T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
291
ISSN:3030-3613
O’SIMLIK URUG’LARIDA SUVNING BO’KISH TEZLIGI
LOVIYA
(
PHASEOLUS
) ,
SHOLI(
ORYZASATIVA
)
,
QOVOQ(
CUCURBITA
)
Teshaboyev Tolib Nizomiddin o’g’li
Olamgirova Gulshan Saidali qizi
Mo’minqulov Rahmatillo O’tkir o’g’li
Navoiy Innovatsiylalar Universiteti
Aniq, texnika va tabiiy fanlar kafedrasi
Biologiya yo’nalishi 2-kurs talabasi
ANNOTATSIYA
: Ushbu maqolada moyli , dukkakli , donli o’simliklar
urug’ining suvning bo’kishi o’rganildi. Navoiy Innovatsiyalar Universiteti laboratoriya
xonasida olib borgan ish tajriba davomida
Loviya (
Phaseolus
) ,Sholi (
Oryzasativa
) ,
Qovoq
(
Cucurbita
) urug’larining suvning bo’kish ko’rsatgichi baholandi
Kalit so’zlar :
Bir urug’pallali , ikki urug’pallali , elektron tarozi , distillangan
suv
Kirish:
Hozirgi kunda donli dukkakli va moyli o’simliklarga bo’lgan talab
sezilarli o’zgarib bormoqda. Bu esa bunday ozuqabob bo’lgan o’simlik zahirasini
kamayishiga hamda tabiiy holda o’sadigan turlarini keskin kamayib ketishiga sabab
bo’lmoqda. Yuqorida qayd etilgan o’simliklar kamida 10-12 ming yil oldin ya’ni neolit
davridan boshlab istemol qilib kelingan. Loviya(
Phaseolus
) – dukkaklilar oilasiga
mansub o‘simlik bo‘lib, inson uchun muhim oziq-ovqat mahsulotlaridan biri
hisoblanadi. U turli iqlim sharoitlarida o‘stirilishi mumkin va tarkibida oqsil,
vitaminlar hamda minerallar ko‘pligi tufayli juda foydalidir. U bir yillik yoki ko‘p
yillik o‘simlik bo‘lishi mumkin. Uning poyasi o‘raluvchi yoki tik bo‘lib o‘sadi.
Barglari murakkab, uch bargchadan iborat. Gullari oq, pushti, binafsha yoki sariq
rangda bo‘lib, changlanishdan so‘ng dukkak mevalar hosil qiladi. Mevalari turli
uzunlikdagi va shakldagi dukkaklardan iborat bo‘lib, ichida urug‘lari joylashgan. U
asosan iliq va nam iqlimni yaxshi ko‘radi. O‘sish uchun optimal harorat 20-25°C
atrofida bo‘lib, sovuqqa sezgir hisoblanadi[1] . Sholi (
Oryza sativa
) - dunyodagi eng
muhim don ekinlaridan biri bo‘lib, asosiy oziq-ovqat mahsulotlaridan sanaladi.
Ayniqsa, Osiyo, Afrika va Janubiy Amerika mintaqalarida sholi asosiy oziq-ovqat
mahsuloti sifatida yetishtiriladi. U inson organizmi uchun muhim bo‘lgan ozuqa
moddalariga boy bo‘lib, oziq-ovqat sanoati, farmatsevtika va chorvachilikda keng
qo‘llaniladi[2]. Sholi boshoqdoshlar oilasiga mansub bir yillik o‘simlik hisoblanadi.
Poyasi – bo‘g‘imli, ichi bo‘sh, 50 sm dan 150 sm gacha balandlikka ega bo‘lishi
mumkin. Barglari – uzun, ingichka va yashil rangda bo‘lib, o‘simlikning fotosintez
jarayonida muhim rol o‘ynaydi. Gullari – mayda, boshoqlarda joylashgan bo‘lib, o‘z-
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
292
ISSN:3030-3613
o‘zidan changlanish orqali ko‘payadi. Mevasi – don hisoblanadi, u turli rang va
o‘lchamlarda bo‘lishi mumkin (oq, jigarrang, qora yoki qizil). U asosan issiq va nam
iqlimni talab qiluvchi o‘simlikdir. O‘sish uchun optimal harorat 25–35°C, namlik esa
yuqori bo‘lishi lozim. Tuproq
turi: Loy va unumdor tuproqlarda yaxshi o‘sadi. Ekish
usuli: Sholining ikki xil ekish usuli mavjud – ko‘chat orqali ekish va bevosita dala
maydoniga sepish. Sug
‘
orish: Sholi suvni juda yaxshi ko‘radi, shuning uchun doimiy
sug‘orish yoki suv bosib turadigan maydonlarda ekish talab etiladi. Uni yetishtirish
uchun bir qancha o’g’itlardan foydalaniladi
:
azot, fosfor va kaliyni o‘z ichiga olgan
mineral o‘g‘itlar beriladi. Hosil
yig
‘
imi: Odatda 3–6 oy ichida don yetiladi va hosil
terim mashinalar yordamida yoki qo‘lda yig‘ib olinadi[3]. Qovoq (Cucurbita) —
qovoqdoshlar (Cucurbitaceae) oilasiga mansub bir yillik yoki ko‘p yillik o‘simlik turi
bo‘lib, oziq-ovqat sanoati va qishloq xo‘jaligida katta ahamiyatga ega. U yirik bargli,
uzunlashgan poya va yerda tarqalib o‘suvchi lianasimonga o‘xshash tuzilishga ega.
