T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
107
ISSN:3030-3613
ОНКОЛОГИК КАСАЛЛИКЛАР ВА УЛАРНИНГ ПРОФИЛАКТИКАСИ
Хайитов Абдулазиз Хайдар Ўғли
АБУ АЛИ ИБН СИНО НОМИДАГИ БУХОРО
ДАВЛАТ ТИББИЁТ ИНСТИТУТИ
Аннотация:
Ушбу мақола онкологик касалликлар, яъни саратоннинг
жамият саломатлиги учун долзарб муаммо эканлигини ёритади. Унда
саратоннинг асосий турлари, ривожланиш механизмлари ва хавф омиллари
ҳақида маълумот берилади. Мақоланинг асосий эътибори саратоннинг олдини
олишга қаратилган бўлиб, соғлом турмуш тарзи, мунтазам тиббий кўриклар ва
скрининг дастурларининг аҳамияти таъкидланади. Шунингдек, касалликни эрта
аниқлаш ва самарали даволаш усулларининг муҳимлиги ёритилади.
Калит сўзлар:
Онкология, саратон, хавф омиллари, профилактика,
скрининг, эрта ташхис, соғлом турмуш тарзи, онкогенлар.
Асосий қисм
Онкологик касалликларнинг умумий тавсифи
Онкологик касалликлар,
халқ орасида
саратон
деб номланувчи хасталиклар, организм ҳужайраларининг
назоратсиз бўлиниши ва ўсиши натижасида юзага келадиган хавфли ўсмалардир.
Бу ҳужайралар нормал тўқималарни босиб, уларнинг фаолиятини бузиши
мумкин. Саратон тананинг исталган қисмида пайдо бўлиши мумкин ва агар
даволанмаса, бошқа органларга ҳам тарқалиши (метастаз бериши) мумкин.
Жаҳон соғлиқни сақлаш ташкилоти маълумотларига кўра, саратон дунёда
ўлимга сабаб бўлувчи асосий касалликлардан биридир.
Саратон ривожланиш механизмлари ва хавф омиллари
Саратоннинг
ривожланиши мураккаб жараён бўлиб, бир қатор омиллар таъсирида кечади.
Асосий хавф омилларига қуйидагилар киради:
Тамаки маҳсулотларини истеъмол қилиш:
Чекиш ўпка, томоқ, оғиз
бўшлиғи, қизилўнгач, қовуқ ва бошқа кўплаб саратон турларининг асосий
сабабчиси ҳисобланади.
Спиртли ичимликларни суиистеъмол қилиш:
Жигар, ошқозон ости
бези, оғиз бўшлиғи ва қизилўнгач саратони хавфини оширади.
Нотўғри овқатланиш:
Қизил гўшт ва қайта ишланган гўшт
маҳсулотларини ҳаддан ташқари кўп истеъмол қилиш, мева ва
сабзавотларнинг етарли миқдорда бўлмаслиги йўғон ичак саратони
хавфини оширади.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
108
ISSN:3030-3613
Жисмоний фаолликнинг етишмаслиги ва семизлик:
Кўкрак бези,
йўғон ичак ва ошқозон ости бези саратони хавфини оширади.
Инфекциялар:
Баъзи вируслар (масалан, одам папиллома вируси -
бачадон бўйни саратони; гепатит В ва С вируслари - жигар саратони;
Helicobacter pylori бактерияси
-
ошқозон саратони) саратон
ривожланишига сабаб бўлиши мумкин.
Ирсият:
Баъзи саратон турлари (масалан, кўкрак бези, тухумдон саратони)
ирсий мойилликка эга бўлиши мумкин.
Атроф-муҳит омиллари:
Радиация, ультрабинафша нурлар (тери
саратони), асбест ва бошқа кимёвий моддалар (мезотелиома, ўпка
саратони) саратонга олиб келиши мумкин.
Профилактика чора-тадбирлари
Саратоннинг олдини олиш касалликни
даволашдан кўра самаралироқдир. Профилактика чора-тадбирлари икки асосий
йўналишни қамраб олади:
1.
Бирламчи профилактика (хавф омилларини бартараф этиш):
o
Соғлом турмуш тарзи:
Мунтазам жисмоний фаоллик, мева ва
сабзавотларга бой, ёғсиз овқатланиш, семизликдан сақланиш.
o
Зарарли одатлардан воз кечиш:
Чекишни ташлаш ва спиртли
ичимликларни истеъмол қилмаслик ёки чеклаш.
o
Инфекциялардан ҳимояланиш:
Вакцинация (ОПВ, гепатит В га
қарши), шахсий гигиенага риоя қилиш.
o
Қуёш нурларидан ҳимояланиш:
Ўта юқори ультрабинафша
нурланишидан сақланиш, қуёшдан ҳимояловчи кремлардан
фойдаланиш.
o
Иш жойидаги хавфли моддалардан ҳимояланиш:
Ҳимоя
воситаларидан фойдаланиш.
2.
Иккиламчи профилактика (эрта ташхис ва скрининг):
o
Мунтазам тиббий кўриклар:
Айниқса, ёшга қараб, муайян
касалликларга мойиллик бўлганда.
o
Скрининг дастурлари:
Аҳоли орасида касалликнинг белгилари
пайдо бўлгунга қадар уни аниқлашга қаратилган текширувлар.
Масалан, аёлларда кўкрак бези саратони учун маммография, бачадон
бўйни саратони учун Пап-тест, эркакларда простата бези саратони
учун ПСА тести, иккала жинсда ҳам йўғон ичак саратони учун
колоноскопия.
o
Хавфли касалликларни ўз вақтида даволаш:
Сурункали
яллиғланиш жараёнлари ёки хавфсиз ўсмаларни ўз вақтида даволаш
уларнинг хавфли шаклга ўтишининг олдини олади.
Хулоса
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_1-to’plam_Iyun-2025
109
ISSN:3030-3613
Онкологик касалликлар инсоният учун жиддий таҳдид бўлиб қолмоқда,
аммо уларнинг олдини олиш ва эрта аниқлаш орқали касалликнинг оғир
оқибатларини сезиларли даражада камайтириш мумкин. Соғлом турмуш тарзи,
зарарли одатлардан воз кечиш, мунтазам тиббий кўриклар ва скрининг
дастурларига риоя қилиш саратонга қарши курашда ҳал қилувчи аҳамиятга эга.
Жамиятда онкологик касалликлар профилактикаси бўйича хабардорликни
ошириш ва аҳолини бу чора-тадбирларга жалб этиш муҳим вазифа ҳисобланади.
Фойдаланилган адабиётлар рўйхати
1.
World Health Organization (WHO). Cancer. https://www.who.int/news-room/fact-
sheets/detail/cancer (Маълумотлар учун намуна, аниқ нашр санаси ва
муаллифлар кўрсатилмаган).
2.
American
Cancer
Society.
Cancer
Prevention
and
Early
Detection.
https://www.cancer.org/cancer/risk-prevention.html (Маълумотлар учун намуна,
аниқ нашр санаси ва муаллифлар кўрсатилмаган).
3.
Ўзбекистон Республикаси Соғлиқни Сақлаш Вазирлигининг тегишли
норматив-ҳуқуқий ҳужжатлари ва тавсиялари (Агар мавжуд бўлса, аниқ
ҳужжат номлари ва саналар кўрсатилиши лозим).
