T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
204
ISSN:3030-3613
O‘ZBEKISTONDA KORRUPSIYAGA QARSHI KURASHNING
HUQUQIY ASOSLARI
Toshkent davlat yuridik universiteti
Magistratura va sirtqi ta’lim fakulteti
70420106–Davlat boshqaruv magistranti
Primov Sunnatillo Elmurod o‘g‘li
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbekiston Respublikasida korrupsiyaga
qarshi kurashishning huquqiy asoslari tizimli tarzda tahlil qilinadi. Korrupsiya –
ijtimoiy, siyosiy va iqtisodiy hayotda salbiy oqibatlarga olib keluvchi murakkab hodisa
bo‘lib, unga qarshi kurashish jamiyatning huquqiy, ma’naviy va institutsional
tayyorgarligiga bog‘liqdir. Maqolada O‘zbekiston Respublikasining korrupsiyaga
qarshi kurashish bo‘yicha qabul qilgan asosiy qonuniy hujjatlari, Prezident farmonlari,
davlat siyosatining yo‘nalishlari, korrupsiyaga qarshi agentliklar faoliyati va xalqaro
hamkorlik doirasidagi islohotlar keng qamrovda yoritiladi. Shuningdek, mamlakatda
korrupsiyaviy xavf-xatarlarni aniqlash, ularni bartaraf etish bo‘yicha olib borilayotgan
chora-tadbirlarning samaradorligi, mavjud muammolar va istiqbolli yondashuvlar
tahlil qilinadi.
Kalit so‘zlar
: korrupsiya, huquqiy asos, qonunchilik, davlat siyosati,
Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi, Prezident farmoni, shaffoflik, jamoatchilik
nazorati, xalqaro hamkorlik.
Kirish
Korrupsiya har qanday jamiyat uchun og‘riqli muammo bo‘lib, u nafaqat
iqtisodiy rivojlanishga putur yetkazadi, balki davlat institutlariga ishonchni
pasaytiradi, ijtimoiy adolat va qonun ustuvorligini izdan chiqaradi. O‘zbekiston
Respublikasi mustaqillik yillaridan buyon korrupsiyaga qarshi kurashish masalasini
dolzarb vazifa sifatida ilgari surib kelmoqda. Biroq aynan 2017-yildan boshlab bu soha
davlat siyosatining ustuvor yo‘nalishiga aylantirildi. Korrupsiyaga qarshi kurashish
bo‘yicha kompleks yondashuv – qonunchilikni takomillashtirish, institutsional
islohotlar, ochiqlik va shaffoflikka asoslangan boshqaruv tizimini yaratish orqali olib
borilmoqda.
Ushbu maqolada aynan korrupsiyaga qarshi kurashishning huquqiy asoslari
chuqur o‘rganiladi. Bu asoslar xalqaro tajriba bilan uyg‘unlashtirilgan holda ishlab
chiqilmoqda va fuqarolarning korrupsiyaga nisbatan murosasiz munosabatini
shakllantirishga qaratilgan. Jumladan, maxsus qonun qabul qilinishi, Korrupsiyaga
qarshi kurashish agentligi tashkil etilishi, davlat xizmati tizimining isloh qilinishi,
raqamli boshqaruvga o‘tish, jamoatchilik nazoratining kuchaytirilishi – bularning
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
205
ISSN:3030-3613
barchasi davlatning korrupsiyaga qarshi kurashishdagi qat’iy siyosatini aks ettiradi.
Shuning uchun korrupsiyaga qarshi kurashish adolatli jamiyat va taraqqiyot uchun juda
muhim
vazifa hisoblanadi.Korrupsiya
ko‘proq mansabdor shaxsning o’z
vakolatlaridan foydalangan holda berilgan vakolatini suiiste‘mol qilish ya’ni ishga
kirish jarayonida korrupsion holatlar juda ko’p uchraydi.Ishga kirgizib qo‘yish evaziga
turli xil xizmatlar yoki yuqori miqdordagi pul mablag’ini talab qilishi kuzatiladi.Lekin
O’zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 37-moddasiga ko’ra O‘zbekiston
Respublikasining fuqarolari davlat xizmatiga kirishda teng huquqqa egadirlar.Davlat
xizmatini o‘tash bilan bog‘liq cheklovlar qonun bilan belgilanadi.
