T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
73
ISSN:3030-3613
УДК: 528
TASHQI MUHITNING ELEKTRON TAXEOMETRLAR
ISHLASHIGA TA’SIRI
Toshkent arxitektura qurilish unversiteti
Katta o‘qituvchi:
Kenjayev Ulug‘bek Abdulakimovich
Talaba:
Ikromov Sunnatbek Olimjon o‘g‘li.
4-kurs talabasi
Annotatsiya:
Ushbu maqolada tashqi muhitning elektron taxeometrlar
ishlashiga ta’siri xaqida so‘z yuritilgan. So‘ngi zamonaviy ishlab chiqilayotgan
elektron taxeometrlariga tashqi muhitning ta’siri ko‘rib chiqildi va qanday tipdagi
elektron taxeometrga ta’siri nisbatan kamligini o‘rganish bo‘yicha tekshirish olib
borildi.
Аннотация:
В данной статье рассмотривается влияние внешней среды на
работу электронных тахеометров. Было рассмотрено влияние внешней среды на
электронные тахеометры, разработанные двумя компаниями, и было проверено,
какая из компаний оказала наименьшее влияние на разработанный ими
электронный тахеометр.
Annotation:
This article discusses the influence of the electronic total station
on the operation of electronic tacheometers. The influence of the external environment
on electronic tacheometers developed by two companies was considered, and the
influence on electronic total station developed by which company was relatively low
was checked.
Kalit so‘zlar:
Elektron taxeometr, nivelir, tashqi muhit ta’siri, planli tarmoq,
yerning shakli, geodezik asboblar.
Ключевые слова:
Электронный тахеометр, нивелир,
влияние внешней
среды, плановая сеть, форма земли, геодезические приборы.
Keywords:
electronic total station, environmental impact, planned network,
terrain shape, geodetic instruments.
Kirish qismi.
Yerning shakli relyefi haqidagi ma’lumotlarni to‘plash, va
olinadigan ma’lumotlar aniqligini oshirish geodezik asboblarning zamonoviy va
mukammaligiga bog‘liq. Geodeziya, kartografiya va kadastr sohalarida keng
ishlatiladigan asboblarning aniq ishlashi ma’lumotlar aniqligiga to‘la ishonchli
bo‘lishida yordam beradi.
Geodezik asboblar hozirgi kungacha atrof mihitda tabiiy sharoitda ishlatilishida
asboblarga tashqi muhit tasiri albatta bor va bu ta’sir haligacha bartaraf etilmadi.
Tashqi muhit ta’siri deganda tabiiy sharoitda bo‘ladigan ob-havoning ya’ni issiq, sovuq
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
74
ISSN:3030-3613
temperatura ta’sirini nazarda tutamiz. Oddiytgina bu fizik qonundan kelib chiqqan
holda tushuntiradigan bo‘lsak jismlar issiq haroratda kengayishi va sovuq haroratda
torayishi kabi geodezik asboblarda ham huddi shunday hodisa kuzatiladi. Bundan
tashqari quyosh nurini ko‘proq ta’siri kuchli bo‘lib qarash trubasi ko‘rishda refraksiya
yani nur sinishi va ko‘rish aniqligining pasayishiga olib keladi.
Asosiy qism:
Hozirgi vaqtda geodezik asboblar bozorida elektron taxeometrlar
keng miqiyosda taqdim etilmoqda. Eng mashxur ishlab chiqaruvchi firmalar: Ular
optiko-mexanika zavodi (FGUP PO UOMZ), Leica Geosystems AG, Sokkia, Topcon,
Nikon Trimble (Trimble 2001 yil fevralda Carl Zeiss va Spectra Precissionfirmalarini
birlashtirdi) – texnik va ekspluatatsion xarakteristikalari bilan bir-biridan farq qiluvchi
turli tipdagi geodezik asboblarni taklif qilishmoqda. Vaqt o‘tgan sari elektron
taxeometrlarning funksional imkoniyatlari o‘zgarishi va takomillashib borish tarixini
ko‘rishimiz mumkin.
