T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
84
ISSN:3030-3613
TEXNOLOGIYA FANIDA 5-SINF O’QUVCHILARI UCHUN CHOK
TURLARINI O’RGATISH
Yuldasheva Muxtasarxon Ikromjon qizi
Qo’qon Davlat universiteti
Texnologik ta’lim yo’nalishi
2 bosqich talabasi
Annotatsiya
Ushbu maqola 5-sinf texnologiya fanida “Chok turlari” mavzusini
o‘rganishga qaratilgan. Maqolada choklarning turli turlari, ularning qo‘llanilishi va
o‘quvchilarga kashtachilik san'ati orqali amaliy ko‘nikmalarni shakllantirishdagi
ahamiyati tahlil qilinadi. Tadqiqotda interfaol metodlar va axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan (AKT) foydalanishning o‘quvchilarning faolligini oshirishdagi roli
ko‘rsatilgan. Maqolada taqdim etilgan metodlar va vositalar orqali o‘quvchilarga
kashtachilik san'ati haqida chuqur bilimlar berish, ularning estetik didini shakllantirish
va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirish mumkinligi ta'kidlangan. Tadqiqot natijalari
texnologiya
fanini
o‘qitishda
innovatsion
yondashuvlarni
qo‘llashning
samaradorligini ko‘rsatadi.
Kalit so‘zlar
Kashta choklari, popop chok, qaytma chok, yo‘rma chok, zig-zag
chok, kompozitsiya, mulina ipi, gazlama, chambarak, naqsh elementlari, kashtachilik
san'ati, xalq hunarmandchiligi, texnologiya fani, amaliy ko‘nikmalar, interfaol
metodlar, axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT), PowerPoint,
Kirish.
Texnologiya fani maktab o‘quvchilarining hayotga amaliy
tayyorgarligini oshirish, ularni turli kasblar bilan tanishtirish va hunar o‘rganishga
bo‘lgan qiziqishini kuchaytirishda muhim o‘rin tutadi. Kashta choklari o‘zbek
xalqining qadimiy hunarmandchilik san'atlaridan biridir. Ushbu san'atni o‘rganish
orqali o‘quvchilar milliy madaniyatimizni anglashadi va uni kelajak avlodlarga
yetkazishning ahamiyatini tushunishadi. Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning
ta'kidlashicha, “San'at chegara bilmaydi, uning buyuk vazifasi odamlarni birlashtirish”
Ayniqsa, 5-sinf o‘quvchilariga chok turlarini o‘rgatish ularning qo‘l mehnatiga
mehr uyg‘otib, kasb-hunar tanlashga bo‘lgan qiziqishini shakllantiradi. Chok turlari
bo‘yicha bilim va ko‘nikmalarni shakllantirish nafaqat maket yoki namuna
tayyorlashda, balki kundalik hayotda ham foydali bo‘lib, o‘quvchilarning mustaqil
ishlash malakalarini rivojlantiradi. Shu bois, bu jarayonda zamonaviy metodlar va
AKTdan samarali foydalanish katta ahamiyat kasb etadi.
Kashta choklarini o‘rganish o‘quvchilarning estetik didini shakllantirishga
yordam beradi. Naqshlar va ranglarning uyg‘unligi, kompozitsiyaning to‘g‘ri tashkil
etilishi orqali go‘zallikni anglash va qadrlash ko‘nikmalari rivojlanadi. Kashta
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
85
ISSN:3030-3613
choklari yordamida o‘quvchilar qo‘l mehnati orqali amaliy ko‘nikmalarni egallashadi.
Bu esa ularning mustaqil ishlash, diqqatni jamlash, sabr-toqat va ijodiy fikrlash
qobiliyatlarini rivojlantiradi. Kashta choklari orqali o‘quvchilar xalq hunarmandchiligi
bilan tanishadilar. Bu esa ularning milliy qadriyatlarni hurmat qilish, o‘z madaniyatiga
bo‘lgan muhabbatini oshirishga xizmat qiladi. Kashta choklarini o‘rganish
o‘quvchilarda kashtachilik kasbiga qiziqish uyg‘otadi. Bu esa kelajakda ularni
hunarmandchilik soh asida faoliyat yuritishga tayyorlaydi.
Kashta choklari texnologiya fanining bir qismi sifatida o‘rganiladi. Bu esa
fanning amaliy va nazariy jihatlarini uyg‘unlashtirishga, o‘quvchilarning texnologik
tafakkurini rivojlantirishga yordam beradi.
