari fiziologik va
klinik jihatdan organizm uchun beqiyos ahamiyat kasb etadi.
Xulosa.
Ushbu mavzuni tahlil qilish natijasida aniq bo‘ldiki, yuqori molekulyar
birikmalar (YMB) va ularning eritmadagi xossalarini o‘rganish nafaqat kimyo va
biofizika, balki tibbiyot, biologiya, farmatsiya kabi ko‘plab sohalar uchun muhim
nazariy va amaliy ahamiyatga ega. YMBlar biologik tizimlarning asosiy tarkibiy
qismlaridan biri bo‘lib, ularning eritma holatidagi harakati, viskoelastik xususiyatlari,
yopishqoqligi va boshqa reologik ko‘rsatkichlari tirik organizmda ro‘y beruvchi
murakkab fiziologik jarayonlarga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Yuqori molekulyar
birikmalarning eritmalari klassik Nyuton suyuqliklaridan farqli o‘laroq, noNyuton
xatti-harakatlarni namoyon
etadi.
Ularning
yopishqoqligi
tashqi kuchlar,
kontsentratsiya, harorat, molekula uzunligi, zanjir konfiguratsiyasi kabi omillarga
bog‘liq holda o‘zgaradi. Aynan shu sababli, YMB eritmalari reologik tahlil qilishda
alohida yondashuv va o‘lchov usullarini talab etadi. Qon esa — inson organizmida
ajoyib va murakkab biologik suyuqlik bo‘lib, unda yuqori molekulyar birikmalar
muhim rol o‘ynaydi. Qon plazmasidagi oqsillar (albumin, globulin, fibrinogen)
eritmaning fizik-kimyoviy holatini belgilovchi asosiy komponentlar bo‘lib xizmat
qiladi. Aynan shu oqsillar qonning yopishqoqligini, agregatsiyalanish xususiyatlarini
va oqimdagi barqarorlikni ta’minlaydi. Boshqacha aytganda, YMB eritmalarning
xossalari bilan qonning reologik ko‘rsatkichlari uzviy bog‘liqdir. Qonning reologik
xususiyatlari — uning oqish, deformatsiyalanish, eritrotsitlar harakati, plazma
oqimining erkinligi kabi holatlarini belgilaydi. Ushbu xususiyatlar yurak-qon tomir
tizimining normal ishlashini ta’minlaydi. Qon yopishqoqligining ortishi yoki
kamayishi turli patologik holatlarning rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Masalan,
giperviskoz sindromi, tromboz, gipertoniya, infarkt, insult kabi kasalliklar aynan qon
reologiyasi buzilishi bilan bog‘liq. Yana bir muhim jihat shundaki, yuqori molekulyar
birikmalarning
xatti-harakati,
ayniqsa
organizmdagi
oqsillar
va
boshqa
biopolimerlarning eritmadagi holati, tibbiy tashxis qo‘yishda, bemor holatini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
129
ISSN:3030-3613
baholashda, reologik davo usullarini tanlashda muhim ahamiyat kasb etadi. Zamonaviy
diagnostika vositalari (viskozimetrlar, lazerli analizatorlar, kapillyar mikroskoplar)
orqali qonning reologik ko‘rsatkichlari aniqlanib, kasalliklarning oldini olish yoki
ularni erta aniqlash imkoniyati ortmoqda. Shuningdek, bu bilimlar farmakologiyada
ham qo‘llaniladi. Dori vositalarining qon oqimi orqali to‘qimalarga yetib borishi,
ularning ta’sir kuchi, metabolizmi va chiqarilishi ham qisman qonning reologik
holatiga bog‘liqdir. Shu sababli, yangi dori vositalari ishlab chiqilayotganda ularning
qon oqimidagi harakati ham inobatga olinadi.
Xulosa qilib aytganda, yuqori molekulyar birikmalarning eritmalardagi fizik-
kimyoviy xossalarini, ayniqsa reologik xatti-harakatlarini chuqur o‘rganish orqali biz
organizmdagi eng muhim suyuqlik — qonning holati va uning normal yoki patologik
oqimini chuqur tahlil qila olamiz. Bu esa tibbiy amaliyotda, biologik tadqiqotlarda,
farmatsevtik texnologiyalarda va umuman hayotiy jarayonlarni tushunishda muhim
poydevor bo‘lib xizmat qiladi. Shu asosda aytish mumkinki, yuqori molekulyar
birikmalar eritmalarning xossalari va qonning reologik xususiyatlarini o‘rganish —
ko‘p tarmoqli va dolzarb yo‘nalish bo‘lib, hozirgi vaqtda ham, kelajakda ham katta
ilmiy va amaliy imkoniyatlarga ega.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Musayev M.A., Xolmatova Z.O. Biofizika. – Toshkent: «Fan va texnologiya», 2019. –
432 b.
2.
Salimov B.S., To‘xtayeva R.A. Tibbiy biofizika. – Toshkent: «O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi», 2015. – 278 b.
3.
Akhmedov A.X. Tibbiy va biologik fizika asoslari. – Toshkent: «Ibn Sino», 2017. – 365
b.
4.
A.A. Vlasov, N.G. Chernova. Biologik fizika. – Moskva: «GEOTAR-Media», 2012. –
416 s.
5.
A.V. Kistyakovskiy. Fizikaviy va kolloid kimyo. – Moskva: «Vysshaya shkola», 2006. –
540 s.
6.
V.V. Serov, A.N. Bashkatov. Reologiya krovi i mikrotsirkulyatsiya. – Sankt-Peterburg:
«SpetsLit», 2010. – 288 s.
7.
R.D. Braun. Physical Chemistry for the Life Sciences. – New York: Pearson Education,
2010. – 684 p.
8.
Rubin A.B. Biofizika. – Moskva: «Fizmatlit», 2009. – 656 s.
9.
M. Deen, J. Koutandos. Introduction to Polymer Solutions and Gels. – Oxford University
Press, 2013. – 504 p.
10.
P.G. Ciarlet. Mathematical Modeling of Blood Flow. – Springer-Verlag, 2010. – 390 p.
11.
O‘zbekiston Respublikasi Sog‘liqni Saqlash Vazirligi o‘quv-uslubiy qo‘llanmalari va
me’yoriy hujjatlari.
