T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
88
ISSN:3030-3613
MULOQOT VA NUTQ MADANIYATI HAQIDA
ASOSIY TUSHUNCHALAR
M.Tursunova
ISFT Samarqand filiali
Ijtimoiy-gumanitar fanlar kafedrasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada muloqot va nutq madaniyatining asosiy
tamoyillari, ularning jamiyatdagi ahamiyati va rivojlanish usullari tahlil qilinadi. Til
madaniyatining nutqiy va nutqsiz kommunikatsiyadagi roli, shaxs va jamiyat nutq
madaniyati o'rtasidagi farqlar, shuningdek, samarali muloqot qilish uchun zarur bo'lgan
ko'nikmalar yoritilgan.
Kalit so`zlar:
Muloqot madaniyati, nutq madaniyati, til, tafakkur, madaniyat,
qadriyatlar tizimi, ijtimoiy hodisa,til vositalari, belgilar tizimi
.
Annotation:
This article analyzes the fundamental principles of communication
and speech culture, their social significance, and development methods. It examines
the role of language culture in verbal and non-verbal communication, differences
between individual and social speech culture, and skills necessary for effective
communication.
Key words:
Communication culture, speech culture, language, thinking,
culture, value system, social phenomenon, language tools, sign system.
Til madaniyat ko‘zgusi bo‘lib, u nafaqat insonni o‘rab turgan real dunyoni, uning
hayotining real sharoitlarinigina emas, balki xalqning ijtimoiy o‘z-o‘zini anglashi,
uning mentaliteti, milliy xarakteri, turmush tarzi, urf-odatlari, axloqi, qadriyatlar
tizimi, dunyoqararashini ham aks ettiradi.
Bu madaniyatni saqlovchi xazina hisoblanadi. U madaniy qadriyatlarni - lug'at,
grammatika, maqollar, folklor, badiiy va ilmiy adabiyotlarda yozma va og'zaki nutq
shakllarida saqlanadi.
Til nafaqat muloqot va fikrni ifodalash vositasi, balki madaniy qadriyatlarning
jamlanmasidir.
Insonning madaniyat darajasi, tafakkuri, aql-zakovatining eng muhim
ko'rsatkichlaridan biri uning nutqidir. Yaxshi rivojlangan nutq zamonaviy jamiyatda
inson faoliyatining eng muhim vositalaridan biridir. Nutq voqelikni anglash usulidir.
Bir tomondan, nutqning boyligi ko'p jihatdan odamning yangi g'oyalar va tushunchalar
bilan boyitishiga bog'liq; boshqa tomondan, til va nutqni yaxshi bilish tabiatdagi va
jamiyat hayotidagi murakkab aloqalarni muvaffaqiyatli bilishga yordam beradi. Nutq
odamlarning birgalikdagi faoliyatida, ijtimoiy hayotda, axborot almashishida, bilishda,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
89
ISSN:3030-3613
ta’lim-tarbiyada zarur bo‘lgan muloqot turlaridan biri bo‘lib, u insonni ma’naviy
jihatdan boyitadi, san’at obyekti bo‘lib xizmat qiladi.
Til bu muloqot jarayonining asosiy quroli hisoblanib, har bir inson tomonidan
har kuni boshqa insonlarga ma`lumotlarni yetkazuvchi muhim qurol hisoblandi. Til
shu bilan birgalikda madaniyatda muhim rol o`ynaydi va bu hodisani quyidagi
holatlarda ko`rish mumkin bo`ladi 1) Til madaniyatning ajralmas qismi
2) Madaniyat va til bir biridan farq qilsada lekin o`zaro bir biri bilan bog`liq; 3)
Madaniyatning tilga ta`siri; 4) Tilning madaniyatga ta`siri va odamlarning qarashlari.
Muloqot jarayonida, til insonlar tomonidan ishlatiladigan va madaniyatga ta`sir
qiladi yoki aksincha. Bu ikki holat bir biridan ajratilmaydi, ular xuddi bir tangadek, bir
tomoni madaniyat bo`lsa ikkinchi tomoni til bo`ladi. Zamonaviy inson hayotida nutq
faoliyati alohida muhim o'rin tutadi; busiz na kasbiy bilimlarni egallashni, na umumiy
madaniy rivojlanishni tasavvur qilib bo'lmaydi. Muloqot yuritish qobiliyati ijtimoiy
hodisa sifatida insonning asosiy xususiyatlaridan biriga aylanadi. "Nutq madaniyati"
tushunchasi, shuningdek, adabiy til me'yorlarini og'zaki va yozma shaklda o'zlashtirish
sifatida talqin etiladi, bunda til vositalarini tanlash va tashkil etish amalga oshiriladi,
bu ma'lum bir muloqot sharoitida va muloqot etikasiga rioya qilgan holda, belgilangan
muloqot maqsadlariga erishishda eng katta samarani ta'minlashga imkon beradi.
"Demak, nutq madaniyati lingvistik vositalarning shunday tanlovi va shunday
tashkil etilishiki, ma'lum bir muloqot sharoitida zamonaviy til me'yorlari va muloqot
etikasiga rioya qilgan holda, belgilangan kommunikativ maqsadlarga erishishda eng
katta ta'sir ko'rsatishga imkon beradi", - E.N. Shiryaev nutq madaniyati tushunchasini
belgilaydi.
Nutq madaniyatini mustaqil rivojlantirish yo`llari va vositalarini tushunish
uchun ushbu fan tushunchalarining mazmuni va hajmini aniq tushunish kerak.
Bu fanning markaziy tushunchasi til tushunchasidir. Til - bu inson jamiyatida
tabiiy ravishda paydo bo'lgan va rivojlanayotgan, insonning barcha tushunchalari va
fikrlarini ifodalashga qodir bo'lgan va birinchi navbatda muloqot qilish uchun
mo'ljallangan, tovush shaklida kiyingan belgi birliklari tizimi.
