T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
323
ISSN:3030-3613
LINGUOPRAGMATIC CHARACTERISTICS OF ONOMATOPOEIC
UNITS IN ENGLISH AND UZBEK LANGUAGES
Nosirova Naima Abduraxmonovna
Toshkеnt Ijtimoiy
Innovatsiyalar Univеrsitеti
Elektron pochta:
Telefon: [+99890 905 48 02]
Abstract
This article provides a comparative analysis of the linguopragmatic properties of
onomatopoeia in English and Uzbek. The study examines the phonetic, morphological,
and semantic aspects of imitative words in the two languages, as well as their use in
sociocultural contexts. The results of the study, conducted using corpus linguistics and
sociolinguistic methods, showed that onomatopoeia in English are more common in
short and isolated forms ("pop", "bang"), while those in Uzbek are more common in
repetitive and rhythmic forms ("gʻir-gʻir", "shov-shov"). In addition, it was found that
onomatopoeia in English is used mainly in the media and advertising, and in Uzbek in
folklore and everyday speech. The results of the study are of practical importance in
improving language teaching methods, translation theory, and intercultural
communication. The article analyzes the role of onomatopoeia in language culture and
the mechanisms for expressing national worldviews through them. It is recommended
to conduct research in this area from the perspective of cognitive linguistics in the
future.
Keywords:
onomatopoeia, linguopragmatics, imitative words, English
language, Uzbek language, comparative linguistics.
ONOMATOPEIK BIRLIKLARNING INGLIZ VA OʻZBEK TILLARIDAGI
LINGVOPRAGMATIK XUSUSIYATLARI
Annotatsiya
Ushbu maqolada ingliz va oʻzbek tillaridagi onomatopeik birliklarning
lingvopragmatik xususiyatlari qiyosiy tahlil qilinadi. Tadqiqotda ikki tilning taqlidiy
soʻzlarining fonetik, morfologik va semantik jihatlari, shuningdek ularning ijtimoiy-
madaniy kontekstdagi qoʻllanilishi oʻrganilgan. Korpus lingvistikasi va
sotsiolingvistik usullar yordamida olib borilgan tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki,
ingliz tilidagi onomatopeyalar koʻproq qisqa va izolyatsiyalangan shaklda ("pop",
"bang"), oʻzbek tilidagilar esa takroriy va ritmik shaklda ("gʻir-gʻir", "shov-shov")
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
324
ISSN:3030-3613
uchraydi. Bundan tashqari, ingliz tilida onomatopeyalar asosan media va reklamada,
oʻzbek tilida esa folklor va kundalik nutqda koʻproq qoʻllanilishi aniqlandi. Tadqiqot
natijalari til oʻqitish metodikasi, tarjima nazariyasi va madaniyatlararo
kommunikatsiyani
takomillashtirishda
amaliy
ahamiyatga
ega.
Maqolada
onomatopeyalarning til madaniyatidagi oʻrni va ular orqali milliy dunyoqarashni
ifodalash mexanizmlari tahlil qilingan. Kelajakda ushbu sohada kognitiv lingvistika
nuqtai nazaridan tadqiqotlar oʻtkazish tavsiya etiladi.
Kalit soʻzlar:
onomatopeya, lingvopragmatika, taqlidiy soʻzlar, ingliz tili,
oʻzbek tili, qiyosiy tilshunoslik.
ЛИНГВОПРАГМАТИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА
ЗВУКОПОДРАЖАТЕЛЬНЫХ ЕДИНИЦ В АНГЛИЙСКОМ И
УЗБЕКСКОМ ЯЗЫКАХ
Аннотация
В статье представлен сравнительный анализ лингвопрагматических
свойств звукоподражаний в английском и узбекском языках. В исследовании
рассматриваются фонетические, морфологические и семантические аспекты
подражательных слов в двух языках, а также их использование в
социокультурных контекстах. Результаты исследования, проведенного с
использованием методов корпусной лингвистики и социолингвистики, показали,
что звукоподражания в английском языке чаще встречаются в кратких и
изолированных формах («pop», «bang»), тогда как в узбекском языке чаще
встречаются в повторяющихся и ритмических формах («gʻir-gʻir», «shov-shov»).
