T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
40
ISSN:3030-3613
RAQAMLI MAKONDA O‘SMIR SHAXSI SHAKLLANISHI: IJTIMOIY
IDENTIFIKATSIYA VA PSIXOLOGIK XAVFSIZLIK OMILLARI
G‘iyosiddinov Muhriddin Qobuljon o‘g‘li
Toshkent Kimyo Xalqaro Universiteti Namangan filiali,
psixologiya fanlari o‘qituvchisi
G-mail: giyosiddinovmuhriddin1@gmail.com
Annotatsiya:
mazkur maqolada o‘smir shaxsining raqamli makondagi
shakllanish jarayoni tahlil qilinadi. Ijtimoiy tarmoqlarda faol ishtirok etish o‘smirning
o‘zini anglash, shaxsiy identifikatsiyasi va psixologik barqarorligiga qanday ta’sir
qilishi ochib beriladi. Tadqiqotda 13–17 yoshdagi o‘smirlar orasida so‘rovnoma va
yarim tuzilgan intervyu asosida ma’lumotlar to‘plandi. Olingan natijalar raqamli
makon ijtimoiy identifikatsiya va shaxsiy o‘sish uchun muhim omil ekanligini
ko‘rsatdi.
Kalit so‘zlar:
o‘smirlik, raqamli makon, shaxsiy identifikatsiya, ijtimoiy
tarmoq, virtual xavfsizlik
ФОРМИРОВАНИЕ ЛИЧНОСТИ ПОДРОСТКА В ЦИФРОВОМ
ПРОСТРАНСТВЕ: ФАКТОРЫ СОЦИАЛЬНОЙ ИДЕНТИФИКАЦИИ И
ПСИХОЛОГИЧЕСКОЙ БЕЗОПАСНОСТИ
Гиясиддинов Мухриддин Кабулжонович
Наманганский филиал Международного
университета химии в Ташкенте,
преподаватель психологии
G-mail: giyosiddinovmuhriddin1@gmail.com
Аннотация:
В данной статье рассматривается процесс формирования
личности подростка в цифровом пространстве. Описывается влияние активности
в социальных сетях на самопознание, личностную идентификацию и
психологическую устойчивость подростков. Исследование основано на
анкетировании и полуформализованных интервью среди подростков в возрасте
от 13 до 17 лет. Полученные результаты подтверждают важность цифровой
среды как фактора социальной идентификации и личностного роста.
Ключевые
слова:
подросток,
цифровая
среда,
личностная
идентификация, социальные сети, виртуальная безопасность
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
41
ISSN:3030-3613
FORMATION OF ADOLESCENT PERSONALITY IN THE DIGITAL
ENVIRONMENT: FACTORS OF SOCIAL IDENTIFICATION AND
PSYCHOLOGICAL SECURITY
Giyosiddinov Mukhriddin Qobuljonovich
Namangan Branch of the Tashkent International
University of Chemistry, Lecturer in Psychology
G-mail: giyosiddinovmuhriddin1@gmail.com
Abstract:
This article analyzes the process of adolescent personality formation
in the digital environment. It explores how active participation in social networks
influences adolescents' self-awareness, personal identification, and psychological
stability. The study collected data through surveys and semi-structured interviews
among adolescents aged 13–17. The findings indicate that the digital space is a
significant factor for social identification and personal development.
Keywords:
adolescence, digital environment, personal identification, social
network, virtual safety
Kirish
Bugungi globallashuv va raqamli texnologiyalar asrida o‘smirlarning kundalik
hayoti virtual makon bilan chambarchas bog‘liqdir. Raqamli tarmoqlar, mobil ilovalar
va raqamli aloqa vositalari orqali ular axborot qabul qiladi, o‘zaro muloqotda bo‘ladi
va o‘zini namoyon qiladi. Shu sababli o‘smirlik davridagi shaxs shakllanishida raqamli
makonning o‘rni tobora ortib bormoqda [1]. Raqamli makon, ayniqsa, pandemiyadan
keyingi davrda o‘smirlar hayotining ajralmas qismiga aylandi. Masofaviy ta’lim,
virtual o‘yinlar va ijtimoiy tarmoqlarda o‘tkaziladigan vaqt miqdori ularning shaxsiy,
ijtimoiy va emotsional rivojlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatib kelmoqda[2]. Ushbu
maqolada o‘smir shaxsining identifikatsiyasi va psixologik xavfsizligiga raqamli
makonning ta’siri ilmiy jihatdan o‘rganiladi.