1
Metodologiya
Mazkur maqolada korrupsiyaga qarshi kurashishning huquqiy asoslarini
o‘rganishda huquqiy-analitik, tarixiy-taqqosloviy, kontent-tahliliy, sistemali va
struktural yondashuvlar qo‘llanildi. Avvalo, O‘zbekiston Respublikasida 2017-yilda
qabul qilingan “Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi qonunning mazmuni,
amaliyoti va normativ-bazaviy ahamiyati tahlil qilindi. Shuningdek, Prezident
farmonlari, hukumat qarorlari, Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi faoliyati,
xalqaro konvensiyalar va xalqaro tashkilotlarning hisobotlari asosida tahliliy baho
berildi.
Ilmiy asos sifatida O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, BMTning
Korrupsiyaga qarshi Konvensiyasi (UNCAC), GRECO tavsiyalari, shuningdek,
korrupsiyaga qarshi kurashish bo‘yicha milliy va xalqaro ilmiy maqolalar va izlanishlar
asos sifatida tanlab olindi. Bu usullarning uyg‘un qo‘llanilishi korrupsiyaga qarshi
kurashning huquqiy asoslarini kompleks va chuqur o‘rganish imkonini berdi.
2
Natijalar
O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurashish sohasida olib borilgan islohotlar
natijasida huquqiy asoslar mustahkamlandi, maxsus institutlar tashkil etildi va xalqaro
tajriba amaliyotga joriy qilina boshlandi. Avvalo, 2017-yilda qabul qilingan
“Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi qonun korrupsiyaga qarshi siyosatning
poydevori sifatida xizmat qildi. Ushbu qonunda birinchi marta korrupsiyaga qarshi
kurashning prinsiplari, subyektlari, javobgarlik turlari va profilaktika choralarining
huquqiy asoslari belgilab berildi. Qonunga ko‘ra, davlat organlari korrupsiyaviy
holatlarni aniqlash, oldini olish, bartaraf etish va jazo choralarini qo‘llash bo‘yicha aniq
mexanizmlarga ega bo‘ldi.
2020-yilda O‘zbekiston Prezidenti tomonidan Korrupsiyaga qarshi kurashish
agentligi tashkil etildi. Bu agentlik normativ-huquqiy hujjatlarni korrupsiyaga qarshi
ekspertizadan o‘tkazish, davlat organlari faoliyatining monitoringini yuritish,
1
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 2023. http://lex.uz
2
“Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi Qonun, 2017. http://lex.uz
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
206
ISSN:3030-3613
fuqarolardan tushgan murojaatlarni o‘rganish va profilaktik tadbirlar o‘tkazish
bo‘yicha markaziy organ sifatida faoliyat yuritmoqda. Agentlikning 2023-yilgi
hisobotiga ko‘ra, o‘tgan yilda 2000 dan ortiq korrupsiyaviy xavf manbalari aniqlanib,
tegishli tavsiyalar berilgan (Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligi hisobotlari,
2023).
3
Shuningdek, 2021-yil 6-iyulda qabul qilingan Prezident Farmoni bilan
korrupsiyaga qarshi murosasiz muhitni yaratish, davlat boshqaruvida ochiqlikni
ta’minlash va fuqarolik jamiyatining ishtirokini kengaytirishga qaratilgan chora-
tadbirlar belgilandi. Mazkur farmon asosida “Komplayens nazorat” tizimi joriy qilinib,
davlat organlarida ichki korrupsiyaviy xavf-xatarlarni baholash, ularga qarshi tizimli
chora ko‘rish amaliyoti shakllantirildi.