Кроме того, было установлено, что звукоподражания в английском языке
используются в основном в СМИ и рекламе, а в узбекском языке — в фольклоре
и повседневной речи. Результаты исследования имеют практическое значение
для совершенствования методики преподавания языков, теории перевода и
межкультурной коммуникации. В статье анализируется роль звукоподражаний в
языковой культуре и механизмы выражения через них национальных картин
мира. Рекомендуется в дальнейшем проводить исследования в этой области с
позиции когнитивной лингвистики.
Ключевые слова:
ономатопея, лингвопрагматика, подражательные
слова, английский язык, узбекский язык, сравнительное языкознание.
Kirish
Onomatopeik birliklar - tabiiy tovushlarni taqlid qiluvchi soʻzlar - har qanday
tilning leksik tizimida alohida oʻrin tutuvchi muhim lingvistik hodisadir. Bugungi
kunda tilshunoslikda onomatopeyalarni oʻrganish nafaqat leksikologiya, balki
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
325
ISSN:3030-3613
pragmalingvistika, etnolingvistika va madaniy lingvistika kabi sohalarning kesishish
nuqtasida joylashgan dolzarb mavzudir. Mazkur tadqiqotda ingliz va oʻzbek tillaridagi
onomatopeik birliklarning lingvopragmatik xususiyatlarini qiyosiy oʻrganish orqali
ikkala til madaniyatidagi umumiy va farqli jihatlar aniqlanishi maqsad qilingan.
Onomatopeyalarni oʻrganishning dolzarbligi quyidagi jihatlarda namoyon
boʻladi: birinchidan, ular tilning madaniy kodini aks ettiruvchi lingvokulturologik
markerlar hisoblanadi; ikkinchidan, turli tillarda onomatopeyalarning qoʻllanishida
kuzatiladigan farqlar lingvistik universal va idiosinkratik xususiyatlarni tushunish
imkonini beradi; uchinchidan, zamonaviy kommunikatsiya sharoitida (ayniqsa,
ijtimoiy tarmoqlar va reklama sohasida) onomatopeyalarning roli tobora ortib
bormoqda.
Tadqiqotning nazariy ahamiyati shundaki, u ikki turli tillar (german va turkiy
tillar guruhlariga mansub tillar) vakillarining tovushlarni lingvistik ifodalashdagi
umumiy va oʻziga xos jihatlarini ochib beradi. Amaliy ahamiyati esa, oʻzbek tilini chet
tillari sifatida oʻrgatish jarayonida onomatopeyalarni toʻgʻri tushuntirish va oʻqitish
metodikasini ishlab chiqishga xizmat qilishi mumkin.
Tadqiqotda quyidagi asosiy vazifalar hal etiladi:
1.
ingliz va oʻzbek tillaridagi onomatopeyalarning fonetik tuzilishini qiyosiy tahlil
qilish;
2.
ularning semantik va grammatik xususiyatlarini aniqlash;
3.
turli kommunikativ kontekstlarda (folklor, badiiy adabiyot, kundalik nutq,
reklama) qoʻllanishining lingvopragmatik jihatlarini oʻrganish.
Tadqiqot materiali sifatida ingliz va oʻzbek tillarining milliy korpuslari,
lugʻatlar, badiiy asarlar va ommaviy kommunikatsiya vositalaridagi misollar tahlil
qilingan. Metodologik jihatdan qiyosiy-tipologik, korpus va sotsiolingvistik usullar
qoʻllanilgan.
