T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
213
ISSN:3030-3613
TO'RTBURCHAKLAR TO'LQIN O'TKAZGICHDAGI TO'LQINLARNING
ELEKTROMAGNIT MAYDON KOMPONENTLARI
Jumaboyev T.A
Kilichov J.R
G’ayratov Z.K
Muhammad Al-Xorazmiy nomidagi
TATU Samarqand filiali o’qituvchilari.
Elektromagnit to'lqinlar tarqaladigan maydonni cheklovchi va elektromagnit
energiya oqimini ma'lum bir yo'nalishda (masalan, uzatgichdan antennaga)
yo'naltiruvchi qurilmalarga yo'naltiruvchi tizimlar deyiladi. Qo'llanma tizimlarining
asosiy turlari simli liniyalar, koaksiyal liniyalar, metall va optik to'lqin o'tkazgichlar va
chiziqli chiziqlardir.Ikki simli chiziq to'rtburchak o'lqinli o'tkazgich
Z
b
a
x
y
Z
Z
металл
диэлектрик
Koaksiyal chiziq
1-rasm. Elektr uzatish liniyalarining asosiy turlari
To'rtburchak to'lqinli o'tkazgich
To'g'ri to'rtburchaklar to'lqin o'tkazgich to'rtburchaklar kesimdagi ichi bo'sh metall
trubkadir (2-rasm).
b
a
x
y
z
2-rasm. To'rtburchak to'lqinli o'tkazgich
Quyida ko'rsatilgandek, elektr va magnit maydonlarining bo'ylama qismlariga
(E
z
va H
z
) ega bo'lmagan ko'ndalang to'lqinlar metall to'lqin o'tkazgichda mavjud
bo'lolmaydi. Buning sababi shundaki, metall to'lqin o'tkazgichdagi to'lqinlarning
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
214
ISSN:3030-3613
traektoriyalari sim chiziqlaridagi kabi markaziy chiziq (Z o'qi) bo'ylab emas, balki
to'lqin o'tkazgichning devorlariga ma'lum bir burchak ostida yo'naltirilgan. Natijada,
to'lqin to'lqin o'tkazgichda uning devorlaridan ko'p marta aks ettirish orqali tarqaladi
(3-rasm).
3-rasm. To'lqin o'tkazgichdagi to'lqin traektoriyasi.
Keling, buni batafsil ko'rib chiqaylik. Koaksiyal chiziqda elektr maydon
chiziqlari markaziy va tashqi o'tkazgichlarning sirtlarida boshlanadi va tugaydi. Agar
siz markaziy o'tkazgichni olib tashlasangiz, u holda elektr maydon kuchining chiziqlari
to'lqin o'tkazgichning devorlarida boshlanishi va oxiriga ega bo'ladi (4-rasm).
x
z
4-rasm. To'lqin o'tkazgichdagi maydonning rasmi.
Ularning muqarrar egriligi natijasida E vektori to'lqin o'tkazgichning devorlariga
nisbatan moyillikka ega. Poynting vektori (P vektori) E vektoriga ortogonal bo'lib,
to'lqin o'tkazgichning devorlariga nisbatan ham moyil bo'ladi. Bunda H vektor to'lqin
o'tkazgichning normal bo'ylama o'qi tekisligida yo'naltirilgan (Hz=0). Eslatib o'tamiz,
Poynting vektori nafaqat to'lqin tomonidan olib boriladigan quvvat oqimining
zichligini, balki uning tarqalish yo'nalishini ham tavsiflaydi. Shunday qilib, to'lqin
energiyasi devorlardan bir nechta aks ettirish orqali moyil traektoriyalar tufayli to'lqin
yo'nalishi bo'ylab uzatiladi.
E vektorining moyil holati ko'ndalang va bo'ylama komponentlar E
z
va E
z
paydo
bo'lishi bilan birga keladi. Xuddi shunday, magnit maydon komponentlari Hx va H
z
va
E
z
=0 bo'lgan holatni ko'rib chiqishimiz mumkin.
Shu asosda to'lqin yo'riqnomasida ikki turdagi to'lqinlar ajralib turadi:
E - to'rtburchaklar to'lqin o'tkazgichdagi to'lqinlar (E
z
≠ 0, N
z
= 0),
N - to'rtburchaklar to'lqin o'tkazgichdagi to'lqinlar (H
z
≠ 0, E
z
= 0),
E
z
(yoki H
z
) maydonining ko'ndalang komponentining mavjudligi bunga olib keladi.
to'lqin o'tkazgichning ko'ndalang tekisligida (X o'qi va Y o'qi bo'ylab) butun yarim
to'lqinlar soni to'lqin uzunligiga va to'lqin o'tkazgichning ko'ndalang kesimining
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
215
ISSN:3030-3613
o'lchamlariga bog'liq bo'lgan doimiy to'lqin hosil bo'lishi. Shuni ta'kidlash kerakki,
yarim to'lqinlarning butun soni o'tkazuvchi sirtdagi maydon komponentlari uchun
chegara shartlari bilan belgilanadi.
To'lqin turlarining o'ziga xos belgilari sifatida tegishli belgilar kiritiladi: E
mn
va
H
mn
turi, bu erda m - X o'qi bo'ylab turgan to'lqinning butun yarim to'lqinlari soni va n
- Y o'qi bo'ylab turgan to'lqinning butun yarim to'lqinlari soni.
