T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
268
ISSN:3030-3613
O‘SPIRINLARDA TAFAKKUR HAMDA IJTIMOIY FIKRNI
SHAKLLANTIRISHNING PSIXOLOGIK BOSQICHLARI
Zuxurova Muyassar Xamidullayevna
Toshkent viloyati Parkent tumani
52-umumiy o‘rta ta'lim maktabi
amaliyotchi psixologi
Annotatsiya
Ushbu maqolada o`spirinlik davring psixologik xususiyatlari
borasida, ilk o`spirinlar aql-idroq tafakkurining rivojlanishi, va kasb tanlash xaqida
atroflicha ma`lumotlar berib o`tiladi.
Kalit so`lar:
o`spirinlik, o`spirinlik davrida tafakkurning rivojlanishi, aql-
zakovat, ahloqiy xislatlar jamoatchilik, o`spirinlik davrida kasb tanlash
KIRISH
Bugungi kunda kasb tanlash xar hil nuqtai nazardan qarash mumkin bo`lgan
ko`p o`lchovli va ko`p darajali jarayondir, birinchidan jamiyat shakillanayotgan shaxs
oldiga qo`ygan vazifalari ularni shaxs ma`lum vaqt davomida ketma ket hal qilishlari
zarur ikkinchidan individ o`z qiziqishlari layoqatini qaror qabul qilish jarayoni sifatida
namayon bo`ladi. Uchinchidan hayotning individual uslubini shakillantrish qaror
qabul qilish jarayoni sifatida namoyon bo`ladi. Uchinchidan xayotning individual
uslibini shakillantrish jarayoni sifatida, kasbiy faoliyat uning bir qismi sifatida
namoyon bo`ladi bu uchta nuqtai nazar bir birini to`ldiradigan ishning har xil
tomonlaridir. Yosh davrlar psixologiyasida kasb tanlash bir necha bosqichdan iborat.
Birinchi bosqich – bolalar o`yinlari bo`lib unda bola o`ziga har xil kasbiy
rollarni qabul qiladi vas hu bilan bog`liq xulq atvorning aloxida elementlarni o`ynaydi.
Ikkinch bosqich – o`smirlik xayoli bo`lib o`smir orzularida o`zini, u yoki bu
kasbning namoyondasi sifatida ko`radi.
Uchinchi bosqich – ilk o`spirinlik davrini qamrab oladi, va uning dastlabki kasb
tanlashidir har xil faoliyat turlari har xil faoliyat turlari o`smirning qiziqishlari
tomnidan saralanadi va baxolanadi.( men tarixiy voqealarni yoqtraman tarixchi
bo`laman) kiyin qobilyatlari nuqtai nazaridan kasb tanlashga harakat qilinadi. (men
biologiyani yaxshi ko`raman biolog bo`lsamikan eng so`ngida kasb tanlash o`spirinda
ikki hil ma`lumotni talab qiladi. Kasb dunyosi va har bir kasbga qo`yiladigan
talablardan habardorlik o`z qobilyatlari va qiziqishlarni bilishi u ma`lumot ham bu
ma`lumot ham o`spirinlarga etishmaydi.
Ilk o`sprinlarning amalga oshirishi va kasb tanlashi ijtimoiy sharoitlarga ayniqsa
ota onaning ta`lim darajasi qanchalik yuqori bo`lsa farzantlarning oliy o`quv yurtida
o`qishni davom ettrishi bu rejalarni amalga oshirish ehtimoli shunchalik yuqoridir.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
269
ISSN:3030-3613
Tafakkur boshqa psixik jarayonlardan ajralgan xolda rivojlanishi mutloqa mumkin
emas shuning uchun tafakkur rivojlanishi bilan birga o`quvchining nutq faoliyati ham
o`sadi. Bu esa o`quvchida o`z fikrini to`g`ri aniq ifodalash malakasini tarkib topdiradi,
va nutqning tuzilishini takomillashtiradi, va lug`at boyligini yanada oshiradi. Ilk
o`spirin adabiy asarlarni o`qish va tushinish orqali mustaqil fikrlashga, muloxaza
yuritishga va munozaraga o`rgana boradi, nutqning tuzilishini takomillashtiradi va
lug`at boyligini yanada oshiradi. O`spirin adabiy asarlarni o`qish tushinish orqali
mustaqil fikrlashga muloxaza yuritish va munozaraga o`rganib boradi.