Adabiyotlar tahlili
Onomatopeyalar haqidagi ilmiy tadqiqotlar soʻnggi oʻn yilliklarda sezilarli
darajada koʻpaygan boʻlsa-da, ular asosan alohida tillar doirasida oʻrganilgan. Kristall
(2003) ingliz tilidagi onomatopeyalarni semiotik jihatdan tahlil qilib, ularning til
belgisi sifatidagi oʻziga xosligini taʼkidlagan. Oʻzbek tilshunosligida esa Oʻzbek
tilining izohli lugʻati (2019) taqlidiy soʻzlarning morfologik tuzilishi va ularning
grammatik xususiyatlariga alohida eʼtibor bergan. Xalqaro miqyosda Anderson (2018)
turli madaniyatlarda onomatopeyalarning qoʻllanishini psixolingvistik nuqtai nazardan
oʻrgangan. Oʻzbekistonlik olim Qodirov (2020) esa oʻzbek tilidagi
onomatopeyalarning etnolingvistik jihatlarini yoritgan. Biroq, mavjud adabiyotlarda
ingliz va oʻzbek tillaridagi onomatopeyalarning lingvopragmatik xususiyatlarini
qiyosiy oʻrganishga bagʻishlangan izchil tadqiqotlar deyarli yoʻq.
Ayniqsa, ikkala tildagi onomatopeyalarning:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
326
ISSN:3030-3613
a)
Kommunikativ kontekstlarda qoʻllanish farqlari
b)
Madaniy konnotatsiyalarning lingvistik ifodasi
c)
Zamonaviy media vositalaridagi roli
kabi jihatlar yetarlicha oʻrganilmagan. Mazkur tadqiqot shu boʻshliqni toʻldirishga
qaratilgan boʻlib, u nafaqat tilshunoslikka, balki madaniyatshunoslik va
kommunikatsiya fanlariga ham hissa qoʻshadi.
Metodologiya
Tadqiqot metodologiyasi quyidagi ilmiy usullar asosida ishlab chiqilgan boʻlib,
ular tadqiqotning ishonchliligini va natijalarining obyektivligini taʼminlashga
qaratilgan:
1.
Qiyosiy
tahlil
usuli
Bu usul orqali ingliz va oʻzbek tillaridagi onomatopeik birliklarning tuzilish
jihatidagi va funksional xususiyatlari tizimli ravishda taqqoslandi. Tahlilning
asosiy jihatlari:
a)
Fonetik tuzilishdagi farqlar (tovush takrorlanishi, ritmik naqshlar)
b)
Morfologik transformatsiyalar (soʻz yasalishi, grammatik shakllar)
c)
Semantik maydonlarning oʻzaro moslashuvi
d)
Pragmatik kontekstdagi qoʻllanish imkoniyatlari
2.
Korpus
lingvistikasi
usullari
Tadqiqotda quyidagi elektron korpuslar tahlil qilindi:
a)
Oʻzbek milliy korpusi
(UzNC) - 50 million soʻzdan iborat maʼlumotlar bazasi
b)
Amerika ingliz tili korpusi
(COCA) - 1 million soʻzdan iborat namunalar
c)
Google Books Ngram Viewer
- tarixiy tendentsiyalarni kuzatish
Korpus tahlili quyidagi parametrlar boʻyicha olib borildi:
a)
Onomatopeyalarning chastota taqsimoti
b)
Kolokatsiyalar va soʻz birikmalari
c)
Chronologik oʻzgarishlar (1990-2023)
3.
Sotsiolingvistik
soʻrovnoma
Tadqiqotning empirik qismida quyidagi usullar qoʻllanildi:
a)
Demografik maʼlumotlar:
50 nafar ingliz va 50 nafar oʻzbek tilida
soʻzlashuvchi respondentlar (20-45 yosh oraligʻidagi)
b)
Soʻrov usuli:
uch qismdan iborat anketa:
1.
Onomatopeyalarni tanib olish testi
2.
Kontekstli qoʻllash vazifalari
3.
Assotsiativ tajribalar
c)
Statistik tahlil:
SPSS 26 dasturida chi-kvadrat va t-test usullari
Metodologik innovatsiyalar:
1.
Lingvomadaniy komponentni sonli tahlil bilan uygʻunlashtirish
2.
Korpus maʼlumotlarini ijtimoiy soʻrov natijalari bilan solishtirish
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
327
ISSN:3030-3613
3.
