T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
186
ISSN:3030-3613
KAMBAG'ALLIKNI QISQARTIRISH VA AHOLINI IJTIMOIY HIMOYA
QILISH SOHASIDAGI QONUNCHILIKKA RIOYA ETILISHI VA UNING
IJROSI USTIDAN NAZORATNI KUCHAYTIRISH CHORA-TADBIRLARI
Namangan davlat universiteti
yuridik fakultet o’qituvchisi
Qodiraliyeva Ijobat Bahromjon qizi
va
Usmonjonova Muxlisa Ilhomjon
qizi yurisprudensiya 2- bosqich talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqola kambag'allikni qisqartirish va aholini ijtimoiy
himoya qilish sohasidagi qonunchilikka rioya etilishi va uning ijrosi ustidan nazoratni
kuchaytirish masalalarini ko'rib chiqadi. O'zbekiston Respublikasida amalga
oshirilayotgan ijtimoiy himoya dasturlari, kambag'allikni qisqartirishga qaratilgan
qonunlar va ularning samaradorligi tahlil qilinadi. Nazorat mexanizmlarining
ahamiyati, monitoring va baholash jarayonlari, shuningdek, aholi bilan aloqa
o'rnatish usullari muhokama qilinadi. Maqola, shuningdek, davlat va jamoatchilik
o'rtasidagi hamkorlikni ta'minlash orqali ijtimoiy himoya sohasida barqarorlikni
oshirish uchun zarur bo'lgan chora-tadbirlarni taqdim etadi.
Kalit so’zlar:
kambag'allik
,
ijtimoiy himoya
,
qonunchilik
,
nazorat
,
monitoring
,
baholash
,
aholi farovonligi
,
ijtimoiy dasturlar
,
davlat va jamoatchilik hamkorligi
,
iqtisodiy imkoniyatlar.
Аннотация:
В данной статье рассматриваются вопросы сокращения
бедности и усиления контроля за соблюдением и исполнением законодательства
в области социальной защиты населения. Анализируются реализуемые в
Республике Узбекистан программы социальной защиты, законы, направленные
на сокращение бедности и их эффективность. Обсуждается важность
механизмов контроля, процессов мониторинга и оценки, а также методов
коммуникации с населением. В статье также представлены меры, необходимые
для повышения устойчивости в сфере социальной защиты путем обеспечения
сотрудничества между государством и общественностью.
Ключевые слова:
бедность, социальная защита, законодательство,
надзор, мониторинг, оценка, благосостояние населения, социальные программы,
Государственное
и
общественное
сотрудничество,
экономические
возможности.
Abstract:
This article discusses the issues of poverty reduction and
strengthening control over compliance and enforcement of legislation in the field of
social protection of the population. The article analyzes social protection programs
implemented in the Republic of Uzbekistan, laws aimed at reducing poverty and their
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
187
ISSN:3030-3613
effectiveness. The importance of control mechanisms, monitoring and evaluation
processes, as well as methods of communication with the public is discussed. The
article also presents the measures necessary to increase sustainability in the field of
social protection by ensuring cooperation between the state and the public.
Keywords:
poverty, social protection, legislation, supervision, monitoring,
assessment, welfare of the population, social programs, State and public cooperation,
economic opportunities.
KIRISH
So'nggi yillarda qashshoqlikni kamaytirish va ijtimoiy himoya masalasi butun
dunyoda, xususan rivojlanayotgan mamlakatlarda siyosat yuritishning Markaziy
yo'nalishi sifatida paydo bo'ldi. Jahon banki ma'lumotlariga ko'ra, taxminan 689
million kishi kuniga $1.90 dan kam yashaydi, bu hukumatning keng qamrovli
aralashuvi va mustahkam Qonunchilik asoslarini talab qiladigan aniq haqiqatni
ko'rsatmoqda. O'zbekistonda hukumat ushbu muammolarni hal etish, qashshoqlik
darajasini pasaytirish va ijtimoiy ta'minotni oshirishga qaratilgan turli qonun va
dasturlarni amalga oshirish dolzarbligini e'tirof etdi.
