T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
307
ISSN:3030-3613
MAKTAB YOSHIDAGI BOLALARDA FIKRLASH HAMDA IDROK ETA
OLISH QOBILIYATLARINI SHAKLLANTIRISHNING
PSIXOLOGIK MASALALARI
Choriyeva Malika Xuvayevna
Qashqadaryo viloyat Qarshi shahri
23-maktab amaliyotchi psixologi
Annotatsiya:
Ta’lim sifatini oshirishda o‘qitish jarayoniga sintezlashgan
yondashuvning muhimligi nuqtai nazaridan, o‘quvchilarda ta’limiy ehtiyojlarni
faollashtirish uchun gumanistik, shaxsga yo‘naltirilgan hamda individual-differensial
yondashuvni yo‘lga qo‘ish lozim.
Kalit soʼzlar:
bilish, motivlar,korreksion-adaptiv, munosabat,ruhiy rivojlanish,
psixik jarayonlar, muloqot, ong, tafakkur, mulohaza,bilish,anglash
KIRISH
Har birimiz o‘zimizni, uning atrofidagi odamlarni va dunyoni o‘ziga xos
individual tarzda idrok qilamiz. Biz shunchaki rang yoki tovushga munosabat
bildirmaymiz, biz eshitgan so‘zlarning ma’nosini avtomatik ravishda qayd etmaymiz,
balki faqat biz uchun muhim bo‘lgan narsani faol ravishda tanlaymiz.
Kognitiv psixoterapevtlarning fikriga ko‘ra, insonning ma’lumotni qanday qabul
qilishini va "qayta ishlashini", dunyoga o‘z nuqtai nazarini qanday shakllantirishini
tushunib, nima uchun u muayyan psixologik muammolarga duch kelganini aniqlash
mumkin. Va fikrlash tarzini o‘zgartirish orqali bu muammolarni hal qilish mumkin.
Yuqoridagilardan kelib chiqqan holda kognitiv psixoterapiyaning maqsadi haqida
quyidagi xulosalarni shakllantirish mumkin:
1.
shaxsdagi ruhiy buzilish belgilarini kamaytirish yoki to‘liq bartaraf etish;
2.
mijozning psixologik-ijtimoiy muammolarini hal qilish (bu ruhiy buzilish
oqibati yoki undan oldin bo‘lishi mumkin);
3.
korreksion
tadbirlar
tugatgandan
keyin
qaytalanish
ehtimolini
kamaytirish;
4.
psixopatologiyaning rivojlanishiga turtki bo‘lgan sabablarni bartaraf
etish: noto‘g‘ri e’tiqodlarni o‘zgartirish, kognitiv xatolarni tuzatish, disfunksional
xatti-harakatlarni o‘zgartirish.
Kognitiv psixoterapiyaning asosiy vazifalari esa korreksion tadbirlar jarayonida
fikrlarning hissiyotlar va xatti-harakatlarga ta’sirini amalga oshirish, qo‘llab-
quvvatlaydigan va rad etadigan salbiy avtomatik fikrlar va dalillarni o‘rganish, salbiy
avtomatik fikrlarni aniqlash va ularni kuzatishni o‘rganish, noto‘g‘ri bilimlarni yanada
oqilona fikrlar bilan almashtirish, kognitiv xatolarning paydo bo‘lishi uchun qulay
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
308
ISSN:3030-3613
zamin yaratadigan noto‘g‘ri e’tiqodlarni kashf qilish va o‘zgartirish.Kognitiv-xulq-
atvorli psixoterapiyasida quyidagi usullardan keng foydalaniladi:
salbiy fikrlar bilan kurashish (“bu befoyda”, “bundan hech
qanday yaxshilik bo‘lmaydi”, “baxtli bo‘lishga loyiq emas”);
muammoni idrok etish uchun muqobil strategiyalarni izlash;
o‘tmishdagi travmatik tajribani qayta ko‘rib chiqish yoki
yashash, bu hozirgi kunga ta’sir qiladi va mijozga haqiqatni yetarli
darajada baholashni qiyinlashtiradi.