Onomatopeyalarning vizual ifodalanishini tahlil qilish (memlar, komikslar)
Tadqiqotning metodik jihatdan ishonchliligi quyidagi omillar bilan taʼminlandi:
a)
Tanlangan korpuslarning vakillik darajasi
b)
Respondentlarning tasodifiy tanlash usuli bilan belgilanishi
c)
Statistik maʼlumotlarning p<0.05 ahamiyat darajasida tekshirilishi
d)
Har bir metodning ustuvorliklarini hisobga olgan holda ularni integratsiyalash
Ushbu metodologik yondashuv onomatopeyalarni nafaqat lingvistik jihatdan, balki
ularning madaniy va kommunikativ ahamiyatini ham chuqur oʻrganish imkoniyatini
yaratdi.
Natijalar va tahlil
1. Fonetik farqlar:
Inglizcha onomatopeyalar koʻp hollarda qisqa va takrorlanuvchi ("buzz",
"meow"), oʻzbekchalari esa uzunroq va ritmik ("gir-gir", "shov-shov").
2. Pragmatik funksiyalar:
Kontekst
Ingliz tili
Oʻzbek tili
Hayvonot tovushlari "Wow-wow" (it) "Gav-gav" (it)
Emotsional ifoda
"Ufh!" (nafrat)
"Uh!" (achchiqlik)
3. Madaniyatlararo farqlanish:
Ingliz tilida onomatopeyalar koʻproq media va reklamada ("Snap, Crackle, Pop!" -
Kellogg's), oʻzbek tilida esa folklor va kundalik nutqda ("Gʻoq-gʻoq deb qoqdi eshik")
ishlatiladi.
Xulosa va takliflar
Ushbu tadqiqot natijalari shuni koʻrsatdiki, ingliz va oʻzbek tillaridagi onomatopeik
birliklar nafaqat fonetik va morfologik jihatdan, balki pragmatik funksiyalar jihatidan
ham sezilarli farqlarga ega. Tadqiqot davomida aniqlangan asosiy natijalarni
quyidagicha umumlashtirish mumkin:
Birinchidan, ingliz tilidagi onomatopeyalar koʻproq qisqa va izolyatsiyalangan
shakllarda (masalan, "pop", "bang") uchraydi, oʻzbek tilida esa ular koʻpincha takroriy
shaklda ("gʻir-gʻir", "shov-shov") va ritmik naqshga ega. Bu farq ikkala tilning
fonologik tizimidagi asosiy farqlardan kelib chiqadi.
Ikkinchidan, semantik jihatdan oʻzbek tilidagi onomatopeyalar koʻproq
nuanslarga ega boʻlib, ular harakatning intensivligi, davomiyligi va tabiatini aniqroq
ifodalaydi. Misol uchun, suv toʻkilishi uchun "shalap-shulup", "shilp-shilp" kabi turli
variantlar mavjud.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
328
ISSN:3030-3613
Uchinchidan, pragmatik jihatdan ingliz tilidagi onomatopeyalar koʻproq media
va reklama sohasida ("Snap, Crackle, Pop!" - Kellogg's), oʻzbek tilida esa ular folklor
(masal, ertaklar) va kundalik nutqda koʻproq qoʻllaniladi.
Tadqiqotning amaliy ahamiyati shundaki, uning natijalari:
1.
Chet tillarini oʻqitish metodikasini takomillashtirishda
2.
Tarjima nazariyasi va amaliyotida
3.
Madaniyatlararo kommunikatsiyani yaxshilashda
4.
Til oʻrganish dasturlarini ishlab chiqishda qoʻllanilishi mumkin.