Davlat xizmatini isloh qilish, raqamli boshqaruvni joriy etish orqali ham
korrupsiyaviy omillarni kamaytirishga harakat qilinmoqda. “Davlat fuqarolik xizmati
to‘g‘risida”gi qonun (2022) asosida xodimlar uchun etik kodekslar, mol-mulk
deklaratsiyasi, manfaatlar to‘qnashuvi mexanizmlari joriy qilindi. Bu esa davlat
xizmatchilarining qonuniy, halol va javobgar bo‘lib ishlashiga xizmat qilmoqda.
4
Shuningdek, O‘zbekistonning BMTning Korrupsiyaga qarshi konvensiyasiga
(UNCAC, 2008) qo‘shilishi va GRECO bilan hamkorlikni yo‘lga qo‘yishi milliy
qonunchilikni xalqaro standartlar bilan uyg‘unlashtirishga imkon berdi. Davlat
organlari faoliyatini ochiqlashtirish, davlat xaridlari va budjet ijrosini onlayn
monitoring qilish orqali jamoatchilik nazorati kuchaytirildi. Fuqarolarning
korrupsiyaviy holatlar haqida xabar berish imkoniyatlari kengaydi. Masalan, “Ishonch
telefoni”, “Antikorrupsiya platformasi”, “Korrupsiyani xabar qil” ilovalari orqali
minglab murojaatlar qabul qilinmoqda.
Bu kuzatuvlarni quyidagi jadval orqali umumlashtirish mumkin:
Yil
Huquqiy hujjat / Tashkilot Asosiy mazmuni
2008
BMTning Korrupsiyaga
qarshi konvensiyasiga
qo‘shilish
Xalqaro hamkorlik va
standartlarga asoslangan
yondashuv
2017
“Korrupsiyaga qarshi
kurashish to‘g‘risida”gi
Qonun
Huquqiy asoslar,
prinsiplari va subyektlar
belgilanadi
2020
Korrupsiyaga qarshi
kurashish agentligi tashkil
etilishi
Monitoring, ekspertiza,
jamoatchilik bilan ishlash
3
Prezident Farmoni: “Korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”,
2021-yil 6-iyul. http://president.uz
4
O‘zbekiston Respublikasi “Davlat fuqarolik xizmati to‘g‘risida”gi Qonun, 2022. http://gov.uz
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
207
ISSN:3030-3613
2021
Prezident Farmoni (6-
iyul)
Komplayens tizimi,
murosasiz muhit yaratish
2022
“Davlat fuqarolik xizmati
to‘g‘risida”gi Qonun
Etik kodekslar, manfaatlar
to‘qnashuvi, deklaratsiya
tizimi
2023
Agentlik hisobotlari
2000 dan ortiq xavf
manbasi aniqlangan
2020-2025
“Antikorrupsiya
platformasi”, “Ishonch
telefoni”, ilovalar
Jamoatchilik nazorati va
axborot vositalari orqali
aralashuv
5
Munozara
O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurash sohasida erishilgan ijobiy natijalarga
qaramay, bu borada hal qilinishi zarur bo‘lgan qator muammolar mavjudligini tan olish
lozim. Avvalo, amaldagi qonunchilikning mukammalligiga qaramay, uni qo‘llashdagi
farqlar va izchillik yetishmasligi muammo bo‘lib qolmoqda. Ayrim hollarda qonuniy
normalar hududlar yoki sohalar kesimida turlicha tatbiq etilmoqda, bu esa korrupsiyaga
qarshi kurashning tizimli va barqaror yo‘lga qo‘yilishiga to‘sqinlik qiladi. Bu
kamchiliklar, asosan, ijro intizomining yetarli emasligi, malakali yuridik kadrlar
tanqisligi
hamda
mahalliy
darajadagi
mas’ul
organlar
o‘rtasidagi
muvofiqlashtirishning sustligidan kelib chiqmoqda.
Bundan tashqari, jamoatchilik ishtirokining yetarli darajada emasligi ham
korrupsiyaga qarshi kurash samaradorligini pasaytirayotgan omillardan biridir.