Birinchi avlod taxeometrlarida (70-80 yillar) masofa o‘lchash, yo‘nalish va
burchaklardan sanoq olish jarayoni avtomatlashtirildi. O‘lchash natijalari elektron
tabloga chiqarildi, lekin ularni asbobning xotirasida saqlash mumkin emas edi.
Taxeometrning 1-avlodiga TaZM (PO UOMZ) kiradi. TaZM o‘rnatilgan
mikroprotsessor boshqarish, tekshirish vazifasini va oddiy hisoblash operatsiyalarini
amalga oshiradi: qiya masofa gorizontal qo‘yilishi, nisbiy balandlik va koordinatalarni
aniqlash. Keyingi avlod taxeometrlarida (80-yillar oxiri va 90 yillarning birinchi
yarmi) o‘lchash natijalarini ma’lumotlarni jamlovchi qurilmaga yozish, keyinchalik bu
ma’lumotlarni interfeys qurilma (adapter) yordamida kompyuterga uzatish, hamda
klaviatura yordamida taxeometrga xarfli-raqamli ma’lumotlarni yozish imkoni
tug‘ildi. Ularning tarkibida yangi yuqori tezlikli mikro EXMlarni va algoritmik
usullarni qo‘llash o‘lchash jarayonida asbob xatoliklar ta’siri uchun tuzatmani
avtomatik ravishda hisobga olish imkonini berdi.
Ikkinchi avlod taxeometrlariga 2Ta5 va TS 1600(Leica AG)taxeometrlari va
Elta (Carl Zeiss) seriyasidagi asboblar kiradi. Hozirgi kunda 3Ta5 taxeometrlari ishlab
chiqarilmoqda, unda oldingilaridan farqli RSMSIA xotira kartasi mavjudligi va
ma’lumotlarni IBM RS tipidagi kompyuterlarga bevosita uzatish imkoniyati
borligidadir. U dala o‘lchashlarni qayta ishlash uchun dasturlar paketi bilan
ta’minlangan, uni uchinchi avlod asboblari qatoriga qo‘shish mumkin.
Uchinchi-avlod taxeometrlari doimiy xotiraga ega bo‘lib, (90-yillarning ikkinchi
yarimidan hozirgi kungacha) qo‘shimcha interfeys qurilmasiz taxeometrdan
ma’lumotlarni personal kompyuterga va aksincha uzatish imkoniyatiga ega. Asboblar
dala jurnali funksiyasini bajaradi va dalada unumli ishlash imkonini bajaruvchi
yordamchi dasturlarga ega. Masalan,
-nuqtalarni joyga ko‘chirish dasturi;
-borib bo‘lmas obyektning balandligini aniqlash;
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
75
ISSN:3030-3613
-teskari kesishtirishni bajarish;
-takrorlash usuli bilan burchak o‘lchash;
-burchak va masofa bo‘yicha siljitish bilan o‘lchashlar va h.o.
Bu avlod asboblariga quyidagilar kiradi: TS600 (Leica Geosystems
AG).TS600E(geodezik asboblar Yekatirinburg), PowerSet (Sokkia), Elta C (Carl
Zeiss), Geodimetyer600M (Spectra precision), DTM501/531/521 (Nikon), Trimble
3600Total Station va boshqalar kiradi.
Biz ushbu maqolada ikkita firmada ishlab chiqilgan elektron taxeometrlarni
solishtirib ko‘rdik va natijalarini taqqoslab chiqdik.
Leica TS09 taxeometrida o‘lchash ishlari ertalabki soat 7:35 da Leica TS09
elektron taxeometrini ish holatga keltirildi va o‘lchash ishlari amalga oshirildi bunda,
6 ta nuqtadan sanoq olingan. Punktlar koordinatalari va direksion burchak aniqlandi.
