T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
130
ISSN:3030-3613
MIJOZLARGA PSIXOLOGIK YORDAM HAMDA MASLAHAT
BERISHNING ZAMONAVIY USULLARI
Ismoilova Fazilat Oʻralovna
Urgut tumani 18-maktab
amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Bugungi kunda aholining psixologik xizmatga ehtiyoji ortib
borayotganligi kuzatilmoqda. Hozirda psixologik xizmat ommalashib borayotgan soha
sifatida rivojlanmoqda. Ayniqsa, kam bo‘lsada joylarda psixolog maslahati yoki
xizmati xonalari, markazlari ochilishi bu sohadagi ishlarda yangi siljishlar
bo‘layotganligidan dalolatdir. Ammo, ko‘pgina psixologlar tomonidan psixologik
maslahatni tashkil etish va olib borishda qiyinchiliklar sezilmoqda.
Kalit so‘zlar:
psixologik maslahat, ruhiy tanglik, psixologik maslahat
texnikasi, universal texnika, maxsus texnika, psixik jarayonlar, muloqot,ruhiy
rivojlanish.
KIRISH
Psixologik maslahat – odamlarni tashvishga solayotgan muammolarni hal
qilishda, oldingi tadqiqot natijalariga asoslanib, maslahatlar berish orqali psixologik
yordam koʻrsatish.
Psixologik
maslahat joylari psixologik maslahatni tashkillashtirib
oʻtkazadigan vaqtni, usullarni, vositalarni yana shuni ishtirok etish vazifasin, psixolog-
maslahatchining mijoz bilan muloqot qilish uslubin va boshqalarni hisobga oladi.
Psixologik maslahat-turli psixologik maslahatlar boʻlib, ular koʻrib chiqiladigan
muammolarning tabiatiga koʻra boʻlinadi. Masalan:intim-shaxsiy, oilaviy, psixologik-
pedagogik xizmat va boshqalar. Psixologik maslahat-psixologik maslahat xodimlari
uchun tuzilgan ish jadvali, psixologik maslahat xodimlari tomonidan bajariladigan ish
turlariga qaray vaqtni taqsimlash.
Mijozni tinchlantirish psixologik to‘siqlarni yengishga yordam beradi, uning
uchun qulaylik yaratadi. Mijozning psixologik xavfsizligini ta’minlashda bir qancha
texnik usullar borki, ulardan o‘z vaqtida to‘g‘ri foydalana bilish kerak. Bular quyidagi
usullardir :
1)
2-3 daqiqaga yolg‘iz qoldirish.
Bu vaqtda psixolog o‘zini boshqa biror yumush bilan shug‘ullangandek
ko‘rsatishi yoki xonadan chiqishga zarurat tug‘ulganligini aytib uzr so‘rab xonadan
chiqish mumkin.
2)
Yoqimli musiqani past tovushda qo‘yish, mijozga ijobiy ta’sir etib,
keyingi bo‘ladigan muloqotga tayyorlaydi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
131
ISSN:3030-3613
3)
Mijozga
biror-bir
uncha katta bo‘lmagan yoqimli
o‘yinchoq
(suvener)ni tomosha qilishni taklif etish.
4)
Mijozni o‘z qo‘li bilan biror narsani bajarishga ko‘maklashishni
psixolog so‘rashi va boshqalar.
Bu kabi harakatlarni vaziyatga qarab amaliyotda qo‘llash tavsiya etiladi.
Shu o`rinda ta`kidlash lozimki, psixologlarning yoshlar bilan ishlash,
yoshlarning ijtimoiy intellekti tabiatini tadqiq etish, ilmiy jihatdan chuqur tahlil qilish
bugungi kun talabi bo‘lib, barkamol avlod tarbiyasi, uning intellektual salohiyatini
oshirish va kasbiy shakllanishida ijtimoiy intellektni aniqlash usullarini chuqur
o‘rganish va dinamikasining xususiyatlarini tahlil etish muhimdir. Yoshlarning
shaxslararo munosabatlarida intellektual qobiliyatlari birligida ijtimoiy muhit,
suhbatdoshlarning xatti-harakatlari, shaxsiy fazilatlari, kechinmalarini baholash
imkoniyatlari qonuniyat jihatidan mustahkam bog`liqdir. Muloqot ishtirokchisining
hissiyoti, fikr va niyatlarini tushunish qobiliyatiga egalik ijtimoiy intellektning
o‘sishiga ham, murakkab mantiqiy munosabatlarni tushunishga ham ijobiy ta’sir
ko‘rsatib, tushunchalarning muhim va nomuhim jihatlarini farqlay olishni axborotlarni
ko‘rish orqali qayta ishlash imkoniyatlarining o‘sishiga olib kelib, yoshlarning kasbiy
va shaxsiy kamolotida o‘z-o‘zini namoyon etishida ko‘rinadi.