Barglari keng, ba’zan to‘rt yoki besh bo‘lakli bo‘ladi. Gullari yirik, sarg‘ish to‘q sariq
rangda bo‘lib, bir uyli o‘simliklar qatoriga kiradi, ya’ni erkak va urg‘ochi gullari bir
o‘simlikda joylashgan. Urug‘lari yassi, oqish yoki jigarrang tusda bo‘lib, tarkibida yog‘
va ozuqaviy moddalar bor. Uning optimal o‘sish harorati +20…+30°C oralig‘ida
bo’ladi. Uning mevalari, urug‘lari va hatto po‘stlog‘i ham inson salomatligi uchun
foydali hisoblanadi. Unda A, B, C vitaminlari, minerallar (kaliy, magniy, temir) hamda
antioksidant moddalar mavjud.
Tajriba natijalari :
uch xil o’simlik turiga mansub bo’lgan urug’larni dastlabki
massasi 10 grammdan olindi.Urug’larning bo’kish tezligi har 2 soatda elektron tarozi
yordamida aniqlandi. Dastlab soat 9:00 da o’lchash amalga oshirildi. Bunda loviya
urug’i o’ziga 0,15 gramm ishqorli suvni o’ziga shimdi , Sholi urug’i esa 1,22 gramm
ishqorli suvni o’ziga shimdi , Qovoq urug’i esa 0,40 ishqorli suvni o’ziga shimdi .
Keyingi o’lchash 11:00 da amalga oshirildi. Bunda loviya 1,18 gramm ishqorli suvni
o’ziga shimdi , sholi urug’i esa 2,24 gramm ishqorli suvni o’ziga shimdi , qovoq urug’i
esa 2,08 gramm ishqorli suvni o’ziga shimdi. Keyingi o’lchash 13:00 da amalga
oshirildi. Bunda loviya urug’i 2,40 gramm ishqorli suvni o’ziga shimdi , sholi urug’i
esa 3,05 gramm ishqorli suvni o’ziga shimdi , qovoq urug’i esa 2,28 gramm ishqorli
suvni o’ziga shimdi. Oxirgi o’lchash soat 15:00 da olib borildi. Bunda loviya urug’i
esa 4,01 gramm ishqorli suvni o’ziga shimdi , sholi urug’i esa 5,02 gramm ishqorli
suvni o’ziga shimdi , qovoq urug’i esa 4,15 gramm ishqorli suvni o’ziga shimdi.
XULOSA:
O’simliklar urug’ining shimish kuchi asosan uning hayotiy shakli ,
tinim davri eng asosiysi esa urug’ tarkibida zaxira oziq modda bo’lishi shart. Tajribam
davomida hayotiy shakli 1 yillik bo’lgan o’simliklarni tanlab oldim va tajriba
davomida hujayra po’sti yupqa bo’lgan urug’lar eng yuqori natijani berdi. Tajribam
davomida yong’oq ham bor edi. Uning hujayra po’sti qalinligi uchun suvni shimish
ko’rsatkichi juda past bo’ldi va natija ololmadim.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
293
ISSN:3030-3613
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1.
"O‘simlikshunoslik asoslari" – Oliy ta’lim darsliklari , "Dukkakli ekinlar
agrotexnikasi" – Qishloq xo‘jaligi akademiyasi nashrlari
2.
Абдуллаев, А. (2015).
Ўсимликшунослик асослари
. Тошкент: Фан
нашриёти. Қурбонов, Ш. (2020).
Шоличилик: етиштириш ва унумдорликни
ошириш йўллари
. Тошкент: Меҳнат нашриёти.
3.
Ўзбекистон Республикаси Қишлоқ хўжалиги вазирлиги (2023).
Шолини
етиштириш бўйича тавсиялар
. Тошкент.
4.
Karimov S., Norboyeva M. "O‘simlikshunoslik asoslari" – Toshkent,
2020.Xolmatov O. "Qishloq xo‘jalik ekinlari agrotexnikasi" – Samarqand, 2018.
Smith J., Brown K. "Pumpkin Cultivation and Nutritional Benefits" – New York,
2021. O‘zbekiston Respublikasi Qishloq Xo‘jaligi Vazirligi materiallari, 2023.