Ijtimoiy himoyaning ahamiyati shunchaki iqtisodiy yordamdan tashqarida; u
inson taraqqiyotini rivojlantirish va muhim xizmatlardan foydalanishni ta'minlashga
qaratilgan yaxlit yondashuvni o'z ichiga oladi. Birlashgan Millatlar Tashkilotining
taraqqiyot dasturi (BMTTD) samarali ijtimoiy himoya tizimlari samarali amalga
oshirilganda qashshoqlik darajasining 50 foizga kamayishiga olib kelishi mumkinligini
ta'kidlaydi. Bundan tashqari, statistik prognozlar shuni ko'rsatadiki, agar hozirgi
tendentsiyalar davom etsa, covid-3 pandemiyasi kabi global hodisalar sabab bo'lgan
iqtisodiy uzilishlar tufayli global qashshoqlik darajasi 19% ga ko'tarilishi mumkin.
Shu nuqtai nazardan, qashshoqlikka qarshi kurashish va ijtimoiy farovonlikni
oshirishga qaratilgan Qonunchilik asoslariga rioya qilish juda muhimdir. Ushbu
maqola O'zbekistonda ijtimoiy himoya va qashshoqlikni kamaytirishni tartibga
soluvchi mavjud huquqiy tuzilmalarni tanqidiy tahlil qilish, ularning samaradorligi va
nazorat va ijro mexanizmlarini o'rganishga qaratilgan. Qonunchilikka rioya qilish va
qashshoqlikni kamaytirish maqsadlarini amalga oshirish o'rtasidagi bog'liqlikni
ta'kidlab,
ushbu
tahlil
amalga
oshirish
va
monitoring
jarayonlarini
takomillashtirishning potentsial strategiyalari to'g'risida tushuncha berishga intiladi.
Kuchaytirilgan nazorat mexanizmlarining zarurligini ortiqcha ta'kidlab bo'lmaydi,
chunki empirik dalillar shuni ko'rsatadiki, samarali monitoring ijtimoiy dasturlarning
muvaffaqiyat darajasi 30 foizga oshishi mumkin.
Ushbu mavzularni har tomonlama o'rganish orqali ushbu maqola qashshoqlikka
qarshi kurashish va ijtimoiy farovonlikni oshirishda ko'p qirrali yondashuvning
muhimligini ta'kidlab, muvaffaqiyatli natijalar nafaqat qonunlarning mavjudligiga,
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
188
ISSN:3030-3613
balki ularning qat'iy bajarilishiga va monitoring jarayonida fuqarolik jamiyatini faol
jalb qilishga bog'liqligini ta'kidlaydi.
Atrofdagi adabiyotlar to'plami qashshoqlikni kamaytirish va ijtimoiy himoya
turli xil nazariy va empirik istiqbollarni o'z ichiga olgan ko'p o'lchovli asosni ochib
beradi. Amartya Sen (1999) va marta Nussbaum (2011) kabi olimlar qashshoqlikni
baholashda nafaqat daromad, balki qobiliyat va inson rivojlanishini ham hisobga olish
zarurligini ta'kidladilar. Senning qobiliyat yondashuvi qashshoqlikni shunchaki kam
daromad emas, balki asosiy imkoniyatlardan mahrum qilish deb hisoblash kerak, bu
siyosatni ishlab chiqish va amalga oshirishga ta'sir qiladi. So'nggi tadqiqotlar
qashshoqlikni kamaytirishda ijtimoiy himoya tizimlarining samaradorligini ta'kidladi.
Misol uchun, xalqaro mehnat tashkiloti (XMT) xabar berishicha, universal ijtimoiy
himoya tomonidan global miqyosda qo'shimcha 2030 milliard odamni qashshoqlikdan
olib tashlashi mumkin, bu esa global qashshoqlik darajasini 14% ga kamaytiradi
(XMT, 2021). Xuddi shunday, Birlashgan Millatlar Tashkilotining bolalar jamg'armasi
(YUNISEF) tomonidan olib borilgan tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, naqd pul
o'tkazmalarining maqsadli dasturlari sog'liqni saqlash va ta'lim natijalarining sezilarli
yaxshilanishiga olib keladi va shu bilan qashshoqlikning yaxlit kamayishiga yordam
beradi. Bundan tashqari, ijtimoiy dasturlarning samaradorligini oshirishda boshqaruv
va hisobdorlik mexanizmlarining ahamiyati keng hujjatlashtirilgan. Jahon bankining
tadqiqotlari shuni ta'kidlaydiki, kuchli nazorat mexanizmlariga ega mamlakatlar
ijtimoiy dasturlarni amalga oshirishda 40% gacha yaxshi natijalarga erishmoqdalar
(Jahon banki, 2020). Bu shuni ko'rsatadiki, Qonunchilik asoslari va ularning ijro
etilishi o'rtasidagi o'zaro bog'liqlik qashshoqlikni kamaytirish tashabbuslarining
muvaffaqiyatida hal qiluvchi rol o'ynaydi.
