T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
61
ISSN:3030-3613
NAJMIDDIN KUBRO VA TASAVVUFIY TAFAKKUR RIVOJIGA
QO‘SHGAN HISSASI
Toshkent islom instituti talabasi
Turg’unboyev Isroil
Annotatsiya (O‘zbekcha)
Mazkur maqolada tasavvuf tafakkurining yirik namoyandalaridan biri —
Najmiddin Kubroning hayoti, asarlari va Kubraviya tariqati orqali tasavvufiy merosga
qo‘shgan hissasi tahlil qilinadi. Uning “Tavilot an-Najmiya” asaridagi ramziy tafsir
uslubi va inson qalbining yuksalishiga oid qarashlari bugungi zamon uchun ham
dolzarbdir.
Kalit so‘zlar
(O‘zbekcha)
: Najmiddin Kubro, Kubraviya tariqati, tasavvuf,
Tavilot an-Najmiya, ramziy tafsir, qalb pokligi, ruhiy kamolot.
Annotation (Inglizcha)
This article explores the life, works, and contribution of Najmuddin Kubra to the
development of Sufi thought through the foundation of the Kubrawiyya order. Special
attention is given to his symbolic interpretation of the Qur’an in Tawilat an-Najmiyya
and his views on spiritual purification and human perfection, which remain relevant
today.
Keywords (Inglizcha):
Najmuddin Kubra, Kubrawiyya order, Sufism, Tawilat
an-Najmiyya, symbolic interpretation, purity of heart, spiritual perfection.
Аннотация (Ruscha)
В данной статье рассматриваются жизнь, труды и вклад Наджмуддина
Кубро в развитие суфийской мысли через основание тариката Кубравия. Особое
внимание уделяется его символическому толкованию Корана в «Тавилат ан-
Нажмия» и его взглядам на духовное очищение и совершенствование личности.
Ключевые слова (Ruscha):
Наджмуддин Кубро, тарикат Кубравия,
суфизм, Тавилат ан-Нажмия, символическая интерпретация, чистота сердца,
духовное совершенство.
Tasavvuf islom tafakkurining muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, u nafaqat
shaxsiy axloq va ma’naviyatni, balki jamiyatning axloqiy yetukligini shakllantirishda
ham katta o‘rin tutgan. Bu sohada yuksak ilmiy-ma’naviy meros qoldirgan
allomalardan biri — Najmiddin Kubro bo‘lib, u islom dunyosida mashhur bo‘lgan
Kubraviya tariqatining asoschisi sifatida tanilgan. U o‘zining chuqur falsafiy
mulohazalari, ramziy tafsirga asoslangan Qur’on talqinlari va murshid-murid
munosabatlari haqidagi qarashlari orqali tasavvufiy tafakkur rivojiga ulkan hissa
qo‘shgan.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
62
ISSN:3030-3613
Najmiddin Kubro 540-hijriy, 1145-yilda Xiva shahrida dunyoga kelgan vafoti
esa Xorazm poytaxti Gurganch mudofaasida qatnashib, 618- hijriy yil milodiy 1221-
yili jumadul-avval oyining 10-kuni shahid bo‘ldi. Uning asli ismi Axmad ibn Umar
Muhammad al-Xivakiy al-Xorazmiy bo‘lib, “Najmiddin”, “Kubro”, “Abul Jannob”,
“Valiitarosh” so‘zlari bu zoti mukarramning lakab, unvon va kuniyatidir. Uning
yashagan davri — musulmon dunyosida siyosiy va diniy beqarorliklar, tasavvufiy
oqimlarning faol shakllanish davriga to‘g‘ri keladi. U o‘z zamonasining mashhur
ulamolari bilan ilmiy muloqot qilgan, lekin ayni vaqtda ruhan mustaqil yo‘lni tanlab,
mustahkam sufiylik maktabiga asos solgan.
