T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
3
ISSN:3030-3613
LITOSFERA – YERNING ICHKI TUZILISHI VA FIZIK XOSSALARI
Andijon davlat pedagogika instituti
Pedagogika fakulteti Boshlang’ich ta’lim
yo’nalishi 3-bosqich talabalari
G’ulomova Xonzoda
Muxtorova Rahima
Samiyeva Mohinur
Sharofiddinova Diyora
Annotatsiya:
Ushbu maqolada Yer sharining eng ustki qatlami bo‘lgan
litosferaning ichki tuzilishi, geologik qatlamlari, fizik xossalari va uning Yer
sayyorasining geodinamik jarayonlaridagi o‘rni haqida keng ilmiy asoslangan
ma’lumotlar keltiriladi. Litosferaning tarkibi, harakati, geotermal gradient, bosim va
zichlik xususiyatlari, shuningdek, tektonik plitalarning o‘zaro ta’siri chuqur
o‘rganiladi.
Kalit so‘zlar:
litosfera, Yer qobig‘i, geofizika, tektonik plitalar, geotermal
gradient, Yer tuzilishi, geodinamika, seysmik to‘lqinlar.
Annotation:
This article presents a comprehensive scientific overview of the
lithosphere, the Earth's outermost layer. It discusses the lithosphere's internal structure,
geological layers, physical properties, and its role in geodynamic processes.
Composition, movement, geothermal gradient, pressure-density relationships, and
plate tectonics are thoroughly examined.
Keywords:
lithosphere, Earth's crust, geophysics, tectonic plates, geothermal
gradient, Earth's structure, geodynamics, seismic waves.
Yer sayyorasining tuzilishi va uning tarkibiy qismlarini o‘rganish geologiya,
geofizika va geokimyo fanlarining asosiy yo‘nalishlaridan biridir. Yer ichki
qatlamlardan iborat murakkab tizim bo‘lib, bu qatlamlarning eng ustki qismi —
litosfera — insoniyat hayoti va geodinamik jarayonlarning markazida turadi. Litosfera
nafaqat qattiq jinslardan iborat qobiq, balki unda ro‘y beradigan geologik voqealar,
masalan, yer silkinishlari, vulqon faolligi, tog‘ hosil bo‘lishi kabi holatlarning asosiy
sahnasidir.Litosfera, Yunoncha “lithos” — tosh va “sphaira” — shar so‘zlaridan kelib
chiqqan bo‘lib, “toshli shar” degan ma’noni anglatadi. Bu qatlam litosfera plitalaridan
tashkil topgan bo‘lib, ular doimo harakatda. Ushbu harakatlar orogenetik jarayonlar,
okean tubining kengayishi, vaqti-vaqti bilan sodir bo‘ladigan kuchli zilzilalar va
boshqa yer osti harakatlarini yuzaga keltiradi.
Ushbu maqolada Yerning ichki tuzilishi, xususan, litosferaning fizik xossalari,
geologik tarkibi, plitalar tektonikasi hamda uning seysmik va geotermal faoliyatdagi
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
4
ISSN:3030-3613
roli ilmiy ma’lumotlar asosida tahlil qilinadi. Ushbu maqolada litosferaning ichki
tuzilishi va fizik xossalarini o‘rganish uchun zamonaviy geofizik va geologik metodlar
asos qilib olindi. Asosiy ma’lumotlar seysmik to‘lqinlar tezligi, gravimetrik va
magnetometrik o‘lchovlar, geotermal gradientlar bo‘yicha yig‘ildi.Tadqiqotlarda
quyidagi metodik yondashuvlar qo‘llanildi:
- Seysmik tomografiya: Yer ichki qatlamlaridan o‘tuvchi seysmik to‘lqinlarning
tezligini o‘lchash orqali qatlamlarning zichligi va tuzilishi aniqlanadi.
- Gravitatsion anomaliyalarni tahlil qilish: Yerning har xil nuqtalarida
o‘lchangan tortishish kuchi orqali zichlik farqlari va yer osti strukturasi aniqlanadi.
- Magnit maydon tahlili: Yer litosferasining turli zonalaridagi magnit
maydonning kuchi va yo‘nalishi geologik tarkibni aniqlashga yordam beradi.
- Geotermal gradient o‘lchovlari: Qazilma quduqlar va vulqonik faoliyat
zonalarida haroratning chuqurlik bo‘yicha o‘zgarishi asosida issiqlik oqimi aniqlanadi.
Metodologik asos sifatida ilg‘or ilmiy nashrlardagi ma’lumotlar, shuningdek,
xalqaro geofizika tashkilotlarining ochiq ma’lumotlar bazasidan foydalanildi. Olingan
ma’lumotlar zamonaviy ilmiy dasturlar yordamida qayta ishlanib, grafiklar, xaritalar
va model tasvirlar yaratildi.