“Kambag‘allikni qisqartirish va aholini ijtimoiy himoya qilish sohasidagi
qonunchilikka rioya etilishi va uning ijrosi ustidan nazoratni kuchaytirish chora-
tadbirlari to‘g‘risida”gi
prezident farmoni qabul qilindi
. Farmonga ko‘ra:
Kambag‘allikni qisqartirish va aholini ijtimoiy himoya qilish sohasidagi
qonunchilikka rioya etilishi va uning ijrosi ustidan nazoratga mas’ul bo‘lgan
bosh prokuror o‘rinbosari lavozimi kiritiladi;
Bosh prokuraturaning tashkiliy-shtat tuzilmasida 7 ta shtat birligidan iborat
Kambag‘allikni qisqartirish va aholini ijtimoiy himoya qilish sohasida
qonunchilik ustidan nazorat boshqarmasi tashkil etiladi;
Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar prokuraturalarida
jami 28 ta shtat birligidan iborat Kambag‘allikni qisqartirish va aholini ijtimoiy
himoya qilish sohasida qonunchilik ustidan nazorat bo‘linmalari tashkil etiladi.
Yangi kiritilayotgan bosh prokuror o‘rinbosari zimmasiga quyidagi vazifalar
yuklatiladi
:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
189
ISSN:3030-3613
har haftada kamida bitta tuman (shahar)ga borib, kambag‘al oilalarni reyestrga
kiritish va chiqarishning haqqoniyligini o‘rganish;
kambag‘al oilalarga berilayotgan mablag‘lar egasiga manzilli yetib borishini
nazorat qilish;
kambag‘allikni qisqartirish va aholini ijtimoiy himoya qilish sohasida
zimmasiga yuklatilgan vazifalarni lozim darajada bajarmagan mas’ullarga
nisbatan qonun ustuvorligi va jazo muqarrarligini ta’minlash;
ijtimoiy himoya va kambag‘allikni qisqartirish sohasida qabul qilinayotgan
qonunlar talablari, prezidentning farmon va qarorlarida belgilangan topshiriqlar
ijrosini nazorat qilish.
Avvalroq prezident bundan buyon hukumatdan tortib tuman tashkilotigacha
barcha bo‘g‘indagi rahbarlarning kundalik ishi oilalarni kambag‘allik sharoitidan olib
chiqish bo‘lishi kerakligini ko‘rsatib o‘tgandi. Mutasaddilar bu borada nazorat ham,
so‘rov ham qattiq bo‘lishi haqida ogohlantirildi. Bosh prokurorning sohaga oid qonun
hujjatlariga rioya etilishi ustidan nazorat uchun masʼul alohida o‘rinbosari tayinlandi.
Kambag'allikni qisqartirish va aholini ijtimoiy himoya qilish, har qanday
davlatning iqtisodiy va ijtimoiy rivojlanishida muhim o'rin tutadi. Dunyo bo'yicha
kambag'allik masalasi jiddiy muammo bo'lib qolmoqda, va bu masalani hal etish uchun
ko'plab mamlakatlar o'z qonuniy va ijtimoiy tizimlarini mustahkamlashga intilmoqda.
O'zbekistonda ham ijtimoiy himoya dasturlari va kambag'allikni qisqartirishga
qaratilgan chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Kambag'allik: Tahlil va Statistikalar
Kambag'allikning asosiy ko'rsatkichlaridan biri - aholining daromad darajasi.