Shaxs va uning psixologiyasiga ta’sir etuvchi ikkinchi omil -ta’lim - tarbiyaning
ta’siridir. Ma’lumki, ta’lim-tarbiya inson ongini shakllantiradi, uni dunyoqarashi,
e’tiqodi, hayotta bo‘lgan munosabatini tarkib toptiradi. Agar bolalarning ruhiy
taraqqiyotlari va shaxsiy xususiyatlarining tarkib topishi faqat tashqi ijtimoiy muhit
bilan ta’lim tarbiyaning o‘zigagina bog‘liq bulganda edi, unday paytda biz bir xilda
sun’iy va aynan bir xil ta’lim tarbiya sistemasini tashkil qilib, har tomondan bab -
baravar tarakqiy etgan va deyarli bir xil shaxsiy xususiyatlarga ega kishilarni yetishtirib
chiqarar edik. Vaholanki, bunday bo‘lishi mumkin emas. Shuni aytib o‘tish kerakki,
bola shaxsining tarkib topishiga ta’lim-tarbiyaning ta’siri deganda albatta birinchi
navbatda tarbiya muassasalarida, ya’ni bogcha, maktab, internat, litsey va kollejlarda
beriladigan ta’lim tarbiya tushuniladi.
Bugungi kunda aholining psixologik xizmatga ehtiyoji ortib borayotganligi
kuzatilmoqda. Hozirda psixologik xizmat ommalashib borayotgan soha sifatida
rivojlanmoqda. Ayniqsa, kam bo‘lsada joylarda psixolog maslahati yoki xizmati
xonalari, markazlari ochilishi bu sohadagi ishlarda yangi siljishlar bo‘layotganligidan
dalolatdir. Ammo, ko‘pgina psixologlar tomonidan psixologik maslahatni tashkil etish
va olib borishda qiyinchiliklar sezilmoqda. Kuzatishlarimizga ko‘ra bu qiyinchiliklar
psixologlarning psixologik maslahat texnikasini yaxshi bilmasliklari yoki amalda
qo‘llash ko‘nikmalari yetarli darajada emasligidan yuzaga kelmoqda.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
132
ISSN:3030-3613
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2019 yil 7 iyundagi
“Psixologiya sohasida kadrlarni tayyorlash tizimini yanada takomillashtirish va
jamiyatda huquqbuzarliklarning oldini olish chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi 472-sonli
qarori ham aynan psixologik xizmatni takomillashtirish va psixolog kadrlarni
tayyorlash borasidagi kechiktirib bo‘lmas vazifalar yechimiga qaratilgan .
Psixologlar tomonidan mijozga psixologik maslahat berish jarayonida maxsus
bilim va amaliy ko‘nikma zarur bo‘ladi. Ayniqsa, psixologik maslahat olib borish
texnikasini nazariy-amaliy jihatlarini mukammal o‘rganish foydadan xoli bo‘lmaydi.
Psixologik maslahatning samarali bo‘lishi psixologning mijoz bilan suhbatni boshlash
texnikasi, mijozni kutib olish, tanishuv bosqichi, savollar bilan murojaat etish,
suhbatda uni qo‘llab-quvvatlash, psixologik aloqa o‘rnatish, mijozning psixologik
xavfsizligini ta’minlash haqidagi nazariy bilimlari va amaliy ko‘nikmalariga bog‘liq.
Psixolog mijoz bilan maslahatni boshlash texnikasi haqida quyidagi qadamlarni
o‘rganmog‘i lozim. Psixolog mijoz bilan shaxsan tanishmog‘i, uning muammolarini
batafsil tinglashi lozim. Mijoz bilan yuzma-yuz turib, suhbatlashishi, suhbat jarayonida
samimiylik bilan do‘stona muloqotni yo‘lga qo‘yish muhimdir. Psixologning
samimiylik yuz ifodasida ham aks etishi kerak.
Masalan: kulimsirab, boshini chayqab, suhbat vaqtida qo‘llab quvvatlab turishi
hamda quyidagi iboralar bilan murojaat etishi iliq munosabatni yo‘lga qo‘yishda
yordam beradi. «Sizni ko‘rganimdan xursandman», «kelib yaxshi qilibsiz», «o‘zaro
ishimiz sizga ham menga ham foydali bo‘ladi, keling yaqinroq tanishamiz».
Avval psixolog o‘zini ismi va sharifini to‘liq aytib tanishtiradi, so‘ng mijozga
o‘zini tanishtirishga imkon beradi. Psixolog vaziyatga qarab mijozga savollar bilan
murojaat etishi mumkin. Bunda quyidagicha savollar berishi mumkin .
1) Ismingiz nima? (Agar mijozning ismi psixolog-konsultantga noma’lum
bo‘lsa) 2) Biz haqimizda qaerdan bildingiz?