Asosiy qism
. Chok deb ikki yoki undan ortiq mato bo‘laklarini tikishga yoki
ularning chetlarini mustahkamlashga xizmat qiladigan tikuv mashinasi yoki qo‘l
yordamida bajariladigan ish turiga aytiladi. 5-sinf texnologiya darslarida odatda
quyidagi asosiy chok turlari o‘rgatiladi:
Oddiy qo‘l choklari: ipni matoga qo‘l bilan tikib, mato bo‘laklarini birlashtirish
usuli.
Mashina choklari: tikuv mashinasi yordamida bajariladigan choklar, ko‘proq
mustahkamlik talab qilinadigan joylarda qo‘llaniladi.
Bezak choklari: matoni bezash, tikilgan buyumga estetik ko‘rinish berish uchun
ishlatiladi.
Sirpama yoki yashirin choklar: ko‘zga tashlanmaydigan tarzda tikish uchun
mo‘ljallangan.Kashta choklari turli uslublarda va naqshlarda bajariladi. O‘zbek kashta
choklarining asosiy turlariga quyidagilar kiradi:
Yo‘rma chok
: Matoning ikki tomonida ham ko‘rinadigan, simmetrik naqsh
hosil qiluvchi chok turi.
Bosma chok
: Matoning faqat bir tomonida ko‘rinadigan, oddiy va tez
bajariladigan chok turi.
Chamak chok
: Qo‘shimcha naqshlarni ramkaga olishda yoki do‘ppi
kizaklariga badiiy bezak berishda ishlatiladi.
Bahya chok
: Kashta chetlarini mustahkamlashga xizmat qiladi, matoga xuddi
buklagandek, lekin bir tekis chok hamda masofa xisobga olinib tikiladi.
Kandaxayol
: Shahrisabzda keng tarqalgan, geometrik shakllardan iborat
naqsh turi.
Iroqi
: Shahrisabzda ishlatiladigan, o‘ziga xos naqsh turi.
Kashta choklari nafaqat kiyimlarni bezashda, balki turli maishiy buyumlarni
ham bezashda qo‘llaniladi. Ular quyidagi sohalarda keng tarqalgan:
Kiyimlar
: Ko‘ylaklar, do‘ppilar, belbog‘lar, kamzullar va boshqalar.
Maishiy buyumlar
: So‘zana, choyshab, jozibador, choyxalta, oynaxalta va
boshqalar.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
86
ISSN:3030-3613
Bayramlar va marosimlar
: To‘ylar, kelin-kuyovlar uchun bezaklar,
sovg‘alar va boshqalar.
Kashta choklarida ishlatiladigan naqshlar va ramzlar turli ma'nolarga ega
bo‘lib, ular xalqimizning dunyoqarashi, e'tiqodlari va qadriyatlarini aks ettiradi.
Masalan:
Kosmologik ramzlar
: Kuyosh, oy, yulduzlar kabi tabiat hodisalarini
ifodalovchi naqshlar.
Tabiat ramzlari
: Gul, barg, daraxt va boshqa o‘simlik shakllari.
Hayvonot ramzlari
: Quyon, qush, ot kabi hayvonlarning tasvirlari.
Kashta choklarini bajarishda turli texnikalar va usullar qo‘llaniladi. Ular
orasida:
Qo‘l bilan tikish
: Eng qadimiy va an'anaviy usul bo‘lib, maxsus ip va igna
yordamida amalga oshiriladi.
Mashina bilan tikish
: Zamonaviy texnologiyalar yordamida tez va samarali
bajariladigan usul.
Aralash usul
: Qo‘l va mashina tikishining kombinatsiyasi bo‘lib, murakkab
naqshlarni yaratishda qo‘llaniladi.
Kashta choklari nafaqat estetik go‘zallikni yaratish, balki milliy
madaniyatni saqlash va rivojlantirishda ham muhim ahamiyatga ega. Ularni
o‘rganish orqali:
Milliy qadriyatlarni saqlash
: Kashta choklari xalqimizning qadimiy san'ati
bo‘lib, uni o‘rganish orqali milliy madaniyatimizni saqlashga hissa qo‘shiladi.
Ijodiy fikrlashni rivojlantirish
: Naqshlarni yaratish va ularni tikish jarayoni
ijodiy tafakkurni rivojlantiradi.
Amaliy ko‘nikmalarni egallash
: Kashta choklarini bajarish qo‘l mehnati va
sabr-toqatni talab qiladi, bu esa amaliy ko‘nikmalarni shakllantiradi.
Kelajakda kasbga yo‘naltirish
: Kashta choklari orqali hunarmandchilik
kasblariga qiziqish uyg‘otiladi va yoshlarni bu sohada faoliyat yuritishga tayyorlashga
yordam beradi.