Tadqiqot natijalari litosferaning quyidagi asosiy fizik va struktural
xususiyatlarini ko‘rsatdi:
- Qalinligi: Litosferaning o‘rtacha qalinligi materiklar ostida 35–70 km, okeanlar
ostida esa 5–15 km ni tashkil etadi. Tog‘li hududlarda esa bu qalinlik 100 km gacha
yetadi.
- Seysmik xususiyatlar: P-to‘lqinlar (birlamchi) va S-to‘lqinlar (ikkinchi) tezligi
asosida yer qobig‘i va mantiya chegarasi aniqlanadi.
- Geotermal gradient: O‘rtacha geotermal gradient 25–30°C/km bo‘lib, vulqonik
zonalarda bu ko‘rsatkich yuqori bo‘ladi.
- Zichlik va bosim: Litosferaning zichligi taxminan 2.7 g/cm³ dan boshlanadi va
chuqurlashgan sari 3.3 g/cm³ gacha ortadi.
- Tektonik harakatlar: Yirik plitalar harakati va ular o‘rtasidagi konvergent,
divergent va transform chegara zonalari aniqlangan.
Ushbu natijalar Yerning struktural modellarini tuzishda asosiy rol o‘ynaydi va
geologik xavfsizlik, yer osti resurslarini qidirish, seysmik xavf tahlili kabi amaliy
sohalarda qo‘llaniladi.Olingan natijalar Yer qobig‘ining murakkab va noaniq tuzilgan
qatlamlardan iboratligini yana bir bor tasdiqlaydi. Litosfera tuzilmasi va uning fizik
xossalari Yerning umumiy dinamikasini tushunishda asosiy omil hisoblanadi.Materik
va okeanik litosferaning struktura va zichlik jihatidan farqlanishi Yerda turli
geodinamik zonalarning mavjudligini bildiradi. Ayniqsa, subduksiya zonalari va rif
T A D Q I Q O T L A R
jahon ilmiy – metodik jurnali
https://scientific-jl.com
65-son_1-to’plam_Iyul-2025
5
ISSN:3030-3613
zonalari Yerning yuzasida eng ko‘p o‘zgarishlar ro‘y beradigan hududlardir.Geotermal
gradientning o‘zgaruvchanligi, issiqlik oqimi va uning geofizik omillarga bog‘liqligi
litosfera ichidagi energiya taqsimotini aniqlashda muhim hisoblanadi.Tadqiqot shuni
ko‘rsatdiki, zamonaviy texnologiyalar yordamida yer ichki qatlamlarini chuqur va aniq
tahlil qilish mumkin bo‘lib, bu ilmiy izlanishlarni yanada mukammallashtirishga
xizmat qiladi.
Yer litosferasi — bu sayyoramizning eng ustki, ammo eng faol qatlamidir.
Litosferaning fizik xossalari va ichki tuzilmasini o‘rganish orqali biz Yerning
shakllanishi, rivojlanishi va hozirgi holatidagi muhim jihatlarni anglab yetamiz.
Maqolada taqdim etilgan ma’lumotlar litosfera haqidagi nazariy bilimlarni
chuqurlashtiradi va amaliy geologik jarayonlarni tushunishga xizmat qiladi.
Kelgusida yuqori aniqlikdagi seysmik va geofizik usullarni yanada takomillashtirish
orqali Yer tuzilmasini chuqurroq anglash va ilmiy prognozlar berish mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Turdukulov A. “Geologiya asoslari”, Toshkent: O‘zbekiston milliy
ensiklopediyasi,2010.
2.
Matkarimov .J.S Prezi Saytida Taqdimot tayyorlashning dastlabki tushunchalariga
oid. (2024)
3.
Press, F., Siever, R. “Understanding Earth”, Freeman, 2001.
4.
Turdukulov A., Islomov B. “Zamonaviy geofizika”, Toshkent, 2012.
5.
Fowler, C.M.R. “The Solid Earth: An Introduction to Global Geophysics”,
Cambridge University Press, 2005.
6.
Tarverdiyev R. “Geofizik metodlar”, Boku universiteti, 2007.
7.
USGS (United States Geological Survey) ochiq ma’lumotlar bazasi:
8.
IUGG (International Union of Geodesy and Geophysics) nashrlari.
9.
Allen, P.A., Allen, J.R. “Basin Analysis: Principles and Applications”, Wiley-
Blackwell,2013.
10.
Moores, E.M., Twiss, R.J. “Tectonics”, W.H. Freeman, 1995.