Aniqlash jarayonida ob-havo va bosimning asbobga ta’siri sezilmadi.(1-jadval)
Punktlar koordinatalari va direksion burchak ma’lumotlari
Kuzatuvchi: Ikromov S. Ob-havo: 18 ˚C , Atmosfera bosimi: 1003 gPa
Kuzatish sanasi va vaqti: 06.06.2025 07:35
1-jadval
T/R
O‘lchash natijalri
Direksion burchak
α
Masofa
m
X
Y
1.
942.576
274.192
89° 05' 51"
115.223
2.
944.391
389.401
91° 50' 9"
110.044
3.
940.865
499.388
178° 58' 41"
77.011
4.
863.867
500.761
182° 08' 47"
92.213
5.
771.719
497.308
182° 14' 26"
62.122
6.
709.644
494.879
267° 01' 22"
93.722
Trimble S6 taxeometrida o‘lchash ishlari
Ertalabki soat 8:20 da Trimble S6 asbobi ish holatiga keltirilib o‘lchash ishlari
amalga oshirildi, bunda 6 ta punktdan iborat poligonometriya to‘ri yasaldi. Punktlar
koordinatalari va direksion burchak aniqlandi. Aniqlash jarayonida ob-havo va bosim
asbobga ta’siri sezilmadi.(2-jadval)
Punktlar koordinatalari va direksion burchak ma’lumotlari
Kuzatuvchi: Ikromov S. Ob-havo: 20 ˚C , Atmosfera bosimi: 1003 gPa
Kuzatish sanasi va vaqti: 06.06.2025 08:20
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
76
ISSN:3030-3613
2-jadval
T/R
O‘lchash natijalri
Direksion burchak
α
Masofa
m
X
Y
1.
942.570
274.189
89° 05' 49"
115.225
2.
944.395
389.405
91° 50' 11"
110.046
3.
940.865
499.391
178° 58' 37"
77.012
4.
863.868
500.760
182° 08' 46"
92.213
5.
771.715
497.310
182° 14' 27"
62.122
6.
709.640
494.880
267° 01' 25"
93.721
Leica TS09 taxeometrida o‘lchash ishlari
Temperatura yuqori vaqtda 15:00 da Leica TS09 asbobi orqali 7 kun oldin yasalgan
poligonametriya punktlarining koordinata va direksion burchaklarini qayta o‘lchab
ko‘ramiz. (3-jadval)
Punktlar koordinatalari va direksion burchak ma’lumotlari
Kuzatuvchi: Ikromov S. Ob-havo: 39˚C , Atmosfera bosimi:1005 gPa
Kuzatish sanasi va vaqti:13.06.2025 15:00
3-jadval
T/R
O‘lchash natijalri
Dreksion burchak
α
Masofa
m
X
Y
1.
942.581
274.195
89° 05' 51"
115.216
2.
944.394
389.394
91° 50' 9"
110.049
3.
940.871
499.385
178° 58' 41"
77.016
4.
863.860
500.754
182° 08' 47"
92.17
5.
771.718
497.300
182° 14' 26"
62.128
6.
709.638
494.884
267° 01' 22"
93.719
Trimble S6 taxeometrida o‘lchash ishlari
Temperatura yuqori vaqtda 15:40 da Trimble S6 asbobi orqali 7 kun oldin yasalgan
poligonametriya punktlarining koordinata va direksion burchaklarini qayta o‘lchab
ko‘ramiz. (4-jadval)
Punktlar koordinatalari va direksion burchak ma’lumotlari
Kuzatuvchi: Ikromov S. Ob-havo: 40 ˚C , Atmosfera bosimi: 1005gPa
Kuzatish sanasi va vaqti: 13.06.2025 15:40
4-jadval
T/R
O‘lchash natijalri
Direksion burchak
Masofa
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
77
ISSN:3030-3613
X
Y
α
m
1.
942.568
274.193
89° 5' 51"
115.224
2.
944.393
389.406
91° 50' 9"
110.049
3.
940.862
499.389
178° 58' 41"
77.010
4.
863.870
500.761
182° 8' 47"
92.216
5.
