T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
294
ISSN:3030-3613
MAKTABDAGI BAHOLASH TIZIMINING YUQORI SINF
O‘QUVCHILARIGA PSIXOLOGIK TA’SIRI
Andijon viloyati Andijon tumani
14-umumiy o`rta tq`lim maktabi
Amaliyotchi psixologi
Raxmonova Guluzro Qaxramonovna
Annotatsiya
Ushbu maqola maktabdagi baholash tizimining yuqori sinf o‘quvchilari
psixologik holatiga ta’sirini o‘rganishga qaratilgan. Bugungi kunda o‘quvchilarning
ruhiy holati, o‘ziga bo‘lgan ishonchi, motivatsiyasi va stress darajasi ko‘pincha
ularning baholanish tizimiga bog‘liq bo‘lib qolmoqda. Maktab baholari nafaqat bilim
darajasini ko‘rsatadi, balki ko‘p hollarda o‘quvchining o‘zini qanday his qilishiga, ota-
onalar va o‘qituvchilar bilan munosabatlariga ham bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Ushbu
tadqiqot Andijon viloyatining o‘rta maktablarida o‘tkazilgan amaliy kuzatuvlarga
asoslangan bo‘lib, baholash tizimining o‘quvchilarga ijobiy va salbiy ta’sirlarini
aniqlashga qaratilgan.
Kalit so‘zlar:
baholash tizimi, psixologik ta’sir, yuqori sinf, o‘quvchilar, stress,
motivatsiya, o‘ziga ishonch, raqobat, maktab muhiti.
PSYCHOLOGICAL IMPACT OF THE SCHOOL GRADING SYSTEM
ON HIGHER-GRADE STUDENTS
Annotation
This article aims to study the impact of the school grading system on the
psychological state of high-grade students. Today, students' mental state, self-
confidence, motivation, and stress levels often depend on their grading system. School
grades not only indicate the level of knowledge, but also in many cases directly affect
how a student feels about himself, his relationships with parents and teachers. This
study is based on practical observations conducted in secondary schools of the Andijan
region and aims to identify the positive and negative effects of the grading system on
students.
Keywords:
grading system, psychological impact, high school, students, stress,
motivation, self-confidence, competition, school environment.
ПСИХОЛОГИЧЕСКОЕ ВОЗДЕЙСТВИЕ ШКОЛЬНОЙ СИСТЕМЫ
ОЦЕНОК НА СТАРШИХ КЛАССОВ
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
295
ISSN:3030-3613
Аннотация
Целью данной статьи является изучение влияния школьной системы
оценок на психологическое состояние учащихся старших классов. Сегодня
психическое состояние учащихся, уверенность в себе, мотивация и уровень
стресса часто зависят от их системы оценок. Школьные оценки не только
указывают на уровень знаний, но и во многих случаях напрямую влияют на то,
как ученик относится к себе, на его отношения с родителями и учителями.
Данное исследование основано на практических наблюдениях, проведенных в
средних школах Андижанской области, и направлено на выявление
положительного и отрицательного влияния системы оценок на учащихся.
Ключевые слова:
система оценок, психологическое воздействие, старшая
школа, ученики, стресс, мотивация, уверенность в себе, конкуренция, школьная
среда.
Kirish
Bugungi kunda ta’lim jarayonida baholash tizimi muhim tarkibiy qism bo‘lib, u
o‘quvchilarning bilim va ko‘nikmalarini aniqlashda, ularni rag‘batlantirishda va
o‘zlashtirishni baholashda asosiy vosita hisoblanadi. Ammo so‘nggi yillarda olib
borilgan tadqiqotlar va kuzatuvlar shuni ko‘rsatmoqdaki, baholash tizimi
o‘quvchilarning faqatgina bilim darajasiga emas, balki ularning psixologik holatiga
ham sezilarli darajada ta’sir ko‘rsatmoqda. Xususan, yuqori sinf o‘quvchilari – ya’ni
9–11-sinf bosqichida tahsil olayotgan yoshlar – o‘z hayotlarida muhim qarorlar qabul
qilish arafasida turgan shaxslar bo‘lib, baholar ular uchun nafaqat o‘qishdagi
muvaffaqiyat mezoni, balki kelajakdagi tanlovlarining asosiy ko‘rsatkichiga aylanadi.