Najmiddin Kubro tasavvufda qalbni poklash, nafsni tiyish, ilohiy nur va ruhiy
tajribani asosiy mezon sifatida ilgari surdi. Uning qarashlarida inson — Allohga
yetuklik sari yo‘l oluvchi mavjudot bo‘lib, bu yo‘l sabr, zikr, murojat va murshidga
bo‘lgan muhabbat orqali amalga oshadi.
Najmiddin Kubro asarlari insonni jismoniy borlig‘ zulmatidan qutqarish va ziyo
yo‘lariga boshlash bilan ham katta qimmatga ega.Shayxning muhim asarlari 15 tadan
oshadi. Ushbu asarlarida Najmiddin Kubro tasavvufning mazmun-mohiyatini, solikni
shayxi bilan odoblarini va tariqatda solik rioya qilishi lozim bo‘lgan qimmatli
ma’lumotlarni va o‘zini tavsiyalarini taqdim etgan. Shu e’tibordan shayxni asarlari
Kubroviyya tariqati katta ahamiyatga ega. Bu risolalar shayxni soliklarni tarbiyalashda
yetuk ustoz sifatida gavdalantiradi. Uning "Tavilot an-Najmiya" asari orqali Qur’on
oyatlarini ramziy va ruhiy tafsir qilish usuli — tasavvufiy tafakkurga yangicha
yondashuv olib kirdi. Bu asarda u har bir oyatga chuqur ma’naviy ma’no yuklab, uni
insonning ichki holati va ruhiy yuksalishi bilan bog‘lab tushuntiradi. Bu metod
hozirgacha ham tasavvufshunoslar va Qur’on mufassirlari orasida o‘rganilmoqda.
Bugungi kunda O‘zbekiston, Eron va Turkiya qo‘lyozma xazinalarida shayxning
o‘ndan ziyod qo‘lyozma asarlari saqlanmoqda.
Najmiddin Kubro tomonidan asos solingan Kubraviya tariqati keyinchalik butun
Markaziy Osiyo, Eron, Hindiston va hatto Turkiyaga qadar tarqaldi. Bu tariqat axloqiy
poklik, ruhan yuksalish va ilmiy tafakkurni uyg‘unlashtirganligi sababli, keng doirada
qabul qilindi.
Shayx Najmiddin Kubro ko‘plab muridlarga ustozlik qilganlar. U zotning
tarbiyasi ostida yuksak darajaga ko‘tarilgan shogirdlari ham bor edi. Ular Majduddin
Bag‘dodiy, Sa’duddin Hamaviy, Sayfiddin Boxarziy, Najmiddin Roziy, Raziyuddin
Ali Lolo, Bobo Kamol Jandiy, Aynuz-zamon Jamoluddin Giyliy
Najmiddin Kubro tasavvufiy tafakkurning yirik namoyandasi sifatida o‘zining
ilmiy, ma’naviy va ruhiy merosi orqali islom olamiga chuqur ta’sir ko‘rsatgan. Uning
asarlari va tariqati bugungi kunda ham o‘rganilmoqda, yangicha talqin qilinmoqda.
Ayniqsa, inson kamoloti, qalb pokligi, ruhiy yuksalish borasidagi qarashlari hozirgi
zamonaviy jamiyat uchun ham muhim ahamiyatga ega. Uning merosi — faqat tarixiy
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
63
ISSN:3030-3613
emas, balki zamonaviy axloqiy va ruhiy muammolarga ham yechim bo‘la oladigan boy
manba hisoblanadi.
Foydalanilgan manba va adabiyotlar ro‘yxati
1. Najmiddin Kubro. Tavillot an-Najmiya. Qo‘lyozma nusxalar asosida.
2. Azizzoda A. Tasavvuf tariqatlari va ularning tarixi. – Toshkent, 2020.
3. Alimov R. Najmiddin Kubro va uning tariqati. – Buxoro, 2015.
4. Zohidov H. O‘rta asr musulmon Sharqi falsafasi. – Toshkent, 2004.
5. International Journal of Sufi Studies. Vol. 6, Issue 2.
Ma’lumot manbalar asosida tayyorlandi