Mavjud axborot resurslari, “ishonch telefonlari”, “antikorrupsiya platformalari”
mavjud bo‘lishiga qaramay, ko‘pchilik fuqarolar korrupsiya holatlari haqida xabar
berishdan cho‘chimoqda yoki bu murojaatlar natija berishiga ishonchsizlik bilan
qaramoqda. Aholining korrupsiyaga nisbatan huquqiy ongini oshirish va fuqarolik
pozitsiyasini kuchaytirish uchun keng ko‘lamli axborot-tashviqot ishlari, ta’lim
tizimiga korrupsiyaga qarshi madaniyatni singdirish zarur.
6
Yana bir muhim masala — texnologik integratsiyaning sustligi. Harakatga
keltirilgan raqamli boshqaruv tizimlari hali barcha davlat idoralarida to‘liq joriy
qilinmagan. Bu esa korrupsion holatlarni yashirish yoki qo‘lda boshqariladigan
tizimlarda yashirin harakatlarga imkon yaratmoqda. Raqamli texnologiyalarni keng
joriy qilish, xususan davlat xaridlari, soliqlar, litsenziyalar va subsidiya tizimlarini
to‘liq raqamlashtirish korrupsiya xavflarini sezilarli darajada kamaytirishga xizmat
qiladi. O‘zbekiston Respublikasningi 2022-2026-yillarga mo’ljalangan “Taraqqiyot
strategiyasining “1-qismi Inson qadrini yuksaltirish va erkin fuqarolik jamiyatining
5
BMT Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi (UNCAC), 2003 https://www.unodc.org
6
Korrupsiyaga qarshi kurashish agentligining 2023-yilgi hisobotlari. https://anticorruption.uz
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
208
ISSN:3030-3613
yanada rivojlantirish orqali xalqparvar davlat barpo etishning
10-maqsadi: Davlat
fuqarolik xizmati tizimini zamonaviy standartlar asosida tashkil etish.
Davlat
xizmatida korrupsiya omillarini bartaraf etish, kadrlarni tanlov asosida ishga qabul
qilish va ular faoliyati samaradorligini baholashning huquqiy asoslarini
takomillashtirish.
7
Shuningdek, korrupsiyani faqat jazolash orqali emas, balki uning oldini olishga
qaratilgan profilaktika choralarini kuchaytirish zarur. Ayni paytda O‘zbekistonda
ko‘proq jazolashga asoslangan yondashuv hukm surmoqda. Bu esa muammoni
ildizidan hal qilishga emas, balki uning oqibatlariga qarshi kurashishga olib keladi.
Profilaktika yo‘nalishida tizimli tahlillar, korrupsiyaviy xavf-xatarlarni oldindan
aniqlovchi vositalar, xodimlar o‘rtasida etika va halollik standartlarini keng joriy etish
muhim ahamiyatga ega.
Xalqaro hamkorlik ham bu borada alohida urg‘uga ega. O‘zbekistonning BMT
Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi va GRECO kabi xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlikda olib borayotgan ishlari milliy siyosatni jahon standartlariga
moslashtirishga
xizmat
qilmoqda.
Kelgusida
ushbu
hamkorlikni
yanada
chuqurlashtirish, ilg‘or tajribalarni tatbiq qilish, tajriba almashinuvi va o‘zaro baholash
mexanizmlarini kengaytirish orqali milliy korrupsiyaga qarshi siyosatning
samaradorligini oshirish mumkin.
Xulosa qilib aytganda, O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurash sohasida
huquqiy, institutsional va texnologik islohotlar amalga oshirilayotgan bo‘lsa-da,
ularning izchil va samarali bo‘lishi uchun qonunlarni bir xilda tatbiq etish, jamoatchilik
ishtirokini kuchaytirish, raqamli texnologiyalarni keng joriy qilish hamda profilaktik
choralarni kuchaytirish zarur. Shu bilan birga, xalqaro tajribalarni chuqur o‘rganish va
milliy siyosatga moslashtirish bu borada muhim o‘rin tutadi.