3) Sizni qanday muammolar qiynaydi?
Shundan so‘ng psixolog mijozga nafas olish va rostlanish uchun vaqt beradi,
chunki bu paytda mijoz fikrlarini yig‘ib oladi va berilgan savollarga batafsilroq javob
berishiga xarakat qiladi. Lekin bu uzoq vaqt bo‘lmasligi kerak, agar pauza cho‘zilib
ketsa mijoz javob berishga qiynaladi. Ba’zan gapni boshlab birdaniga to‘xtab qoladi,
bunday xolatda psixolog birdaniga aralashib ketish tavsiya etilmaydi. Bu paytda
psixolog sabr bilan mijozni gap boshlashini kutish talab etiladi.
Agar pauza (sukut) cho‘zilib ketsa ma’lumki mijoz noqulaylik sezadi va xijolat
bo‘la boshlaydi, bunday xolatda psixolog mijozga murojaat etish tavsiya qilinadi.
Paytdan foydalangan holda shunday deyish mumkin?
«Sizni diqqat bilan eshitayapman, marxamat davom eting. Sizning hikoyangiz
menga qiziqarli, davom eting marxamat».
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
133
ISSN:3030-3613
Agar shundan so‘ng ham mijoz sukut saqlasa, unda psixolog so‘rashi mumkin:
«Sizga gapirish uchun nimadir xalaqit beryaptimi? Nimadan boshlashni
bilmayapsizmi? Keling, birga muhokama qilamiz».
Shundan so‘ng, mijoz suhbatni davom ettirsa, psixolog sabrli, e’tiborli va
do‘stona tinglovchi sifatida tutishi va mijozning suhbatini bo‘lmaslii kerak.
Bordi-yu, mijoz sukutda bo‘lsa, nima deyishini bilmasa, ko‘p sukut saqlasa
psixolog mijozga yo‘naltiruvchi savollar beradi, mijoz yengil javob berib boradi.
Agar psixolog yetarlicha malakali va tajribali bo‘lsa, yo‘naltiruvchi savollar
orqali, to‘ldiruvchi savollar bilan ham mijozni tezda
«gapirtirishi» mumkin. Shu orqali mijozni ruhiy to‘siqni yengib o‘tishga va
qo‘shimcha ma’lumotlar olishga muvaffaq bo‘ladi.
Bu esa mijozni ortiqcha ruhiy to‘siqni yengib suhbatda ochiqroq bo‘lishni
ta’minlaydi.
Psixolog mijoz bilan suhbatni boshlashdan avval quyidagilarga e’tibor qaratishi
zarur:
1.
Psixologik maslaxat o‘tkazilayotgan xonadan (mijozga bildirmasdan)
begona kishilarni (kotiba, laborant, psixolog-assisent) chiqarib yuborishi va mijoz
bilan yakka qolishi.
2.
Agar mijoz xohlasa uning uchun yaqin kishisini ishtirokini ta’minlash va
uni mijoz bilan yonma-yon o‘tqazish mumkin. Bu psixolog ishini ancha
yengillashtiradi.
3.
Eng muhimi, mijoz bilan muloqot jarayonida psixolog o‘zini xotirjam,
bemalol, erkin tuta bilishi kerak. Aks xolda psixologning holati mijozga o‘tishi
mumkin.
4.
Barcha insonlarda biror kishi bilan muloqotga kirishishda o‘ziga xos
qiyinchiliklar uchraydi, hattoki tajribali psixologda ham bunday xollar uchrab turadi.
Shuning uchun psixolog mijoz bilan ishlashdan avval trenirovkalar o‘ikazishi
maqsadga muvofiqdir. 5. Psixolog o‘z malaka va ko‘nikmalarini shakllantirib borish
uchun so‘zlashuv madaniyatiga rioya etmoq kerak.
XULOSA
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, amaliyotchi psixolog mijoz bilan ishlashda
psixokonsultatsiyaning universal va maxsus texnikasidan o‘z o‘rnida to‘g‘ri
foydalanishi maqsadga muvofiqdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining “Psixologiya sohasida
kadrlarni
tayyorlash
tizimini
yanada
takomillashtirish
va
jamiyatda
huquqbuzarliklarning oldini olish chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 472- sonli qarori
(7.06.2019) . https://lex.uz/docs/4367731
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
134
ISSN:3030-3613
2.
Abramova G.S. Psixologik maslahat bo'yicha seminar. - Yekaterinburg: Biznes
kitobi, 2015 yil
3.
Aleshina Yu.E. Shaxsiy va oilaviy psixologik maslahat.-M.: Ed. "Rossiyaning
ijtimoiy sog'liqni saqlash markazi" 2014 yil.
4.
Psixologik maslahat san'ati - M .: "Klass" mustaqil firmasi, 2014 yil.