Andijon viloyatidagi umumiy o‘rta ta’lim maktablarida olib borilgan kuzatuvlar
shuni ko‘rsatdiki, ko‘plab yuqori sinf o‘quvchilari o‘z baholari tufayli psixologik
bosim ostida qolishadi. Ularda stress, xavotir, o‘ziga nisbatan ishonchsizlik kabi
holatlar kuzatiladi. Ayniqsa, baholashda adolatsizlik yoki subyektiv yondashuvlar
mavjud bo‘lsa, bu o‘quvchilarda norozilik va ichki ziddiyatni kuchaytiradi. Ta’lim
tizimida shaxsga yo‘naltirilgan yondashuvning asosiy tamoyillaridan biri –
o‘quvchining individual xususiyatlarini inobatga olishdir. Baholash bu jarayonda
nafaqat nazorat, balki rag‘batlantiruvchi vosita sifatida ishlatilishi lozim.
Andijon
viloyatidagi
maktablarda
baholash
tizimining
yuqori
sinf
o‘quvchilariga psixologik ta’siri amaliy jihatdan tahlil qilinadi. Bu mavzu maktab
psixologlari va pedagoglari oldida turgan muhim vazifalardan biri bo‘lib, o‘quvchining
sog‘lom ruhiy holatini saqlash uchun baholash mexanizmlarini takomillashtirish
zaruratini ochib beradi.
Adabiyotlar tahlili
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
296
ISSN:3030-3613
Psixologik ta’sir va baholash tizimi o‘rtasidagi bog‘liqlik haqida ko‘plab ilmiy
adabiyotlar mavjud. Xalqaro miqyosdagi tadqiqotlar (Black & Wiliam, 1998;
Brookhart, 2013) shuni ko‘rsatmoqdaki, doimiy nazorat va baholash o‘quvchilarda
tashqi rag‘batlar orqali emas, balki ichki motivatsiyani shakllantirish orqali
natijadorlikka olib keladi. Ularning fikricha, baholash tizimi o‘quvchining yutuqlarini
aniqlashda emas, balki uning o‘sishini rag‘batlantirishda xizmat qilishi kerak.
O‘zbekistonlik olimlardan Karimova M., Shokirova D. va Yusupova N.
tomonidan olib borilgan tadqiqotlar esa baholash tizimi bilan o‘quvchilar ruhiy holati
o‘rtasidagi bog‘liqlikni mahalliy sharoitda chuqur o‘rgangan. Ularning izlanishlarida
baho – o‘quvchi o‘zini qanday baholashiga, sinfdagi mavqeiga va o‘qituvchiga
nisbatan munosabatiga ta’sir ko‘rsatuvchi omil sifatida baholangan.
Psixolog A. Bandura tomonidan ilgari surilgan o‘z-o‘zini baholash va o‘z-o‘zini
boshqarish nazariyasi baholash tizimining o‘quvchining shaxsiy rivojiga ta’sirini
tushunishda muhim asos bo‘lib xizmat qiladi. Baho o‘quvchining o‘ziga nisbatan
fikrlarini shakllantiradi, bu esa ularning keyingi faoliyatlariga ham bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Shuningdek, UNESCO va UNICEF kabi xalqaro tashkilotlarning so‘nggi
yillardagi hisobotlarida o‘quvchilarning ruhiy salomatligini baholash tizimi orqali
qo‘llab-quvvatlash bo‘yicha muhim tavsiyalar berilgan. Ularning tavsiyalarida shaxsga
yo‘naltirilgan yondashuvlar, formatif baholash, o‘quvchining o‘zini baholash va
mulohazaga asoslangan fikr bildirish metodlari afzal ko‘riladi. Mahalliy manbalarda
esa Andijon viloyatidagi maktab psixologlari tomonidan olib borilgan kuzatuvlar va
maqolalar ham mavjud bo‘lib, ularda yuqori sinf o‘quvchilari o‘rtasida baho tufayli
yuzaga kelayotgan ruhiy holatlar, stress darajalari va psixologik yordam ko‘rsatish
yo‘llari bayon qilingan.
Tadqiqotlar qismi
Andijon viloyatidagi 4 ta umumiy o‘rta ta’lim maktabining 10–11-sinf
o‘quvchilari o‘rtasida olib borilgan empirik tadqiqotlarda 120 nafar o‘quvchi ishtirok
etdi. Tadqiqotlar so‘rovnoma, suhbat va psixologik testlar asosida olib borildi.
So‘rovnoma orqali o‘quvchilarning baholash tizimiga munosabati, baho natijalaridagi
holatlar (quvonch, tushkunlik, xavotir, raqobat) haqida ma’lumotlar olindi.