771.716
497.308
182° 14' 26"
62.119
6.
709.642
494.883
267° 1' 22"
93.724
O‘lchangan asboblar (Trimble va Leica) natijalarni solishtirishning tahlili
06.06.2025 sanada olingan natijalar va 13.06.2025 sanasida olingan natijalarni
solishtirilib ko‘rildi. Leica TS09 taxeometri va Trimble S6 taxeometri alohida
solishtirildi.(5-jadval)
Leica TS09 taxeometri va Trimble S6 taxeometri natijalari solishtirish
ma’lumotlari
5-jadval
T/R
Leica TS09
Farqi
(mm)
Trimble S6
Farqi
06.06.2025
13.06.2025
06.06.205
13.06.2025
X
Y
X
Y
ΔX ΔY
X
Y
X
Y
ΔX ΔY
1.
942.576 274.192 942.581 274.195
5
3
942.570 274.189 942.568 274.193
1
4
2.
944.391 389.401 944.394 389.394
3
-7 944.395 389.405 944.393 389.406 -2
1
3.
940.865 499.388 940.871 499.385
5
-3 940.865 499.391 940.862 499.389 -3
-2
4.
863.867 500.761 863.860 500.754
7
-7 863.868 500.760 863.870 500.761
2
1
5.
771.719 497.308 771.718 497.300
1
-8 771.715 497.310 771.716 497.308
1
8
6.
709.644 494.879 709.638 494.884
6
5
709.640 494.880 709.642 494.883
2
3
Natija:
Ikkala taxeometrga tashqi muhit bosim va temperatura ta’sir qildi. Ammo
Trimble S6 taxeometri Leica TS09 taxeometriga nisbatan o‘lchash natijalariga kamroq
ta’sir qildi.
Bundan ko‘rinib turibdiki ishlab chiqarishda xozirgi kunda asosan ishlatilayotgan
taxeometrlarning katta qismi Leica firmasi tomonidan ishlab chiqarilgan
taxeometrlarni xisoblanadi shu sababli o‘lchash natijalarini yana ham aniqroq o‘lchash
tavsiya etiladi.
Xulosa
: Xulosa qilib shuni aytishimiz mumkinki, biz yuqorida ko‘rib chiqqan
ikkita elektron taxeometrlarning ishlash jarayoniga tashqi muxit qanchalik ta’sir
qilishini olingan natijalardan ko‘rishimiz mumkin. Bizning iqlim sharoitda bunday
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
78
ISSN:3030-3613
tipdagi elektron taxeomterlar bilan ishlashda olingan natijalarga tashqi muxit ta’siri
juda kam miqdorda ta’sir qiladi deb hisoblash mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Toshpo‘latov S.A., Islomov O‘.P., Inamov A.N va Pardaboev A.P. “Zamonaviy
2.
geodezik asboblar”. Darslik. Toshkent. 2020.-245. bet.
3.
Avchiyev Sh.K., Tashpulatov S.A. “Injenerlik geodeziyasi”. TAQI. 2014.
4.
SHNQ 3.01.03-19 “Qurilishda geodezik ishlari qoidalari to‘plami”.Toshkent 2019.
4.
Авакян В.В. “Прикладная годезия” (Технологии инженерно-геодезиеских
работ).Москва Вологда <<Инфра-Инженерия>> 2019 й.
5.
Корсунская М.М., Ямбаев Х.К. Возможные пути уменшения влияния
6.
инструменталных ошибок электронных геодезических приборов на точност
угловых измерений.-Изв.вузов геодезия и аерофотосъемка, 2000 г №4, 100-
115 с
7.
Saidov B.M., Jumaboyev S. D. “Texnopark qurilishida bajariladigan
8.
topografo-geodezik ishlar, ularning an’naviy va zamonaviy usullari”. Maqola.
“Multidisciplinary Journal of Science and Technology” ilmiy jurnali. Toshkent
2025 y. http://mjstjournal.com/
9.