Ushbu ishi pastki turdagi H
10
to'lqinining xususiyatlarini o'rganadi. Bunday
holda, maydon kuchining bir butun yarim to'lqini X o'qi bo'ylab mos keladi va nol Y
o'qi bo'ylab maydon amplitudasi doimiy ekanligini bildiradi (6-rasm).
Y
x
Em
y
E
x
H
y
Em
b
a
X
ko'ndalang bo'limi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
216
ISSN:3030-3613
x
z
Е
y
H
x
H
z
в
Yuqori ko'rinish
5-rasm. H
10
to'lqin maydoni tuzilishi
Siğimli traektoriyalarning shakllanishi to'lqin yo'nalishidagi to'lqinning faza
tezligi yorug'lik tezligiga teng emasligiga olib keladi. 5-rasmga murojaat qilaylik.
Yuqori chastotali T davrida AB qiya traektoriyasi bo'ylab, frontning C nuqtasi tekis
to'lqin yorug'lik tezligida CD yo'lini bosib o'tadi. Ta'rifga ko'ra, to'lqin frontining
yuqori chastotali tebranish davrida harakat qilgan masofasi to'lqin uzunligi deb ataladi.
Shu bilan birga, oldingi nuqta C to'lqin o'tkazgich bo'ylab (Z o'qi bo'ylab) CE
masofasiga o'tdi. Bu masofa to'lqin o'tkazgichdagi to'lqin uzunligi deb ataladi.
в
B
a
A
C
D
E
Z
6-rasm. To'lqin o'tkazgichda to'lqin uzunligini aniqlash.
6-rasm buni ko'rsatadi:
в
sin
=
(1)
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
217
ISSN:3030-3613
Shunday qilib, to'lqin o'tkazgichdagi to'lqin uzunligi bo'sh joydagi to'lqin
uzunligidan kattaroqdir. Shunga ko'ra, to'lqin o'tkazgich bo'ylab to'lqin jabhasining
harakat tezligi (to'lqin o'tkazgichdagi to'lqinning faza tezligi) quyidagicha aniqlanadi.
в
ф
в
f
c
V
f
c
т
sin
sin
=
=
=
=
>
(2)
yorug'lik tezligidan tezroq. To'lqin o'tkazgichdagi to'lqinning faza tezligi f chastotasiga
(to'lqin uzunligi) va to'lqin o'tkazgichning kesma o'lchamlariga bog'liq. H
10
tipidagi
to'lqin bo'lsa, faza tezligi formula bilan aniqlanadi.
Batafsil tekshirish shuni ko'rsatadiki, to'lqin o'tkazgichning devorlariga nisbatan
traektoriyalarning moyillik burchagi (6-rasm) quyidagicha aniqlanadi.
cos
2a
=
(3)
(4) dan kelib chiqadiki, to'lqin chastotasi pasayganda (to'lqin uzunligi ortadi), burchak
kamayadi va ma'lum bir chastota qiymatida devorlardan to'g'ri burchak ostida aks etish
sodir bo'ladi. Bunday holda, to'lqinning uzunlamasına tarqalishi to'xtaydi va mos
keladigan chastota kritik deb ataladi. Shunday qilib, to'lqin o'tkazgichda to'lqin
tarqalishi faqat kritik chastotadan oshib ketadigan chastotalarda yoki kritikdan kamroq
to'lqin uzunliklarida mumkin. Kritik to'lqin uzunligi H10 formuladan aniqlanadi.
a
2
кр
(4)
Keyin formula (3) shaklni oladi
2
кр
2
кр
Ф
f
f
1
с
1
c
V
(5)
To'lqin o'tkazgichdagi to'lqinning faza tezligi chastotaga bog'liq. Bu hodisa chastota
dispersiyasi deb ataladi. Chastota kritikga teng bo'lsa, to'lqinning faza tezligi
cheksizlikka teng ekanligini tekshirish oson. Chastotaning ortishi bilan faza tezligi
pasayadi, monotonik ravishda yorug'lik tezligiga moyil bo'ladi (8-rasm).
ф
V
c
кр
f
f
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
218
ISSN:3030-3613
7-rasm. To'lqin o'tkazgichdagi to'lqinning faza tezligining chastotaga bog'liqligi.
Adabiyotlar ruyxati:
Foydalanilgan adabiyotlar
1
Пименов Ю.В, Вольман В.И. Муравцов А.Д., Техническая
электродинамика, - М: Радио и Связь, 2002.
2
А.И. Ахиезер, И.А., Ахиезер. Электромагнетизм и электромагнитные
волны, -М.; Высшая школа, 1985.
3
Семенов Н.А. Техническая электродинамика, - М.; Связь, 1973.
4
Vitaliy Zhurbenko. Electromagnetic Waves. InTech 2011.
5
Витевский В. И., Павловская Э. А. Электромагнитные волны в технике
связи, - М: Радио и связь, 1995-125с.
6
Лебедев И.В. Техника и приборы сверх высоких частот в 2-х т., т. 1. -
М.:Госэнергоиздат, 1970.