Ta’lim sifatini oshirishda o‘qitish jarayoniga sintezlashgan yondashuvning
muhimligi nuqtai nazaridan, o‘quvchilarda ta’limiy ehtiyojlarni faollashtirish uchun
gumanistik, shaxsga yo‘naltirilgan hamda individual-differensial yondashuvni yo‘lga
qo‘ish lozim. Bundan: Gumanistik yondashuv - bolaning shaxsiyatini doimiy qadriyat
sifatida ko'rib chiqish imkonini beradi.
Shaxsga yo'naltirilgan yondashuv-o'qituvchiga har bir bolaning shaxsiy
sifatlarini, uning xususiyatlari, imkoniyatlari va ehtiyojlarini hisobga olish imkonini
beradi, pedagogik ta'sirni amalga oshirishda o'ziga xoslik va betakrorlik saqlanib
qoladi;
Individual differensial yondashuv o‘quvchilarning individual xususiyatlarini
o'rganishning yaxlitligi bilan belgilanadi, har bir o‘quvchi uchun bevosita va uzoq
faoliyat maqsadlarini amalga oshirish uchun eng qulay shart-sharoitlarni yaratishga
qaratilganligi bilan ajralib turadi.Mazkur yondashuvlarni ta’limga tadbiq etishni
ijtimoiy va kognitiv tarapiya elementlarini qo‘llash orqali optimallashtirish muhimdir.
Bunda:
-
O‘quvchilarning o‘ziga berradigan bahosini adekvatlashtirish orqali
“ijtimoiy Men”ni shakllantirish va ta’lim bilan bog‘liq affilyativ (tengdoshlar bilan
munosabat, hamkorlikdagi faoliyat) ehtiyojlarni me’yorlashtirishga;
-
Ta’limga nisbatan “baholovchi emotsional” munosabatni hissiy soha
psixokorreksiyasi orqali adekvatlashtirish va ijtimoiy rollar, munosabatlarni
modellashtirish asosida konstruktiv muloqot kompetensiyasini rivojlantirishga;
-
O‘quvchida kognitiv-motivasion sohaga korreksion ta’sir etish orqali
adekvat “o‘quvchi pozisiyasini” tarkib toptirish va shaxsning o‘ziga nisbatan
munosabatin ijtimoiy dadillik va intellektual xislarni rivojlanishiga ustuvorlik berish
orqali shakllantirishga e’tibor qaratiladi.
Birinchi tip – fikrlash qobiliyati past, lekin ta’limga ijobiy munosabatda bo‘lgan
o‘quvchilar. Bularning ta’limiy ehtiyojlari asosan shaxslararo munosabatlardagi
“konfort hissi”ga yo‘naltirilgan bo‘ladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
309
ISSN:3030-3613
Ikkinchi tip – fikrlash qobliyati yuqori, biroq ta’limga salbiy munosabatdagi
o‘quvchilar. Bularda ta’limiy ehtiyojlar asosan bilishga yo‘naltirilgan, lekin egallagan
bilimlarni realizatsiyalash ehtiyoji sust namoyon bo‘ladi.
Uchinchi tip – fikrlash qobiliyati sust va ta’limga salbiy munosabat shakllangan
o‘quvchilar. Bularda ta’limiy ehtiyojlarning qondirilish darajasi past va shunga
mufoviq ularni realizatsiyalanish koeeffitsiyenti “nolga” teng.
Shularni hisobga olgan holda, o‘quvchilarning ta’limiy ehtiyojlarini
faollashtirish va ularn qondirish darajasini oshirish uchun ijtimoiy terapiya va kognitiv
terapiya usullaridan foydalanildi.Ijtimoiy terapiyada o‘quvchilarning motivatsion
ehtiyojlar sohasiga ta’sir etish, ijtimoiy xulq-atvorni shakllantirish imokniyati
yaratiladi. Kognitiv terapiyada esa-o‘quvchilarning kognitiv sohasidagi o‘ziga xos
jihatlar korreksiyalanadi.Kognitiv terapiya usul sifatida juda ko‘p afzalliklarga ega. Bu
ilmiy yo‘naltirilgan yo‘nalishdir, ya’ni psixologiya va neyrofiziologiyaning so‘nggi
yutuqlari shaklida mustahkam asosga ega. O‘tkaziladigan korreksion tadbirlar
natijalari maxsus testlar bilan tekshirilishi mumkin.