Tovush va ma'noni o'zaro bog'lash qobiliyati tilning eng muhim xususiyatidir.
Til bir vaqtning o'zida obyektlar va nutq o'rnini bosuvchi belgilar tizimi va
odamlarning ruhiy tajribasini o'zida jamlagan ma'nolar to'plamidir.
Nutq tushunchasi til bilan chambarchas bog‘liq. Nutq - vaqt o'tishi bilan yuzaga
keladigan va tovush (shu jumladan, ichki talaffuz) yoki yozma shaklda kiyingan aniq
nutqdir. Nutq deganda, odatda, nutqning o'zi ham, bu jarayonning natijasi ham
tushuniladi, ya'ni nutq faoliyati ham, xotirada yoki yozuvda qayd etilgan nutq
mahsulotlari ham". Nutq idrok etiladigan, konkret va o'ziga xos, qasddan va ma'lum
bir maqsadga qaratilgan bo'lib, u vaziyat bilan shartlangan, subyektiv va ixtiyoriydir.
Nutqda tilning funktsiyalari ulardan birining ustunligi bilan turli xil birikmalarda
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
90
ISSN:3030-3613
namoyon bo'ladi. Odamlar o'rtasidagi muloqot ham ijtimoiy-psixologik o'zaro ta'sir,
ham ma'lumot uzatish kanalidir. Shuning uchun nutq madaniyatiga oid darsliklarda
muloqot atamasi qo‘llaniladi. Muloqot - bu odamlar o'rtasidagi muloqot, ma'lumot
almashish jarayoni, jamiyat faoliyati va shaxslararo munosabatlarni ta'minlaydigan
jarayon. Muloqot kommunikativ harakatlardan iborat bo'lib, unda kommunikantlar
(xabar muallifi va qabul qiluvchisi) ishtirok etadi, bayonotlar (matnlar) hosil qiladi va
ularni sharhlaydi. Muloqot jarayoni ma'ruzachining niyatidan boshlanadi va qabul
qiluvchining bayonotni tushunishini ta'minlashga qaratilgan.
Notiqning nutqiy faoliyati natijasi matndir. Matn - bu to'liq nutq ishi (yozma
yoki og'zaki), uning asosiy xususiyatlari yaxlitlik va izchillikdir. Matn tuzilishining
to'g'riligi tashqi uyg'unlik, ichki mazmunlilik, o'z vaqtida idrok etish imkoniyati va
aloqa uchun zarur shart-sharoitlarni amalga oshirish talablariga rioya qilishdan iborat.
Matnni idrok etishning to'g'riligi nafaqat lisoniy birliklar va ularning
birikmalari, balki bilimning zaruriy umumiy asoslari bilan ham ta'minlanadi. Nutq
sifatlari tushunchasi muhim ahamiyatga ega. Nutq sifatlari - nutqning muloqot
samaradorligini ta'minlaydigan va so'zlovchining nutq madaniyati darajasini
tavsiflovchi xususiyatlari.
Filologiyada shaxs nutq madaniyati bilan jamiyat nutq madaniyati farqlanadi.
Shaxsning nutq madaniyati individualdir. Bu jamiyatning nutq madaniyati sohasidagi
bilimga bog'liq bo'lib, ushbu bilimdan foydalanish qobiliyatidir. Shaxsning nutq
madaniyati jamiyat nutq madaniyatining bir qismini oladi, lekin ayni paytda u jamiyat
nutq madaniyatidan kengroqdir. Tildan to'g'ri foydalanish o'ziga xos uslubni, to'g'ri va
etarlicha rivojlangan didni nazarda tutadi.
Jamiyat nutq madaniyati - bu nutq faoliyatining eng yaxshi namunalarini tanlash,
to'plash va saqlash, adabiy klassikalarni shakllantirish va adabiy til me'yorlariga rioya
qilishdir. Nutq madaniyatining bunday tushunchasini Yu.V. Rojdestvenskiy (Umumiy
filologiya. Moskva, 1996. 14-bet) o`z asarlarida aytib o`tgan.
Albatta, nutq madaniyati fani doirasida nafaqat adabiy me’yor va muloqot
qoidalarini yuqori darajada egallash misollari, balki shaxsning nutq faoliyatida ham,
jamiyat nutq amaliyotida ham me’yorlarning buzilishi holatlari ko‘rib chiqiladi.
Adabiy til, til normalari, uslub, til mezoni, til shaxsi, nutq turlari va shakllari,
nutq odobi kabi tushunchalar ham nutq madaniyatining asosiy tushunchalaridir.
Nutq va muloqot madaniyatini rivojlantirish nafaqat shaxsiy, balki ijtimoiy
taraqqiyotning muhim omilidir. Tilning to'g'ri ishlatilishi, madaniy farqlarni anglash
va samarali kommunikatsiya qoidalarini egallash jamiyatdagi hamjihatlikni
mustahkamlaydi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1.
Shiryaev E.N. "Nutq madaniyati: nazariya va amaliyot". - M.: Flinta, 2010. - 280 b.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
91
ISSN:3030-3613
2.
Rojdestvenskiy Yu.V. "Umumiy filologiya". - M.: Prosveshchenie, 1996. - 320 b.
3.
Qodirova M. "O'zbek tilining nutq madaniyati". - T.: Mumtoz so'z, 2018. - 184 b.
4.
M. Tursunova. (2025). THE UNCONSCIOUS ASPECTS OF THE CULTURE OF
LINGUISTIC COMMUNICATION.
Web of Technology: Multidimensional
Research Journal
,
3
(3), 52–54. Retrieved from
https://webofjournals.com/index.php/4/article/view/3759