5-sinf texnologiya fani darslarida Chok turlarini o‘rgatishda o‘qituvchi quyidagi
metodlardan samarali foydalanishi lozim:
Ko‘rgazmali metod: chok turlari namunalarini ko‘rsatish, videoroliklar va
rasmlar orqali tushuntirish.
Amaliy metod: o‘quvchilarning o‘z qo‘llari bilan chok tikib ko‘rishi, har bir
chok turini mustaqil bajarib ko‘rish orqali ko‘nikma hosil qilishi.
Suhbat va muhokama: choklarning qaysi holatda ishlatilishi, uning afzalliklari
va kamchiliklari haqida o‘quvchilar bilan muhokama yuritish.
Jamoaviy ish metodi: kichik guruhlarda ishlash orqali bir-birini o‘rganish va
yordam berishga o‘rgatish.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
87
ISSN:3030-3613
Aqliy hujum (Brainstorming):
O‘quvchilarga "Chok turlari" mavzusi bilan
bog‘liq savollar beriladi va ular o‘z fikrlarini erkin ravishda bildiradilar. Bu metod
o‘quvchilarning ijodiy fikrlashini rivojlantiradi.
Klaster usuli:
Mavzu bo‘yicha asosiy g‘oyalar markazga joylashtiriladi,
atrofida esa ularga bog‘liq qo‘shimcha fikrlar yoziladi. Bu usul mavzuni tizimli
ravishda o‘rganishga yordam beradi.
Venn diagrammasi:
Turli chok turlarining o‘xshashliklari va farqlarini
ko‘rsatish uchun ikki yoki undan ortiq doiralar chiziladi. Bu metod o‘quvchilarga turli
chok turlarini taqqoslash imkonini beradi.
Insert usuli:
O‘quvchilarga matn taqdim etiladi, ular matnni o‘qib, "B"
(bilaman), "I" (bilmoqchiman), "L" (bilib oldim) ustunlariga tegishli ma'lumotlarni
yozadilar. Bu usul o‘quvchilarning o‘z-o‘zini baholashini ta'minlaydi.
"Bilaman, bilishni istayman, bilib oldim" (3B) jadvali:
O‘quvchilar dars
boshida "Bilaman" ustuniga oldingi bilimlarini, "Bilishni istayman" ustuniga
o‘rganishni xohlagan savollarini, dars oxirida esa "Bilib oldim" ustuniga o‘rganilgan
yangi bilimlarini yozadilar. Bu jadval o‘quvchilarning o‘rganish jarayonini kuzatish
imkonini beradi.
"5x5x5" metodi:
O‘quvchilar 5 kishidan iborat guruhlarga bo‘linadi, har bir
guruhga 5 daqiqa davomida biror mavzu bo‘yicha muhokama qilish topshirig‘i
beriladi. Bu metod o‘quvchilarning guruhda ishlash ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
"Qor bo‘roni" metodi:
O‘quvchilar ikki guruhga bo‘linadi, har bir guruhga
biror savol beriladi, ular bu savolga eng ko‘p to‘g‘ri javoblarni topishga harakat
qiladilar. Bu metod o‘quvchilarning tez fikrlash va tez qaror qabul qilish
ko‘nikmalarini rivojlantiradi.
"T-jadval" usuli:
Jadvalning chap tomoniga "Nima bilaman?", o‘ng tomoniga
esa "Nima bilishni istayman?" degan savollar yoziladi, o‘quvchilar bu savollarga javob
yozadilar. Bu usul o‘quvchilarning oldingi bilimlarini aniqlashga yordam beradi.
"Bumerang" texnologiyasi:
O‘quvchilarga tarqatma materiallar beriladi, ular
bu materiallarni o‘qib, o‘z fikrlarini yozadilar, so‘ngra guruhda bu fikrlarni muhokama
qiladilar. Bu texnologiya o‘quvchilarning mustaqil fikrlashini rivojlantiradi.
"Zakovatli zukko" o‘yini:
O‘quvchilarga mavzu bo‘yicha savollar beriladi,
ular bu savollarga tez va to‘g‘ri javob berishga harakat qiladilar. Bu o‘yinda
o‘quvchilarning tez fikrlash va tez qaror qabul qilish ko‘nikmalarini rivojlantirishga
yordam beradi.
Zamonaviy texnologiya darslarida AKTdan foydalanish o‘quvchilarning
bilim olish jarayonini yanada qiziqarli va samarali qiladi. Chok turlarini
o‘rgatishda quyidagilarni qo‘llash mumkin:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
88
ISSN:3030-3613
1.
