T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
230
ISSN:3030-3613
AGAR ODAMLAR MATEMATIKANING SODDA EKANLIGIGA
ISHONMASALAR, BUNING SABABI SHUNDAKI, ULAR HAYOT
QANCHALIK QIYINLIGINI TUSHUNMAYDILAR
Shamsitdinova Gavxaroy Azmiddin qizi
NamDU Fizika-matematika fakulteti talabasi
Shamsitdinovagavharoy2005@gmail.com
Ilmiy raxbar:
Dadaxanov Musoxon Xoshimxonovich
NamDU “Raqamli ta’lim texnologiyalari” kafedrasi mudiri
Annotatsiya:
Mazkur maqolada matematikaning soddaligi haqidagi g‘oya bilan
hayotning murakkab tabiati o‘rtasidagi qarama-qarshilik falsafiy va ilmiy nuqtayi
nazardan tahlil qilingan.
Kalit so‘zlar:
Matematik tafakkur, hayot murakkabligi, axborot strukturalash,
noaniqlik, soddalashtirish, deterministik tizimlar, kognitiv falsafa.
Аннотация:
В статье анализируется противоречие между идеей
математической простоты и сложной природой жизни с философской и научной
точки зрения.
Ключевые слова:
Математическое мышление, сложность жизни,
структурирование
информации,
неопределенность,
упрощение,
детерминированные системы, когнитивная философия.
Abstract:
This article analyzes the contradiction between the idea of
mathematical simplicity and the complex nature of life from a philosophical and
scientific perspective.
Keywords:
Mathematical thinking, complexity of life, information structuring,
uncertainty, simplification, deterministic systems, cognitive philosophy.
Matematika inson tafakkurining eng yuqori shakllaridan biri sifatida ko‘riladi.
U real voqealarni modellash, strukturaviy yondashuvda tasniflash va ularning
qonuniyatlarini aniqlash imkonini beradi. Ammo oddiy insonlar orasida matematikani
murakkab va tushunarsiz deb hisoblash holatlari keng tarqalgan. Biroq bu
tushunmovchilikning sababi, aslida, matematikaning murakkabligida emas, balki inson
hayoti, tajribalari va ongining o‘zi qanchalik murakkab ekanligini yetarli darajada
anglamaslikdadir [1].
1. Matematikaning soddaligi: deterministik va axborotga asoslangan tizim.
Matematika deterministik tizimlar asosida qurilgan bo‘lib, sabab-natija zanjirini qat’iy
tarzda kuzatish imkonini beradi [2]. Har qanday matematik model o‘z chegaralarida
soddalik va tushunarlilikni ta’minlaydi. Masalan, Nyuton mexanikasi harakatning
oddiy modellarini aniq ifodalab beradi.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
231
ISSN:3030-3613
Matematikada mavjud bo‘lgan aksiomatik tizimlar, masalan, Evklid
geometriyasi, qat’iy mantiqiy qoidalar asosida barpo etilgan bo‘lib, ular asosida turli
nazariyalar rivojlanadi. Bu tizimlarda har bir teorema isbot bilan mustahkamlangan
bo‘ladi.
2. Hayotdagi noaniqliklar va murakkabliklar.
Hayot esa ko‘plab beqaror va
o‘zgaruvchan omillarga asoslangan. Bu yerda inson psixologiyasi, axloqiy tanlovlar,
ijtimoiy va madaniy ta’sirlar, tashqi sharoitlar muhim rol o‘ynaydi. Aynan shu omillar
hayotning matematik modellarga bo‘ysunmaslik holatlarini yuzaga keltiradi [3].
Masalan, insoniy qarorlar nafaqat mantiqqa, balki hissiyot va tajribaga ham tayanadi.
Zamonaviy kompleks tizimlar nazariyasi hayotdagi bu murakkabliklarni
matematik vositalar bilan modellashtirishga harakat qiladi, biroq bu model ham
noaniqlikdan holi emas.
3. Kognitiv yondashuv va soddalikni anglash.
Kognitiv nuqtayi nazardan
qaralganda, inson tafakkuri o‘z mohiyatiga ko‘ra murakkab axborotni
soddalashtirishga intiladi. Matematika bu ehtiyojni mukammal tarzda ta’minlaydi.
Misol uchun, ehtimollar nazariyasi orqali tasodifiy hodisalarni matematik
modellashtirish mumkin [4].
Matematika voqealarni tushunishga, tahlil qilishga va ularni bashoratlashga
yordam beruvchi vositadir. Ammo u real hayotdagi murakkabliklarning faqat
soddalashtirilgan shaklini beradi [1].
4. Hayotni matematik tafakkur bilan anglash zarurati.
Matematik
yondashuv hayotni chuqurroq anglashga yordam beradi. Masalan, iqlim o‘zgarishlarini
modellashtirish, sun’iy intellekt algoritmlarini yaratish yoki iqtisodiy tizimlarni
barqarorlashtirishda matematik metodlar muhim rol o‘ynaydi.
Shu orqali inson, matematikani chuqur o‘rgangan sari, hayotdagi
murakkabliklarni anglashda soddalik vositasini qo‘lga kiritadi. Feynmanning fikri ana
shu soddalik – tafakkur vositasi ekanligini anglashga chorlaydi.
Xulosa
Matematika qat’iy va mantiqiy tizim bo‘lib, o‘z chegarasida soddalikni
ifodalaydi. Hayot esa o‘zining ko‘p qatlamli, hissiy va ijtimoiy murakkabliklari bilan
matematikadan tubdan farqlanadi. Shunday bo‘lsa-da, inson hayotni anglashda
matematika vositalaridan foydalangan sari uning soddaligi va tartib-intizomidan
yengillik topadi. Matematikani murakkab deb hisoblovchi kishilar, aksariyat hollarda
hayotdagi murakkabliklarni to‘liq anglab yetmagan bo‘lishadi. Aynan mana shu
nuqtada Feynmanning fikri o‘z ilmiy asosini topadi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Karimov, I. A. (2006). Yuksak ma’naviyat — yengilmas kuch. — T.: Ma’naviyat.
2.
Feynman, R. P. (1985). "Surely You're Joking, Mr. Feynman!". W. W. Norton &
Company.
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
64-son_4-to’plam_Iyun-2025
232
ISSN:3030-3613
3.
Toshmatov, B., Qodirov, A., Xusanov, U. (2019). Matematik analiz asoslari. —
Toshkent: O‘zbekiston Milliy universiteti.
4.
Xodjayev, A. (2017). Hayot va matematik tafakkur. — T.: O‘qituvchi.