2020-yilga kelib, O'zbekistonda aholining taxminan 11,5% kambag'al deb hisoblangan
(Statistika
Qo'mitasi).
Kambag'allikni
qisqartirishda
ijtimoiy
himoya
mexanizmlarining ahamiyati kattadir. Bunga ijtimoiy yordam dasturlari, nafaqa,
pensiya va boshqa ijtimoiy xizmatlar kiradi.
Ijtimoiy Himoya Tizimi
Ijtimoiy himoya tizimi kambag'allikni qisqartirishda muhim rol o'ynaydi.
O'zbekiston hukumati tomonidan amalga oshirilayotgan dasturlar:
1.
Ijtimoiy yordam
: Kambag'al oilalarga beriladigan to'g'ridan-to'g'ri nafaqa va
yordam.
2.
Ta'lim va sog'liqni saqlash
: Barcha qatlamdagi aholiga ta'lim va sog'liqni
saqlash xizmatlaridan foydalanish imkonini berish.
3.
Ish o'rinlari yaratish
: Kichik va o'rta biznesni rivojlantirish orqali yangi ish
o'rinlari yaratish.
Nazorat va Hisobot
Ijtimoiy himoya dasturlarining muvaffaqiyati, nazorat va monitoring tizimlariga
bog'liq. Samarali nazorat mexanizmlari orqali dasturlarning ijrosi va samaradorligini
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
190
ISSN:3030-3613
baholash mumkin. O'zbekistonda davlat organlari va jamoatchilik tashkilotlari
o'rtasidagi hamkorlikni kuchaytirish zarur.
Xulosa
Kambag'allikni qisqartirish va aholini ijtimoiy himoya qilish masalalari jiddiy
ahamiyatga ega. O'zbekistonda amalga oshirilayotgan ijtimoiy dasturlar va qonunlar,
aholi farovonligini oshirishga xizmat qilmoqda. Kelgusida ushbu sohalarda monitoring
va nazorat mexanizmlarini kuchaytirish, ijtimoiy himoya tizimining samaradorligini
oshirish uchun muhimdir. Kambag'allikni qisqartirish uchun ko'p tomonlama
yondashuv va ijtimoiy hamkorlikni mustahkamlash zarur.
Foydalanilgan manbalar
1.
O'zbekiston Respublikasi Statistika Qo'mitasi
. (2021).
O'zbekistonda
Kambag'allik Darajalari: Hisobot
. Tashkent: Statistika Qo'mitasi.
2.
BMT Taraqqiyot Dasturi (UNDP)
. (2020).
O'zbekistonda Kambag'allikni
Qisqartirish Strategiyalari
. Tashkent: UNDP.
3.
Jahon Banki
. (2021).
Ijtimoiy Himoya Tizimlari: O'zbekistondagi Tajribalar
.
Washington, D.C.: Jahon Banki.
4.
Xalqaro Mehnat Tashkiloti (ILO)
. (2020).
Ijtimoiy Himoya: Kambag'allikni
Qisqartirishda Muvaffaqiyat
. Geneva: ILO.
5.
O'zbekiston Respublikasi Ijtimoiy Rivojlanish Vazirligi
. (2022).
Ijtimoiy
Yordam Dasturlari: Amaliyot va Natijalar
. Tashkent: Vazirlik Nashri.
6.
UNICEF
. (2021).
Ijtimoiy Himoya va Bolalar: Kambag'allikni Qisqartirishdagi
Rol
. New York: UNICEF.
7.
O'zbekiston Respublikasi Prezidentining Qarori
. (2021).
Kambag'allikni
Qisqartirish va Ijtimoiy Himoya To'g'risida
.
8.
Tadqiqotlar va Tahlillar
. (2022).
Kambag'allikni Qisqartirish va Ijtimoiy Himoya
Sohasida O'zbekistonning Tajribasi
. Tashkent: O'zbekiston Fanlar Akademiyasi.
9.
ПФ-136-сон 11.09.2024. Камбағалликни қисқартириш ва аҳолини ижтимоий
ҳимоя қилиш соҳасидаги қонунчиликка риоя этилиши ва унинг ижроси
устидан
назоратни
кучайтириш
чора-тадбирлари
тўғрисида.https://lex.uz/docs/7100210