Kelajakdagi tadqiqotlar uchun quyidagi yoʻnalishlar tavsiya etiladi:
Onomatopeyalarning bolalar nutqidagi rivojlanishini oʻrganish
Turli lahjalardagi onomatopeyalarni qiyosiy tahlil qilish
Onomatopeyalarning kognitiv lingvistika nuqtai nazaridan oʻrganilishi
Xulosa qilib aytganda, onomatopeyalar tilning muhim lingvokulturologik markeri
boʻlib, ular orqali tilning madaniy kodini, milliy dunyoqarashni va nutq
madaniyatining nozik jihatlarini tushunish mumkin. Ushbu tadqiqot bu borada muhim
ilmiy asos yaratdi va kelajakdagi tadqiqotlar uchun yangi yoʻnalishlarni belgilab berdi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Crystal, D.
(2003).
A Dictionary of Linguistics and Phonetics.
5th ed.
Blackwell Publishing.
2.
Oʻzbek tilining izohli lugʻati.
(2019). 4-jild. Toshkent: "Fan" nashriyoti.
3.
Zwicky,
A.
(2005).
"Onomatopoeia
and
Iconicity
in
Language
Development".
Journal of Pragmatics
, 37(8), 1205-1228.
4.
Qodirov, G.
(2020).
Oʻzbek tilidagi taqlidiy soʻzlar: Lingvomadaniy
tadqiqot.
Toshkent: OʻzMU nashriyoti.
5.
Anderson, L.
(2018).
Cross-Cultural Analysis of Sound Symbolism.
Cambridge
University Press.
6.
Baugh, A.C. & Cable, T.
(2012).
A History of the English Language.
6th ed.
Routledge.
7.
Rahmonov, U.
(2021). "Oʻzbek va ingliz tillaridagi onomatopeyalarning
qiyosiy tahlili".
Til va adabiyot
, 3(4), 45-62.
8.
Bolinger, D.
(1986).
Intonation and Its Parts: Melody in Spoken
English.
Stanford University Press.
9.
Hasanova, D.
(2019).
Lingvokulturologiya asoslari.
Toshkent: "Oʻqituvchi"
nashriyoti.
10.
Yule, G.
(2020).
The Study of Language.
7th ed. Cambridge University Press.
11.
Mirzayev,
T.
(2017).
Oʻzbek
folklorida
onomatopeyalar.
Samarqand:
"Samarqand" nashriyoti.
12.
Fromkin, V. et al.
(2018).
An Introduction to Language.
10th ed. Cengage
Learning.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_2-to’plam_Iyun-2025
329
ISSN:3030-3613
13.
Oʻrinboyev,
S.
(2022).
"Onomatopeyalarning
lingvopragmatik
xususiyatlari".
Filologiya fanlari doktori dissertatsiyasi.
Toshkent.
14.
Cruse, D.A.
(2011).
Meaning in Language: An Introduction to Semantics and
Pragmatics.
Oxford University Press.
15.
Nazarov,
B.
(2021).
Tilshunoslikning
dolzarb
masalalari.
Toshkent:
"Universitet" nashriyoti.
16.
Trask, R.L.
(2007).
Language and Linguistics: The Key Concepts.
2nd ed.
Routledge.
17.
Xolmirzayev, A.
(2020). "Oʻzbek tilining leksik-semantik tizimi".
Til va
adabiyot
, 2(3), 12-29.
18.
Saussure, F.
(2011).
General Linguistics.
Columbia University Press.
19.
Matthews, P.H.
(2014).
The Concise Oxford Dictionary of Linguistics.
3rd ed.
Oxford University Press.
20.
Abdullayeva, M.
(2023).
Cognitive Aspects of Onomatopoeia.
Tashkent State
University Press.
21.
Halliday, M.A.K.
(2014).
An Introduction to Functional Grammar.
4th ed.
Routledge.
22.
Karimov, N.
(2019).
Comparative Linguistics: Theory and Practice.
Tashkent:
"Akademnashr".
23.
Lyons, J.
(1995).
Linguistic Semantics: An Introduction.
Cambridge University
Press.
24.
Umarova,
Z.
(2022).
"Cross-Linguistic
Analysis
of
Sound
Symbolism".
Philological Sciences
, 5(1), 78-95.
Elektron manbalar:
1.
Corpus of Contemporary American English (COCA) -
2.
3.
https://books.google.com/ngrams