Ilk
o`spirining psixik rivojlanishini harakatga keltruvchi
kuch jamoat
tashkilotlari, maktab jamoasi, ta`lim jamoasiga qo`yadigan talablar darajasining
oshishi bilan u erishgan psixik komolat o`rtasidagi ziddiyatlardir, turli qarama-
qarshiliklar,ziddiyatlar ahloqiy aqliy, estitik jihatdan tez o`sishi orqali bartaraf
qilinadi. Ilk o`spirinlik ongidagi takchi omil yuqori sinf o`quvchilarning faoliyating
xususiyati mohiyati va mazmunidagi tub burilishdir, o`spirin yoshidagi
o`quvchilarning oldiga qo`ygan maqsadlardan biri bu ularning kelajakda qaysi kasbni
egallashi kelajakda kim bo`lsam ekan degan savollar ularni qiynaydi, bu borada ularga
kasb tanlashda
,
Resbuplikamizda amalga oshirlayotgan tub islohatlarning yaratuvchisi sifatida
shakillanayotgan yosh avlodni voyaga yetkazish, ularning zamon talablari darajasida
bilim olishlari, shaxs sifatida kamol topishi, kasb xunar sirlarini o`rganishi va kundalik
turmush yumishlarini hal etishga tayyorlab borish masalasi asosiy muammolar
tariqasida ta`lim jarayoning asosiy vazifalardan biri sifatida bo`lib kelmoqda, kasbga
yo`naltrish ijtimoiy balki psixologik muammo hamdir bugungi kunda kasb tanlash
turli xil nazarlar asosida qarash mumkin bo`lgan jarayondir.
Endigina o`sib kelayotgan yosh o`spirin o`quvchilar kasbga qanday
yondashadilar, bu muammo ko`pchilikni qiziqtiradilar turmush natijasidan ma`lumki
ilk o`spirinlik yoshidagi o`g`il qizlar hayotga mustaqil qadam tashlash to`g`risida aniq
asosli fikr yuritishga qiynaladilar shu sababli kasb tanlash to`g`risida oqilona to`g`ri
yo`lni bilmay tavakkaliga ish tutadilar o`zlarining imkoniyatlarini hisobga olib to`g`ri
yo`l tutishga qiynaladilar, natijada noxush kechinmalar umitsizlik, ijtimoiy sustlik
holatlari vijudga keladilar yuqori sinf o`quvchilarning bazilari kasb tanlashda yoqqol
ko`zga tashlanib turgan namunalarga taqlid qiladilar va o`zlarda biror bir maqsadga
yo`nalganlik g`oyalari mavjud emas atrofdagi hatti harakatlarning xuddi shunday tasiri
ularda biror bir kasbni tanlab shu borada o`quv faoliyatini amalga oshirayotgan
davrida o`zi tanlagan kasbga nisbatan ikkilanishlar umidsizliklarning kelib chiqishiga
olib keladilar, shuning uchun ham yoshlarni kasb tanlashda pedagoglarning va ota
onalarning qobilyati loyaqatiga qarab ularning individual xususiyatlaridan kelib
chiqqan holda kasbga yo`naltirsa o`spirin yoshlar kelajakda o`z kasbini sevib o`z
ustida ishlab yangi yangi bilimlarni egalab boradilar, bugungi fan texnika ijtimoiy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
63-son_6-to’plam_Iyun-2025
270
ISSN:3030-3613
taraqqiyot davrida yoshlarni jamiyatni barpo etishda ishtrokini taminlash bugungi kun
maktabi har qachongidan ham muhim vazifadir.
XULOSA
Katta yoshdagi o`quvchining aqlining tanqidiyligida og`machilikka moyillik
kuchli bo`ladi og`machilikning eng asosiy sabablardan biri- voqealikning mohiyatini
ilmiy jihatdan to`g`ri tushinaolmaslikdir. Aqlning va tafakkurning tanqidiyligini
tarbiyalashda o`qituvchi o`quvhining o`ziga xos tipologik xususiyatiga aqliy kamolat
darajasiga, bilimlar saviyasiga muloxaza doirasining kengligiga, nutq qobilyatiga
,shaxsiy nuqtai nazariga, o`qishga nisbatan munosabatiga qiziqishining xususiyatiga
va darajasiga, aqiliy faoliyat operatsiyalarni qanchalik bo`lishiga mavjud o`qish
ko`nikmasi va malakalariga aloxida etibor berish lozim.Aql tanqidiyligining
rivojlanishi yuqori sinf o`quvchilari moddiy dunyoni, atrof muxidni o`rganishga ,
o`quv materiallarni puxta o`zlshtrishiga ta`lim jarayonida tashabuskorlikka faollika
davit etadi. Ilk o`spirinlik taffakurning sifatini uning mazmundorligi, chuqurligi
kengligi mustaqilligi, samaradorligi tezligi tashkil qiladi. Tafakurning mazmundorligi
deganda, o`spirin ongida tevarak atrofdagi voqealik bo`yicha muloxazalar,
tushinchalar qanchalik joy olganligi nazarda tutiladi, tafakkurning chuqurligi deganda
moddiy , moddiy dunyodagi narsa va xodisalarning asosiy qonunlari va xossalari,
sifatlari o`zora bog`lanishi va munasabatlar o`spirinning fikrlashida to`liq aks ettrish
mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
V. M. Karimovaning psixologiya fanlar doktori, professor “ oila psixologiyasi 2010
2.
E. G`. G`oziyevning “ psixologiya”, O`qituvchi nashriyot – matbaa ijodiy uyi
Toshkent 2013
3.
Yosh va pedogogik psixologiyadan praktikum. T. 1991
4.
Asomova R. Z. Kasb tanlash motivasiyasi va uning dinamikasi 2002. -137 b.
5.
Internet materiallari