Metodologiya
Tadqiqot aralash metodologiya asosida olib borildi. Unda 13–17 yoshdagi 120
nafar o‘smir ishtirok etdi. Ma’lumotlar to‘plash uchun quyidagi usullar qo‘llanildi:
So‘rovnoma:
raqamli faollik darajasi, ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish
sabablari va davomiyligi;
Yarim tuzilgan intervyu:
o‘smirlarning o‘zini anglash va raqamli tahdidlar
to‘g‘risidagi fikrlari;
Psixodiagnostik metodlar:
Marcia identifikatsiya statuslari asosida baholash
[3].
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
42
ISSN:3030-3613
So‘rovnoma natijalari SPSS dasturida tahlil qilindi va o‘zgaruvchilar orasidagi
korrelyatsiyalar aniqlanib, ijtimoiy identifikatsiya darajasiga ta’sir qiluvchi
asosiy faktorlar ajratib ko‘rsatildi. Intervyulardan olingan sifatli ma’lumotlar
kontent tahlili usulida baholandi.
Natijalar
Tadqiqot natijalariga ko‘ra:
78% o‘smirlar o‘zlarini ijtimoiy tarmoqlardagi obrazlari orqali baholaydi;
63% ishtirokchi raqamli makondagi fikr-mulohazalarga kuchli psixologik
bog‘liqlikni his qiladi;
41% o‘smirlar virtual tahdid (kiberbulling, shaxsiy ma’lumotlar
tarqalishi)dan xavotirda;
56% o‘smirda virtual obraz va real “men” o‘rtasida tafovut mavjud;
[4][5].
Shuningdek, respondentlarning 29 % virtual makonda o‘zini erkinroq va
ishonchliroq his qilishini bildirdi. Bu holat ularning real hayotdagi ijtimoiy
moslashuviga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Psixodiagnostik tahlillar
o‘smirlarning o‘zini baholash darajasi va virtual tahdidlar orasida salbiy
korrelyatsiya mavjudligini ko‘rsatdi.
№
Natija kategoriyasi
Foiz (%)
1 O‘zini ijtimoiy tarmoq orqali baholovchilar
78
2
Raqamli fikrga psixologik bog‘liqlar
63
3 Virtual tahdiddan xavotir bildirganlar
41
4 Virtual obraz va real “men” o‘rtasida tafovut mavjud
56
5 Virtualda o‘zini erkinroq va ishonchliroq his qilganlar
29
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
43
ISSN:3030-3613
Munozara
Tadqiqot natijalari raqamli makonning o‘smir shaxsiga ikki xil ta’sir
ko‘rsatishini ko‘rsatmoqda. Bir tomondan, u o‘smirlar uchun o‘zlarini ifoda etish,
yangiliklarni o‘rganish va yangi do‘stlar orttirish imkonini beradi. Bu esa shaxsiy
o‘sish, ijtimoiy ishtirok va kommunikativ kompetensiyalarni rivojlantirishga xizmat
qiladi [6]. Boshqa tomondan, raqamli makon o‘smirni yolg‘izlik, stress, depressiya
kabi holatlarga olib kelishi, o‘z-o‘zini baholash darajasini pasaytirishi mumkin.