8
O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning “ Yangi O‘zbekiston strategiyasi”
asarida Korrupsiyaga qarshi kurashish islohatlarimiz samarasini har bir inson o‘z
hayotida his etish uchun qabul qilinayotgan hujjatlar ijrosini o‘z vaqtida samarali
ta‘minlash lozim,amaldagi nazorat tizimi esa,afsuski ko‘proq formal tusga ega
bo‘lib,ijroni tashkil etishdagi muammolarni aniqlash va hal qilishga
yo‘naltirilmayapdi.Shuning uchun yangicha ishlash tizimi joriy etilmoqda.
9
Xulosa
O‘zbekistonda korrupsiyaga qarshi kurash davlat siyosatining ustuvor
yo‘nalishiga aylangan. So‘nggi yillarda korrupsiyaga qarshi kurashishda muhim
7
2022 — 2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot strategiyasi
8
GRECO (Group of States against Corruption) tavsiyalari va tahlillari. https://www.coe.int
9
Shavkat Mirziyoyev. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. To‘ldirilgan ikkinchi nashri. – Toshkent:
“O’ZBEKISTON” nashriyoti, 2023. – 102 b.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
209
ISSN:3030-3613
islohotlar amalga oshirildi: huquqiy baza mustahkamlandi, Korrupsiyaga qarshi
kurashish agentligi tashkil etildi, raqamli boshqaruv tizimlari joriy qilindi va
jamoatchilik nazorati mexanizmlari kuchaytirildi. Bu chora-tadbirlar korrupsiyaviy
xavflarni kamaytirishga xizmat qilmoqda.
Biroq, bu jarayon davomli va tizimli yondashuvni talab etadi. Korrupsiyaga
qarshi kurashning samaradorligini oshirish uchun huquqni qo‘llashda izchillikni
ta’minlash, fuqarolik jamiyatini jalb qilish, raqamli texnologiyalarni kengroq tatbiq
etish va korrupsiyaga qarshi madaniyatni rivojlantirish zarur. Shu bilan birga, xalqaro
hamkorlikni yanada chuqurlashtirish, tajriba almashinuvi va ilg‘or metodlarni
amaliyotga joriy qilish muhim ahamiyatga ega.
Korrupsiyaga qarshi kurash sohasida erishilgan yutuqlar va mavjud
muammolarni bartaraf etish uchun O‘zbekistonning islohotlar jarayoni davom
ettirilishi lozim. Bu jarayon davlatning korrupsiyaga qarshi qat’iy siyosatini amalga
oshirishga va jamiyatda halollik va adolat tamoyillarini mustahkamlashga xizmat
qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi, 2023. http://lex.uz
2.
“Korrupsiyaga qarshi kurashish to‘g‘risida”gi Qonun, 2017. http://lex.uz
3.
Prezident Farmoni: “Korrupsiyaga qarshi kurashish tizimini tubdan
takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida”, 2021-yil 6-iyul. http://president.uz
4.
O‘zbekiston Respublikasi “Davlat fuqarolik xizmati to‘g‘risida”gi Qonun, 2022.
http://gov.uz
5.
BMT Korrupsiyaga qarshi konvensiyasi (UNCAC), 2003 https://www.unodc.org
6.
Korrupsiyaga
qarshi
kurashish
agentligining
2023-yilgi
hisobotlari.
7.
2022 — 2026-yillarga mo‘ljallangan Yangi O‘zbekistonning taraqqiyot
strategiyasi
8.
GRECO (Group of States against Corruption) tavsiyalari va tahlillari.
9.
Shavkat Mirziyoyev. Yangi O‘zbekiston taraqqiyot strategiyasi. To‘ldirilgan
ikkinchi nashri. – Toshkent: “O’ZBEKISTON” nashriyoti, 2023. – 102 b.