Natijalarga ko‘ra, o‘quvchilarning 65 foizi baholashdan so‘ng o‘zlarida
psixologik bosimni sezganini bildirdi. 40 foiz o‘quvchi esa "baholar men uchun stress
manbai" degan fikrni bildirdi. Bunday holat ayniqsa ota-onalar va o‘qituvchilarning
yuqori talablar qo‘yishi bilan bog‘liq. 70 foiz o‘quvchi esa baholarda adolatsizlik
borligini his qilganini aytdi. Ba’zilar baho olish uchun "ko‘rsatma" emas, balki
"jazolovchi" vosita sifatida bahoni qabul qilishadi.
Tahlil natijalariga ko‘ra, baholashning subyektivligi, sinfda o‘zaro raqobatning
kuchayishi, baholarga asoslangan mukofot yoki tanbehlar o‘quvchida stress, xavotir va
psixologik ishonchsizlikni keltirib chiqarayotganini ko‘rsatdi. Psixologik testlar
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
297
ISSN:3030-3613
asosida 11-sinf o‘quvchilari orasida o‘ziga bo‘lgan ishonch pastligi (38%) hamda test
oldidan xavotir darajasi yuqoriligi (45%) kuzatildi. Tadqiqot natijalari baholash
tizimini shaxsga yo‘naltirilgan va motivatsiyalovchi mexanizm sifatida yangilash
zarurligini ko‘rsatdi.
Xulosa
Maktabdagi baholash tizimi o‘quvchilarning psixologik holatiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. Yuqori sinf bosqichida bu ta’sir yanada kuchayadi, chunki bu davr
o‘quvchilar hayotida muhim tanlovlar va bosqichlar oldidan turgan payt hisoblanadi.
Baholarning faqat nazorat vositasi sifatida emas, balki motivatsiya va rivojlanish omili
sifatida qo‘llanilishi lozim.
Andijon viloyatida o‘tkazilgan tadqiqotlar baholash tizimining psixologik
jihatlari jiddiy e’tiborga olinishi lozimligini ko‘rsatdi. O‘quvchilar o‘zlariga nisbatan
baholarning adolatsizligi yoki haddan tashqari bosim sifatida qabul qilinishi natijasida
ruhiy tushkunlik, xavotir, o‘ziga ishonchsizlik kabi holatlarga duch kelmoqda. Bunday
holatlar nafaqat o‘quvchining o‘qishdagi samaradorligiga, balki umuman shaxsiy
rivojiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin. Shu sababli, baholash tizimida shaxsga
yo‘naltirilgan, tarbiyaviy va motivatsiyaviy elementlarni joriy etish muhim ahamiyatga
ega. O‘quvchini faqat bahoga emas, balki o‘z taraqqiyoti va muvaffaqiyatiga
yo‘naltiradigan tizim zarur. Baholarni shunchaki natija emas, balki rivojlanish uchun
turtki sifatida talqin qilish, o‘quvchiga individual yondashish va formatif baholash
mexanizmlarini keng qo‘llash lozim. Maktab psixologlari, pedagoglar va ota-onalar
birgalikda harakat qilgan taqdirdagina, baholash tizimi sog‘lom psixologik muhitni
ta’minlovchi omilga aylanishi mumkin. Bu esa nafaqat bilim, balki sog‘lom shaxs
tarbiyasining muhim kafolatidir.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Karimova M. Psixologiya: O‘quv qo‘llanma. – Toshkent: Universitet, 2020. –
350 b.
2.
Shokirova D. Baholashning psixologik omillari. – Toshkent: Fan, 2019. – 224
b.
3.
Yusupova N. O‘quvchilarda o‘z-o‘zini baholash va motivatsiya. – Toshkent: Ilm
Ziyo, 2021. – 198 b.
4.
Bandura A. Social Foundations of Thought and Action: A Social Cognitive
Theory. – Englewood Cliffs, NJ: Prentice Hall, 1986. – 617 p.
5.
Black P., Wiliam D. Assessment and classroom learning // Assessment in
Education. – 1998. – Vol. 5, №1. – P. 7–74.
6.
Brookhart S.M. How to Create and Use Rubrics for Formative Assessment and
Grading. – Alexandria, VA: ASCD, 2013. – 160 p.
7.
UNESCO. Student Learning Assessment and the Curriculum: Issues and
Implications. – Paris: UNESCO, 2021. – 98 p.