Kognitiv terapiya bolaning fikr-mulohazalari bilan ketma-ket bosqichlardan
iborat jiddiy korreksiyalash tuzilmasiga ega. Korreksiyalash jarayoni doirasida mijoz
va psixoterapevt o‘rtasidagi munosabatlar o‘zaro hurmat asosida quriladi. Ko‘p yillik
tadqiqotlarga ko‘ra, kognitiv terapiya asosida mijozlar avvallari o‘zlari uchun yopiq
deb hisoblagan sohalarda ham muvaffaqqiyatga erishadilar. Bu shuni anglatadiki,
korreksion tadbirlar natijasida doimiy muvaffaqqiyatga erishiladi.
Inson ba’zida voqeilikka hech qanday aloqasi bo‘lmagan stereotiplar va
e’tiqodlarga bo‘ysunadigan muayyan xatti-harakatlar namunalariga rioya qilishga
intiladi. Shu sababli u azob chekadi, noto‘g‘ri qarorlar qabul qiladi, mojarolarga kiradi
va o‘zini baxtli his qilmaydi. U bilan qanday kurashish kerak? Ehtimol, kognitiv
terapiya yordam berishi mumkin.
Kognitiv terapiyaning o‘ziga xos xususiyati shundaki, psixoterapevt mijozga
qanday qilib to‘g‘ri fikrlashni o‘rgatmaydi, balki u bilan birgalikda odatiy fikrlash turi
unga yordam beradimi yoki to‘sqinlik qiladimi yoki yo‘qligini aniqlashga harakat
qiladi. Bu jarayonda mijoz psixoterapiyada faol ishtirok etishi, uy vazifasini bajarishi
va bu jarayonga mas’uliyat bilan munosabatda bo‘lishi ijobiy samara beradi. Psixolog
Natalya Garanyan kognitiv psixoterapiya usuli haqida shunday deydi: - «Erkinroq his
qilish, o‘zimizni va atrofimizdagi dunyo voqealarini ochiqroq idrok qila boshlash
uchun biz idrok va fikrlashning individual stereotiplari buni amalga oshirishga qanday
xalaqit berishini tushunishimiz va ulardan xalos bo‘lishimiz kerak»
XULOSA
Xulosa qiladigan bo`lsak, bo’lajak o’qituvchilarni o‘quvchilarning akademik
o‘zlashtirish darajasidagi psixologik xususiyatlarni rivojlantirishga erishishga
tayyorlash orqali ta’lim sifatini oshirish imkoniyati yaratiladi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_3-to’plam_Iyun-2025
310
ISSN:3030-3613
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Davletshin M.G. Zamonaviy maktab o‘qituvchisi psixologiyasi. – Toshkent, 1998.
– 94 b.
2.
Двoрyaшинa М.Д., Пeхлeцкий И.Д. Ocнoвнie мaтeмaтичecкиe прoцeдурi
пcихoдиaгнocтичecкoгo иccлeдoвaниya. //Пcихoдиaгнocтичecкиe мeтoдi (в
кoмплeкcнoм лoнгитyuднoм иccлeдoвaнии cтудeнтoв). Л.: ЛГУ, 1976. – C. 35-
51. 3. Диaгнocтикa кoммуникaтивнoй coциaлнoй кoмпeтeнтнocти (КCК) /
Фeтиcкин Н.П., Кoзлoв В.В., Мaнуйлoв Г.М. Coциaлнo-пcихoлoгичecкaya
диaгнocтикa рaзвитиya личнocти и мaлiх групп. – М., 2002. – C.138-149.
3.
Ziyo.net materiallari