Virtual makonda ijtimoiy qiyoslashlar va laqqa tushgan ideal obrazlar (masalan,
influencerlar, filtrlardan foydalanilgan suratlar) o‘smirlar orasida tashqi ko‘rinishga
oid muammolar va ishonchsizlikni kuchaytiradi. Bundan tashqari, doimiy onlayn
bo‘lish majburiyati o‘smirlarning uyqu rejimiga, o‘qishga va oilaviy munosabatlarga
ham salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda [7].
Xulosa
Raqamli makon o‘smir shaxsining shakllanishida ikki tomonlama rol o‘ynaydi.
Bir tomondan, u imkoniyatlar maydonidir, boshqa tomondan esa xavf-xatar manbaidir.
Shuning uchun:
Maktab va universitetlarda “Raqamli savodxonlik” fanini joriy etish:
O‘smirlarga ijtimoiy tarmoqlardan foydalanuvchanlik madaniyati, axborotni
tanqidiy tahlil qilish, shaxsiy ma’lumotlar himoyasi va internetda xavfsiz xatti-
harakatlar haqida tizimli bilim berilishi zarur.
Psixologik xizmatlar tizimini raqamli shaklga moslashtirish:
O‘smirlar uchun onlayn psixologik maslahatlar, anonim suhbat platformalari
va stressni boshqarish bo‘yicha mobil ilovalar ishlab chiqilishi tavsiya etiladi.
Ota-onalar va pedagoglar uchun treninglar va seminarlar o‘tkazish:
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
44
ISSN:3030-3613
Ularni o‘smirlarning raqamli hayoti, virtual tahdidlar (kiberbulling,
texnoqaramlik, yolg‘izlik) va raqamli aloqa vositalarining ta’siri haqida
xabardor qilish lozim.
O‘quv muassasalarida muntazam monitoring va profilaktik suhbatlar tashkil
etish:
Media va IT sohasi vakillari bilan hamkorlikda xavfsiz kontent yaratish:
Yoshlar uchun ijtimoiy, axloqiy, madaniy rivojlanishga xizmat qiluvchi ijobiy
kontentlar (bloglar, video, o‘yinlar)ni ishlab chiqish va targ‘ib qilish.
Ijtimoiy tarmoqlarda yoshga mos cheklovlarni kuchaytirish:
Huquqiy jihatdan bolalar va o‘smirlarning raqamli makondagi xavfsizligini
ta’minlovchi reglamentlar va nazorat tizimlari takomillashtirilishi lozim.
Tadqiqotlar bazasini kengaytirish:
Mahalliy kontekstda raqamli makon va o‘smirlar psixologiyasi bo‘yicha
muntazam monitoring, ilmiy tadqiqotlar va ijtimoiy so‘rovlar o‘tkazilishi
tavsiya qilinadi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Marcia, J. E. (1966). Development and validation of ego-identity status. Journal of
Personality and Social Psychology, 3(5), 551–558.
2.
Boyd, D. (2014). It’s complicated: The social lives of networked teens. Yale
University Press.
3.
Livingstone, S., & Helsper, E. J. (2007). Gradations in digital inclusion: Children,
young people and the digital divide. New Media & Society, 9(4), 671–696.
https://doi.org/10.1177/1461444807080335
4.
Valkenburg, P. M., & Peter, J. (2011). Online communication and adolescent well-
being: Testing the stimulation versus the displacement hypothesis. Journal of
Computer-Mediated Communication, 16(2), 200–209.
5.
Turkle, S. (2011). A.Together: Why We Expect More from Technology and Less
from Each Other. Basic Books.
6.
Nesi, J., & Prinstein, M. J. (2015). Using social media for social comparison and
feedback-seeking: Gender and popularity moderate associations with depressive
symptoms. Journal of Abnormal Child Psychology, 43(8), 1427–1438.
7.
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasi. (2023). Ta’lim tizimini
raqamlashtirish strategiyasi. Toshkent.
8.
Twenge, J. M. (2017). iGen: Why Today’s Super-Connected Kids Are Growing
Up Less Rebellious, More Tolerant, Less Happy--and Completely Unprepared for
Adulthood. Atria Books.