Slaydlar (PowerPoint, Google Slides):
Chok turlari, ularning xususiyatlari
va qo‘llanilishi haqida slaydlar tayyorlash orqali o‘quvchilarga vizual materiallar
taqdim etish. Bu vosita o‘quvchilarning diqqatini jalb qiladi va mavzuni yaxshiroq
tushunishga yordam beradi.
2.
Video materiallar (YouTube, Vimeo):
Kashtachilik jarayonini
ko‘rsatuvchi video materiallar yordamida o‘quvchilarga amaliy ko‘nikmalarni
o‘rgatish. Bu vosita o‘quvchilarga amaliy ishni ko‘rsatib, ularning ko‘nikmalarini
rivojlantiradi.
3.
Grafik organayzerlar (Klaster, Venn diagrammasi):
Chok turlarini
tizimli ravishda taqdim etish uchun grafik organayzerlar yordamida ma'lumotlarni
tartibga solish. Bu vosita o‘quvchilarga mavzuni yaxshiroq tushunishga yordam
beradi.
4.
Mobil ilovalar (Seesaw, Padlet):
O‘quvchilarga o‘z ishlarini yuklash, fikr
almashish va o‘zaro baholash imkonini beruvchi mobil ilovalar yordamida interfaol
muhit yaratish. Bu vosita o‘quvchilarning ijodiy fikrlashini rivojlantiradi va o‘zaro
hamkorlikni ta'minlaydi.
5.
Interaktiv ta'lim platformalari (Kahoot, Quizizz):
Chok turlari
mavzusiga oid testlar va viktorinalar yordamida o‘quvchilarning bilimlarini baholash.
Bu vosita o‘quvchilarning bilimlarini tez va samarali baholash imkonini beradi va
darsni qiziqarli qiladi.
Xulosa:
5-sinf texnologiya darslarida chok turlarini o‘rgatish o‘quvchilarning
mehnat ko‘nikmalarini rivojlantirish, ularni amaliy faoliyatga tayyorlash va kasb-
hunarga qiziqishini oshirishda muhim o‘rin tutadi."Chok turlari" mavzusini
o‘rgatishda interfaol metodlar va axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan
foydalanish o‘quvchilarning faolligini oshiradi, mavzuni chuqurroq o‘zlashtirishga
yordam beradi va darslarni qiziqarli qiladi. Ushbu metodlar va vositalar orqali
o‘quvchilarga kashtachilik san'ati haqida chuqur bilimlar berish, ularning estetik didini
shakllantirish va amaliy ko‘nikmalarini rivojlantirish mumkin. Ushbu jarayonda
o‘qitishning ko‘rgazmali, amaliy, suhbat va jamoaviy metodlaridan foydalanish, AKT
imkoniyatlarini qo‘llash ta’lim sifatini oshirishga xizmat qiladi. Texnologiya fani
darslarini zamonaviy yondashuvlar asosida tashkil etish o‘quvchilarda ijodkorlik va
mustaqil ishlash malakasini shakllantirishga yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Texnologiya fani. 5-sinf uchun
darslik. Toshkent: O‘zbekiston milliy ensiklopediyasi, 2020.
2.
Raximova N., Xudoyberdiyeva M. Texnologiya fanidan metodik qo‘llanma (5-
sinf o‘qituvchilari uchun). Toshkent: Yangi asr avlodi, 2021.
3.
Karimov M., Xudoyberdiyeva M. Texnologiya darslarida o‘qitish metodlari va
innovatsion yondashuvlar. Toshkent: Fan va texnologiya, 2019.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
89
ISSN:3030-3613
4.
Mahmudova S. Texnologiya fanida AKTdan foydalanish yo‘llari. Toshkent:
Pedagog nashriyoti, 2022.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Xalq ta’limi vazirligi. Texnologiya fanidan dars
ishlanmalari to‘plami (5–7 sinflar uchun). Toshkent: O‘qituvchi, 2018.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi huzuridagi Ta’lim sifatini nazorat
qilish davlat inspeksiyasi materiallari. Texnologiya fanining o‘quv dasturi va
talablar. Toshkent, 2021.
7.
Yusupova D. Amaliy mashg‘ulotlarda chok turlarini o‘rgatish metodikasi.
Andijon: Iste’dod, 2020.
8.
www.ziyonet.uz – Ta’limiy resurslar portali (murojaat sanasi: 2025 yil 18 iyun).
9.
www.tdi.uz – Ta’lim sifatini nazorat qilish davlat inspeksiyasi rasmiy sayti
(murojaat sanasi: 2025 yil 18 iyun).
10.
Qodirova Z. Texnologiya fanini o‘qitishda innovatsion metodlar. Toshkent:
O‘zbekiston pedagogika nashriyoti, 2023
